รายงานสุขภาพคนไทย 2552

Embedded Scribd iPaper - Requires Javascript and Flash Player
บอกกล่าว
คณะทำงานสุขภาพคนไทยมีความภาคภูมใิ จ ทีหนังสือ “สุขภาพ ่ คนไทย” ออกสู่สายตาท่าน เป็นเล่มที่ 6 แล้ว คณะทำงานได้รับ เสี ย งตอบรั บ อย่ า งดี ยิ่ ง จากหลายกลุ่ ม หลายวั ย และหลาย อาชี พ ในการนำเนื้ อ หาสาระไปเผยแพร่ ใ นเวที ต่า งๆ หรือใช้ ข้ อ มู ล ในการจั ด กิ จ กรรมในระดั บ หมู่ บ้ า นและชุ ม ชน ทำให้ คณะทำงานรู้สึกมีกำลังใจเพิ่มมากขึ้น
สำหรั บ ท่ า นที่ ได้ อ่ า นหนั ง สื อ สุ ข ภาพคนไทยเป็ นครั้ ง แรก ขอให้ ถื อ ว่ า หนั ง สื อ สุ ข ภาพคนไทย เป็ นการประมวลข้ อ มู ล สถานการณ์ สุ ข ภาพประจำปี โดยจะ หยิบยกประเด็นทางสังคมที่เกี่ยวโยงกับสุขภาพในมิติทั้งทาง กาย จิตใจ สังคม และปัญญามานำเสนอ สำหรับปี 2552 นี้คณะทำงานมีความเห็นพ้องต้องกันว่า เรื่อง ความรุนแรง เป็นเรื่องที่สั่งสมอยู่ในสังคมไทยมานานหลายปี และบั่นทอน สุขภาพของคนไทยมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นความรุนแรงในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ เหตุ ก ารณ์ ก ารเมื อ ง อาชญากรรมที่เ กิ ด ขึ้ น รายวั น การทำร้ า ยเด็ ก และผู้ ห ญิ ง วัยรุนตีกน และความรุนแรงผ่านจอทีวี เรืองพิเศษประจำฉบับในปีนี้ จึงนำเสนอ ่ ั ่ หัวข้อ “เพื่อสุขภาวะมวลมนุษย์หยุดความรุนแรง” โดยต้องการให้สังคม มอบความรักและความปรองดองต่อกัน เปลี่ยนสองมือที่ทำร้ายกัน มาเป็นสองมือ ที่มีพลังในการสร้างสังคมแห่งสุขภาวะ สำหรับเนื้อหาภายในเล่มยังคงแบ่งเป็น 3 ส่วน เช่นเคย โดยส่วนแรก ตัวชี้วัด ทางสุขภาพ นำเสนอหัวข้อ “ระบบบริการสาธารณสุข” ที่มีหลากหลายมิติ โดย มีการนำเสนอ 10 ด้านดังนี้ 1) ระบบบริการสุขภาพ 2) กำลังคนด้านสุขภาพ 3) ระบบข้อมูลข่าวสารสุขภาพ 4) เทคโนโลยีทางการแพทย์ 5) ค่าใช้จ่ายด้าน สุขภาพ 6) การเข้าถึงและความครอบคลุมของบริการ 7) คุณภาพและความ ปลอดภัย 8) สุขภาพและความเป็นธรรม 9) การป้องกันความเสี่ยงทางสังคม และทางการเงิน และ 10) ประสิทธิภาพบริการ
ส่ ว นที่ ส อง 10 สถานการณ์ เด่ นทางสุ ข ภาพ ปี นี้ เรื่ อ งที่ เป็ น สถานการณ์ เด่ น อั น ดั บ หนึ่ ง หนี ไ ม่ พ้ น เรื่ อ งเกี่ ย วกั บ การเมื อ ง แน่ น อนว่ า เหตุ ก ารณ์ ท าง การเมืองหลายปีที่ผ่านมาได้ส่งผลกระทบต่อความสุขของคนในสังคมอย่าง เห็นได้ชด สถานการณ์อนดับต่อมา ได้แก่ เรืองยาเสพติดทีกลับมาระบาดอีกครัง ั ั ่ ่ ้ สถานการณ์อนดับที่ 3 คือ เรืองวิกฤตน้ำมันแพงทีสงผลกระทบต่อผูมรายได้นอย ั ่ ่่ ้ ี ้ อันดับที่ 4 คือ คนไทยป่วยเป็นโรคซึมเศร้าและมีแนวโน้มที่จะฆ่าตัวตายสูง อันดับที่ 5 คือ การบังคับใช้สิทธิโดยรัฐ (ซีแอล) ที่มีผลต่อการเข้าถึงยาของ คนไทย อันดับที่ 6 คือ ภัยทางเพศในสถานศึกษา อันดับที่ 7 คือ สารเมลามีนที่ ปนเปื้อนในนม อันดับที่ 8 คือ แรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านที่ผจญชะตากรรม ในประเทศไทย อันดับที่ 9 คือ ภัยเอดส์ที่กำลังคุกคามวัยรุ่นไทย และอันดับ สุ ด ท้ า ย คื อ สมั ช ชาสุ ข ภาพของคนไทย ที่ จ ะมาเป็ น เครื่ อ งมื อ สำคั ญ ในการ แก้ปัญหาสังคมและสนับสนุนสังคมให้มีสุขภาวะ และส่ว นสุดท้าย เรื่องพิเศษประจำฉบับ ที่ได้เกริ่นไว้แล้วข้างต้น ว่าเป็นเรื่อง เกี่ ย วกั บ ความรุ น แรงทุ ก มิ ติ ที่ ไ ด้ แ ฝงอยู่ ใ นโครงสร้ า งสั ง คมไทย วั ฒ นธรรม ดังที่เราสามารถเห็นได้จากเหตุการณ์ความไม่สงบในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ความขั ด แย้ ง ระหว่ า งรั ฐ กั บ ชุ ม ชนที่ เ กี่ ย วกั บ การจั ด การทรั พ ยากร และความ รุ น แรงต่ อ บุ ค คลที่ เห็ น ในรู ป แบบของการทำร้ า ยกั นทั้ ง ทางกาย วาจา จิ ต ใจ ระหว่างคนในครอบครัว ระหว่างเพศ และผู้เป็นเหยื่อจากความรุนแรงส่วนใหญ่ เป็นกลุ่มเปราะบาง ซึ่งก็คือ เด็ก ผู้หญิง และผู้สูงอายุ ทำอย่างไรจึงจะหยุดความ รุนแรงได้นั้น หนังสือเล่มนี้ได้เสนอทางออกไว้ คณะผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสือรายงานสุขภาพคนไทยนี้ จะเป็นทั้งการ บันทึกเหตุการณ์ประจำปี และเป็นแหล่งข้อมูลเพื่อใช้ประโยชน์ในการขับเคลื่อน ทางสั ง คม หรือ นำไปเผยแพร่ในแวดวงต่างๆ หรือเพียงเพื่อการเก็บสะสม ให้ครบทุกเล่ม ก็นำความสุขมาให้แก่คณะทำงานได้เช่นกัน
คณะทำงานสุขภาพคนไทย
สารบัญ
10 ตัวชี้วัดระบบบริการสาธารณสุข
1. ระบบบริการสุขภาพ 2. กำลังคนด้านสุขภาพ 3. ระบบข้อมูลข่าวสารสุขภาพ 4. เทคโนโลยีทางการแพทย์ 5. ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ 6. การเข้าถึงและความครอบคลุมของบริการ 7. คุณภาพและความปลอดภัย 8. สุขภาพและความเป็นธรรม 9. การป้องกันความเสี่ยงทางสังคมและทางการเงิน 10. ประสิทธิภาพบริการ 10 12 14 16 18 20 24 26 28 30
10 สถานการณ์เด่นทางสุขภาพ
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. การเมืองแบ่งขั้ว คนไทยแบ่งข้าง...สัญญาณอันตรายของสังคมไทย ยาเสพติดกลับมาเบ่งบาน เพราะการเมืองอ่อนแอ วิกฤตอาหารแพง น้ำมันแพง คนจนอ่วมที่สุด วิกฤตรุมเร้า...คนไทยเสี่ยงซึมเศร้า-ฆ่าตัวตาย สงครามมหากาพย์ของชีวิตและผลประโยชน์: การบังคับใช้สิทธิ์โดยรัฐ (ซีแอล) เพื่อสิทธิชีวิตคน ภัยทางเพศในสถานศึกษาถึงเวลาต้องแก้ ไขอย่างเป็นระบบ นมปลอมปนเมลามีน...จากความตื่นตัวทั่วโลกถึงการรับมือของไทย กรณี 54 ศพ จากประเทศพม่าถึงกรณีโรฮิงญา...เป็นการค้ามนุษย์หรือไม่? ภัยเอดส์คุกคามวัยรุ่นไทยเพราะเพศสัมพันธ์ ไม่ปลอดภัย ก้าวแรกของสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: นวัตกรรมสังคมเพื่อร่วมสร้างและผลักดันนโยบายสุขภาวะ 34 36 42 46 50 54 58 63 68 72
4 ผลงานดีๆ เพื่อสุขภาพคนไทย
1. โรงพยาบาลยโสธรคว้ารางวัลพัฒนาระบบการบริการให้กับประชาชนในระดับโลก 2. การร่วมกันขับเคลื่อนให้ประเทศไทยมีกฎหมายควบคุมเครื่องดื่ม แอลกอฮอล์เพื่อสุขภาพฉบับแรก 3. “พยาบาลชุมชน” ก้าวใหม่ของการดูแลสุขภาพในชุมชน โดยชุมชน เพื่อชุมชน 4. ก้าวเข้าสู่ปีที่ 7 คนไทยกว่า 99% เข้าถึงและรักษาโรคได้ครอบคลุม ในระบบหลักประกันสุขภาพ 78 78 79 79
เรื่องพิเศษ
เพื่อสุขภาวะแห่งมวลมนุษย์ หยุดความรุนแรง 80
ภาคผนวก
บรรณานุกรม เกณฑ์ ในการจัดทำรายงานสุขภาพคนไทย คณะกรรมการชี้ทิศทาง ผู้ทรงคุณวุฒิ ผู้เชี่ยวชาญตัวชี้วัด ที่ปรึกษาด้านข้อมูล ทีมวิชาการสุขภาพคนไทย 114 122 124 125 125 125 125
ระบบบริการสุขภาพ กำลังคนด้านสุขภาพ ระบบข้อมูลข่าวสารสุขภาพ เทคโนโลยีทางการแพทย์ ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ การเข้าถึงและความครอบคลุมของบริการ คุณภาพและความปลอดภัย สุขภาพและความเป็นธรรม การป้องกันความเสี่ยงทางสังคมและทางการเงิน ประสิทธิภาพบริการ
โครงสร้างของระบบบริการสาธารณสุขประกอบด้วย ระบบต่างๆ 6 ด้าน คือ 1 ระบบบริการ ได้แก่ การบริการสุขภาพระดับปฐมภูมิ ทุติยภูมิ และ ตติยภูมิ 2 กำลังคนด้านสุขภาพ 3 ระบบข้อมูลข่าว สารสุขภาพ 4 เทคโนโลยีด้านการแพทย์ ได้แก่ ยา และเวชภัณฑ์ เครื่ อ งมื อ ในการตรวจวิ นิ จ ฉั ย โรค และเครื่ อ งมื อ ในการรั ก ษา 5 งบประมาณค่าใช้จายด้านสุขภาพ และ 6 ภาวะผูนำและธรรมาภิบาล ่ ้ ของระบบ
ระบบบริการสาธารณสุขทั้ง 6 ด้าน นี้ มีเป้าหมายที่ต้องการบรรลุอยู่ 4 ประการ คือ 1. เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมระหว่างประชากรกลุ่มต่างๆ ในการได้รับบริการ และการมีสุข ภาวะที่ดี 2. เพื่อทำให้มั่นใจว่าการบริการสุขภาพนั้นได้ต อบสนองความต้ อ งการของ ประชาชนในระดับที่น่าพอใจ 3. เพื่อให้มั่นใจว่ามีระบบป้องกันความเสี่ยงด้านสังคมและ การเงินจากค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ และ 4. เพื่อปรับปรุงประสิทธิภาพการบริการในด้าน การจัดสรรทรัพยากรและเทคโนโลยี การบรรลุ เป้ า หมายที่ ว างไว้ ทั้ ง 4 ประการนี้ จ ำเป็ นต้ อ งคำนึ ง ถึ ง การเข้ า ถึ ง บริ ก าร และความครอบคลุ ม ของบริ ก ารสาธารณสุ ข และบริ ก ารต่ า งๆ ที่ มี คุ ณ ภาพได้ มาตรฐานและมีความปลอดภัย ระบบบริ ก ารสาธารณสุ ข ของไทยนั บ ได้ ว่ า พั ฒ นาไปในทุ ก มิ ติ โดยการจั ด บริ ก ารด้ า น สุขภาพนั้น ประเทศไทยได้ขยายบริการออกไปทุกระดับ ครอบคลุมทุกพื้นที่ และมีระบบ การส่งต่อที่ดี ทำให้ประชาชนเข้าถึงบริการได้โดยสะดวก ประกอบกับประเทศไทยได้จัด หลักประกันสุขภาพครอบคลุมประชากรทุกคน ตั้งแต่ปี 2544 เป็นต้นมา มีผลทำให้เกิด ความเป็นธรรมในการเข้าถึงบริการอย่างถ้วนหน้า ประชาชนได้รับการรักษาพยาบาล และการป้องกันโรคที่จำเป็นอย่างทั่วถึง นอกจากนี้ ยังถือว่าเป็นการป้องกันความเสี่ยง ทางสั ง คมและการเงิ น ให้ ป ระชาชนทางหนึ่ ง เนื่ อ งจากช่ ว ยลดภาระค่ า ใช้ จ่ า ยของ ครัวเรือนลง แต่ อ ย่ า งไรก็ ต ามยั ง คงมี บ ริ ก ารที่ ค วามครอบคลุ ม ต่ ำ คื อ การตรวจคั ด กรองโรค เช่น การตรวจมะเร็งปากมดลูก การตรวจคัดกรองโรคความดันโลหิตสูง โรคเบาหวาน และไขมันในเลือดสูง เป็นต้น ซึ่งหากพบในระยะเริ่มแรก จะทำให้ได้รับการรักษา แต่เนิ่นๆ
ระบบบริการ กำลังคนดานสุขภาพ ระบบขอมูลขาวสาร เทคโนโลยีทางการแพทย คาใชจายดานสุขภาพ ภาวะผูนำและธรรมาภิบาล
ที่มา : World Health Organization 2007.
การเขาถึง และครอบคลุม ของการบริการ
ความเปนธรรม การตอบสนองตอความตองการ การปองกันความเสี่ยงทางสังคมและการเงิน
คุณภาพและ ความปลอดภัย
ประสิทธิภาพการบริการ
ที่มา : WHO. Everybody Business: Strengthening Health System to Improve Health Outcomes: WHO’s Framework for Action. 2007. Geneva, World Health Organization.
ประเด็นด้านการจัดระบบบริการที่ยังต้องพัฒนาอย่างต่อเนื่อง คือการกระจายทรัพยากรให้เหมาะสม เพื่ อ ไม่ ให้ เ กิ ด ความเหลื่ อ มล้ ำ ระหว่ า งชนบทกั บ เมื อ ง และระหว่ า งเมื อ งใหญ่ ท่ี มี ค วามพร้ อ มทาง เศรษฐกิจและสังคม กับเมืองที่ระดับความพร้อมยังต่ำ เนื่องจากพบว่าบุคลากรทางการแพทย์และ สาธารณสุข และเครื่องมือและเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่ก้าวหน้า มักกระจุกตัวอยู่ในเมืองใหญ่
ในขณะที่เมืองขนาดเล็กและชนบท ยังมีความขาดแคลนอยู่ มาตรการในการสร้างแรงจูงใจ ความ
ภาคภูมิใจให้กับบุคลากรทางการแพทย์และสาธารณสุขในการทำงานในชนบท เป็นสิ่งที่รัฐควรให้ ความสนใจ เช่นเดียวกับเทคโนโลยีทางการแพทย์ ควรมีการประเมินความคุ้มค่าของเทคโนโลยีทั้งใน
มุมมองของการวินิจฉัย การรักษาโรค ค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้น และการกระจายที่เหมาะสม นอกจากนี้ คุณภาพและความปลอดภัยของการให้บริการด้านสาธารณสุข เป็นสิ่งสำคัญต่อชีวิต
ประชาชน เพราะความผิดพลาดของการบริการมีผลต่อชีวิตของผู้ป่วย จากจำนวนผู้ป่วยที่เสียชีวิต ในโรงพยาบาลทั้งหมด พบว่ามีภาวะที่ไม่พึงประสงค์เกิดขึ้นถึงร้อยละ 35 และประมาณครึ่งของการ ตายที่เกิดจากภาวะไม่พึงประสงค์นี้สามารถป้องกันได้ เพราะส่วนใหญ่เสียชีวิตเพราะการติดเชื้อใน โรงพยาบาล ดังนั้นจึงควรเน้นด้านมาตรฐานการป้องกันการติดเชื้อที่มประสิทธิภาพให้มากยิ่งขึ้น ี ค่ า ใช้ จ่ า ยด้านสุข ภาพของประเทศนั้นเพิ่มขึ้นอย่างมากในช่วงสามทศวรรษที่ผ่านมา คือจาก 147,837 ล้านบาท ในปี พ.ศ. 2538 เป็น 248,079 ล้านบาท ในปี พ.ศ. 2548 โดย 3 ใน 4 ของ
ค่ า ใช้ จ่ า ยสุ ข ภาพเป็ นการรั ก ษาพยาบาล มี เพี ย งร้ อ ยละ 5 เท่ า นั้ นที่ ใ ช้ ใ นการป้ อ งกั น โรค
และส่งเสริมสุขภาพ ดังนันการลงทุนเกียวกับโครงการด้านการส่งเสริมสุขภาพและการป้องกันโรค
้ ่ น่าจะเป็นมาตรการที่สำคัญที่ควรจะจัดสรรในสัดส่วนที่เพิ่มขึ้น ในด้านข้อมูลข่าวสารด้านสุขภาพ ประเทศไทยมีระบบข้อมูลด้านสุขภาพที่ดี และมีผลต่อ การนำไปสู่การกำหนดนโยบายที่ตรงต่อสถานการณ์ได้ในระดับหนึ่ง แต่สิ่งที่ควรปรับปรุงคือ การพั ฒ นาด้ า นความครอบคลุ ม และคุ ณ ภาพของข้ อ มู ล ให้ มี ค วามถู ก ต้ อ ง และทั นต่ อ เหตุการณ์มากขึ้น

ระบบบริการสุขภาพ
ป
ระเทศไทยลงทุนทางด้านสุขภาพในทุกๆ ด้าน รวมทั้งการขยายบริการทุกระดับ ทำให้ผู้ป่วยมาใช้บริการในระดับชุมชนถึงประมาณ 4 ใน 5 ของการใช้บริการ ผู้ป่วยนอกทั้งหมด แต่ความแตกต่างระหว่างพื้นที่ยังคงมีอยู่ โดยเฉพาะระหว่าง กรุงเทพฯ กับภาคอื่นๆ
ระบบบริการสุขภาพของไทย มีการขยายตัวของการให้บริการสุขภาพในระดับต่างๆ ทั้งในส่วนของบริการ สุขภาพระดับต้น หรือระดับปฐมภูมิ (Primary care) ที่ให้บริการสุขภาพแก่ประชาชนในด้านการรักษา พยาบาลเบื้ อ งต้ น การส่ ง เสริ ม สุ ข ภาพทั่ ว ไป และการป้ อ งกั น โรค โดยเป็ น สถานบริ ก ารสุ ข ภาพ ที่อยู่ใกล้ประชาชนมากที่สุด และมีการกระจายที่ครอบคลุมทั่วถึงที่สุด ได้แก่ สถานีอนามัย ที่กระจาย อยู่ทุกตำบล (9,000 กว่าแห่งทั่วประเทศ) และโรงพยาบาลชุมชน ที่กระจายอยู่ทุกอำเภอ (700 กว่าแห่ง ทั่ ว ประเทศ) ไปจนถึ ง สถานบริ ก ารสุ ข ภาพระดั บ สู ง หรื อ ระดั บ ตติ ย ภู มิ (Tertiary care) ที่ เป็ น โรงพยาบาลที่ให้บริการรักษาพยาบาลในโรคที่มีความสลับซับซ้อน ต้องการความเชี่ยวชาญเป็นพิเศษ และต้องใช้เครื่องมือทางการแพทย์ที่มีราคาแพง จากการขยายตัวดังกล่าว ทำให้การใช้บริการของ ประชาชนส่วนใหญ่เป็นการใช้บริการที่ระดับสถานีอนามัย และโรงพยาบาลชุมชนประมาณ 4 ใน 5 ของ การใช้บริการผู้ป่วยนอกของภาครัฐ สังกัดกระทรวงสาธารณสุข ในด้านความเท่าเทียมกันในการกระจายของโรงพยาบาลในภูมภาคต่างๆ ยังคงมีความแตกต่างกัน ขึนอยูกบ ิ ้ ่ ั ศักยภาพทางเศรษฐกิจสังคมของพื้นที่ โดยเฉพาะการตั้งโรงพยาบาลเอกชน ซึ่งในกรุงเทพมหานคร มีสัดส่วนเป็น 2 ใน 3 ของโรงพยาบาลทั้งหมดในกรุงเทพฯ รองลงมาคือ ภาคกลาง มีโรงพยาบาลเอกชน ประมาณร้อยละ 30 จากความแตกต่างด้านศักยภาพทางเศรษฐกิจของพื้นที่น้ีเอง ที่ทำให้เกิดความ แตกต่างของการกระจายสถานบริการสุขภาพระหว่างภูมิภาค โดยเฉพาะอย่างยิ่งจำนวนโรงพยาบาลและ จำนวนเตียงของโรงพยาบาล โดยในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีจำนวนเตียงต่อประชากรน้อยทีสด กล่าวคือ ุ่ มี 1 เตียง ต่อประชากร 740 คน ในขณะที่กรุงเทพมหานคร มี 1 เตียง ต่อประชากรเพียง 223 คน หรือ ต่างกันถึง 3 เท่า ส่วนหนึ่งของความแตกต่างดังกล่าว เกิดขึ้นจากการมีโรงพยาบาลเอกชนในกรุงเทพฯ มากกว่าภาคอื่นๆ และเป็นโรงพยาบาลขนาดใหญ่ ที่มีเตียงมากกว่า 200 เตียง ถึง 1 ใน 4 ของโรงพยาบาล เอกชนทั้งหมดในกรุงเทพมหานคร ในขณะที่ในภูมิภาค มีโรงพยาบาลเอกชนขนาดใหญ่เพียงเล็กน้อยเท่านั้น ในระดับจังหวัดก็มีความแตกต่างในด้านการกระจายด้วยเช่นเดียวกัน โดยจังหวัดที่มีภาวะเศรษฐกิจต่ำ จะมี จำนวนโรงพยาบาลและจำนวนเตียงต่อประชากรต่ำกว่าจังหวัดที่มีภาวะเศรษฐกิจที่ดีกว่า ถึงแม้จะอยู่ใน ภาคเดียวกัน ส่วนหนึ่งเนื่องจากการมีโรงพยาบาลโรงเรียนแพทย์ในจังหวัดที่เป็นศูนย์กลางของภาค การมี ความแตกต่างของสถานบริการสุขภาพนั้น มีส่วนทำให้เกิดความแตกต่างของการใช้บริการสุขภาพตามมา โดยจังหวัดที่มีจำนวนเตียงมากกว่า ก็จะมีจำนวนผู้ป่วยที่นอนในโรงพยาบาลที่มากกว่าด้วย หรือหมายถึงการ เข้าถึงบริการและใช้บริการที่มากกว่านั่นเอง ซึ่งอาจจะสะท้อนถึงความไม่เสมอภาคของการเข้าถึงบริการได้ ในระดับหนึ่ง
โรงพยาบาลตามสังกัด จําแนกตามภาค ป 2548
120 100 80 60 40 20 0 สัดสวน (%)
ภาคเหนือ 498 คน ตอ 1 เตียง
จํานวนประชากรตอ 1 เตียง รายภาค ป 2548
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 740 คน ตอ 1 เตียง
ภาคกลาง 388 คน ตอ 1 เตียง
เอกชน ราชการสวนทองถิ่น รัฐวิสาหกิจ กระทรวงอื่นๆ กระทรวงสาธารณสุข
กรุงเทพฯ ภาคกลาง ภาคเหนือ 66.9 30.1 20.2 7.3 0.0 0.4 4.0 1.7 0.0 12.1 6.2 6.0 9.7 62.0 73.4
ภาคใต 15.4 0.0 0.5 6.1 78.0
อีสาน 11.4 0.0 0.0 4.1 84.5
กรุงเทพฯ 223 คน ตอ 1 เตียง ภาคใต 498 คน ตอ 1 เตียง
ที่มา: รายงานการสำรวจทรัพยากรสุขภาพ อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
แนวโนมจํานวนผูปวยนอกตามระดับของสถานบริการ สังกัดกระทรวงสาธารณสุข
สถานีอนามัย (สอ.), สถานบริการสาธารณสุขชุมชน (สสช.) โรงพยาบาลชุมชน (รพช.) โรงพยาบาลศูนย (รพศ.), โรงพยาบาลทั่วไป (รพท.) 62.4 41.5 29.6 16.8 2540 44.5 33.9 18.1 2541 46.8 36.7 19.4 2542 51.8 40.2 20.4 2543 2544 2545 43.7 23.0 2546 27.1 29.3 29.8
ที่มา: การสาธารณสุขไทย 2548-2550
จํานวนประชากรตอ 1 เตียง รายจังหวัด ป 2547
60.4 60.2 60.9 สอ., สสช. รพช. 58.9 57.4 55.6 รพศ., รพท.
จำนวนผูปวยนอก (ลานครั้ง)
70 60 40 40 32.4 30 26.1 20 14.6 10 2538 0
35.4 28.0 15.5 2539
11
2547
ที่มา: สำนักพัฒนาระบบการบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
2549
2548
พ.ศ.
จํานวนประชากรตอ 1 เตียง 224-381 396-504 506-591 593-766 794-1,135
จํานวนสถานบริการสุขภาพภาครัฐ จําแนกตามระดับของสถานบริการ ป 2550 (ไมรวมกรุงเทพฯ)
จำนวนผูปวยในตอประชากร 100 คน ตอป
ที่มา: การสาธารณสุขไทย 2548-2550
ความสัมพันธระหวางจํานวนเตียงกับการนอนโรงพยาบาล ป 2547
30 จังหวัดที่มีเตียงมาก มีอัตราการนอนโรงพยาบาลมาก 1 หมายถึง 1 จังหวัด
โรงพยาบาลเฉพาะทาง และโรงเรียนแพทย 53 แหง
โรงพยาบาลทั่วไป โรงพยาบาลศูนย 155 แหง
25 20 15 10
โรงพยาบาลชุมชน 730 แหง สถานีอนามัย 9,762 แหง
จังหวัดที่มีเตียงนอย มีอัตราการนอนโรงพยาบาลนอย
ศูนยสาธารณสุขมูลฐานชุมชน 69,331 แหง
ที่มา: การสาธารณสุขไทย 2548-2550
5 0
200
400
600
800
ที่มา: รายงานการสำรวจทรัพยากรสุขภาพ อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
1,000 1,200 จํานวนประชากร ตอ 1 เตียง
กำลังคนด้านสุขภาพ
ป
ระเทศไทยมี ปั ญ หาการขาดแคลนบุ ค ลากรด้ า นสาธารณสุ ข โดยเฉพาะเมื่ อ เทียบกับประเทศที่มีระดับการพัฒนาเศรษฐกิจที่เท่าเทียมกัน ประเทศไทยมีความ ขาดแคลนแพทย์เกือบมากที่สุด
ปัจจุบันสถานการณ์กำลังคนด้านสุขภาพ ยังเป็นวิกฤตปัญหาที่สำคัญของระบบสุขภาพของประเทศ โดย เฉพาะอย่างยิ่งปัญหาด้านจำนวนที่ไม่เพียงพอ ในปี 2548 ประเทศไทยมีแพทย์ 1 คนต่อการดูแลประชากร 2,500 คน และเมื่อเปรียบเทียบกับประเทศที่มีระดับเศรษฐกิจที่ใกล้เคียงกันแล้วประเทศไทยมีความ ขาดแคลนแพทย์เกือบมากที่สุด เพื่อแก้ไขปัญหาความขาดแคลนบุคลากร รัฐได้มีนโยบายการเพิ่มการ ผลิตบุคลากรหลากหลายมาตรการ โดยในปี 2549 มีการรับนักศึกษาแพทย์ ทันตแพทย์ และพยาบาล เพิ่มขึ้นทุกกลุ่มโดยนักศึกษาแพทย์รับเพิ่มขึ้นเกือบร้อยละ 50 จากปี 2545 นอกจากปัญหาด้านจำนวนบุคลากรแล้ว การกระจายตัวของบุคลากรที่ไม่เหมาะสมก็ยังคงเป็นปัญหา ที่สำคัญของระบบสุขภาพของประเทศ โดยเฉพาะปัญหาความแตกต่างระหว่างเมืองและชนบทยังมีความ รุนแรงอยู่ จากข้อมูล ปี 2547 พบว่าในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในจังหวัด ขนาดเล็ก ห่างไกล และมีสภาพเศรษฐกิจไม่ดี จะมีความขาดแคลนบุคลากรในทุกสาขา ซึ่งเมื่อเทียบ ระหว่างภาคตะวันออกเฉียงเหนือและกรุงเทพฯ แล้ว กรุงเทพฯ มีบุคลากรในวิชาชีพแพทย์ ทันตแพทย์ เภสัชกร และพยาบาล โดยคิดเป็นสัดส่วนต่อประชากร มากกว่าถึง 8.5, 4.4, 2.8 และ 3.6 เท่า ตามลำดับ บุคลากรด้านสาธารณสุขส่วนใหญ่ยังคงปฏิบัติงานในภาครัฐ โดยเฉพาะในกระทรวงสาธารณสุข และอยู่ ในระดับโรงพยาบาลอำเภอ ที่กระจายครอบคลุมในทุกพื้นที่ของประเทศเป็นส่วนใหญ่ ยกเว้นเภสัชกรที่มี สัดส่วนการปฏิบัติงานในภาคเอกชนสูงถึงร้อยละ 54 การแก้ไขปัญหาด้านการขาดแคลนบุคลากรนั้น รัฐได้มีนโยบายการเพิ่มกำลังการผลิตอย่างต่อเนื่อง ตลอดจนการใช้แนวคิด rural recruitment, local training และ hometown placement โดยการเปิดโอกาส ให้นักเรียนในพื้นที่ชนบทสามารถเข้ามาเรียนในสถาบันการศึกษาที่ตั้งอยู่ในส่วนภูมิภาค และเมื่อจบ การศึกษาแล้วจะกลับไปปฏิบัติงานในพื้นที่ของตนเอง การใช้มาตรการการชดใช้ทุน โดยมีการทำสัญญาไป ปฏิบัติงานในโรงพยาบาลของรัฐเป็นระยะเวลา 2-4 ปี หากมีการผิดสัญญาจะต้องชดใช้เงินเป็นค่าปรับ ให้กับรัฐ ตลอดจนการเพิ่มแรงจูงใจทั้งในรูปแบบค่าตอบแทนประเภทต่างๆ และความก้าวหน้าในอาชีพ ราชการ แม้ว่าจะมีมาตรการต่างๆ ดังกล่าวมาอย่างต่อเนื่องและช่วยบรรเทาปัญหาให้ดีขึ้นในระดับหนึ่ง ก็ตาม แต่ปัญหาการขาดแคลนบุคลากรโดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทยังมีอยู่ ซึ่งต้องการมาตรการในลักษณะที่ สร้างแรงบันดาลใจให้มีความสุขและความภาคภูมิใจในการทำงานในชนบทเพื่อการแก้ปัญหาที่ได้ผลมากยิ่งขึ้น
สัดสวนบุคลากรในโรงพยาบาล สังกัดกระทรวงสาธารณสุข ป 2549
481 324
45 40 35 รอยละ 30 25 20 15 10 5 0 19.58 16.68 6.86 5.57 2542
25.59 17.41 8.76 5.10 2543 2544 2545
26.00 21.58 9.17 9.37 2546 2547 10.16 9.90 2548 จำนวนคนตอบุคลากร 1 คน
3,523
43.66
แพท
ย
ที่มา: รายงานทรัพยากรสาธารณสุข 2549 อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
แ ทันต
พทย

เภส
ัชกร
พยา
บาล
40,000 35,000 30,000 25,000 20,000 15,000 10,000 5,000 0
อัตราสวนประชากรตอบุคลากร ป 2530, 2540 และ 2549
36,516
29,508
ทันตแพทย แพทย เภสัชกร พยาบาลวิชาชีพ
2,460
45.03
1,602
2,649
18,563
50
1,036
การลาออกของบุคลากรแตละสาขา เมื่อเปรียบเทียบกับ จำนวนนักศึกษาที่จบใหมในปเดียวกัน ป 2542-2548
100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%
โรงพยาบาลศูนย โรงพยาบาลทั่วไป โรงพยาบาลชุมชน
754
2,643
13,129 14,800 10,178 7,862
ที่มา: กลุมบริหารงานบุคคล สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
17,711
2530 2540 2549
5,595
3,649 2,965
7,340
จํานวนการรับนักศึกษา ป 2541, 2545 และ 2549
6,936
1,743 1,073 ทันตแพทย เภสัชกร
8,000 7000 6,000
จํานวน (คน)
2541 2545 2549
7,770
9,000
แพทย
พยาบาล
ที่มา: การสาธารณสุขไทย 2545-2547 และ 2548-2550
4,319
4,000
1,482 1,417 2,179
แพทย (คน) ตอ 1,000 ประชากร
5,000 3,000 2,000 1,000 0
แพทย
5 4 3 2
จํานวนแพทยตอประชากร 1,000 คน ระหวางประเทศตางๆ เปรียบเทียบตามสภาพเศรษฐกิจ
13
478 502 793
1,349 1,577
ทันตแพทย
เภสัชกร
พยาบาล
ที่มา: การสาธารณสุขไทย 2548-2550
มาเลเซีย สิงคโปร ประเทศไทย เวียดนาม 0 0 5,000 10,000 15,000 20,000 25,000 30,000 ผลิตภัณฑมวลรวมในประเทศตอหัว (GDP) (ดอลลาสหรัฐ)
1
35,000
การกระจายบุคลากรประเภทตางๆ รายจังหวัด ป 2547
ที่มา: World Development Indicator 2002 และ World Health Report 2006
แพทย 800-3,305 3,306-6,274 6,245-9,272 9,273-12,300
ทันตแพทย 5,500-15,143 15,144-25,767 25,768-36,390 36,391-47,011
เภสัชกร 4,600-8,432 8,433-12,274 12,275-16,115 16,116-19,956
พยาบาลวิชาชีพ 280-652 653-904 905-1,156 1,157-1,408
ที่มา: รายงานทรัพยากรสาธารณสุข ป 2547 อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
617
40,000
ระบบข้อมูลข่าวสาร สุขภาพ
ร ะ
บบข้ อ มู ล ข่ า วสารสุ ข ภาพ (Health Information System) เป็ น เครื่องมือในการติดตามสถานการณ์ด้านสุขภาพของคนไทย ทั้งในส่วนที่เป็น สถานะสุขภาพ ปัจจัยเสี่ยงด้านสุขภาพ และระบบบริการสุขภาพ ข้อมูลสุขภาพที่ดี ถูกต้อง และทันเวลา จะทำให้ ก ารกำหนดนโยบายแก้ ปั ญ หาสุ ข ภาพของประเทศ ถูกทิศทางไปด้วย
ระบบข้ อ มู ล ข่ า วสารสุ ข ภาพที่ ส ำคั ญ ในการประเมิ น สถานะสุ ข ภาพของคนไทย ได้ แ ก่ ระบบข้ อ มู ล ด้านการตาย และระบบข้อมูลด้านการเจ็บป่วย ด้านการตายใช้ข้อมูลจากระบบทะเบียนราษฎร์ การจด ทะเบียนการตายมีความครอบคลุมสูงมากคือร้อยละ 95.2 แต่ส่วนที่ยังคงเป็นปัญหาของทะเบียนการตาย คือ ข้อมูลการตายในกลุ่มเด็กทารกอายุต่ำกว่า 1 ปี อัตราตายของเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี และข้อมูล การตายของมารดา ที่ข้อมูลในมรณบัตรมีตัวเลขที่ต่ำกว่าแหล่งอื่นๆ นอกจากนี้ปัญหาที่สำคัญอีกประการ คือ คุณภาพของข้อมูลสาเหตุการตายที่อยู่ในฐานมรณบัตรนั้น มีความคลาดเคลื่อนอยู่มาก เนื่องจากการ ตายส่วนใหญ่เกิดขึ้นนอกสถานพยาบาล (ประมาณ ร้อยละ 65 ของการตายทั้งหมด) และมีการระบุ สาเหตุการตายโดยบุคลากรที่ไม่ใช่แพทย์หรือด้านสุขภาพ สำหรับด้านการป่วย ปัจจุบันมีข้อมูลหลายระบบ เช่น ข้อมูลรายงานการเฝ้าระวังโรคที่สถานพยาบาลส่ง ขึ้นมายังส่วนกลาง ข้อมูลทะเบียนโรค ได้แก่ ทะเบียนโรคมะเร็ง (Cancer Registry) และข้อมูลจากฐาน ข้อมูลผู้ป่วยในของโรงพยาบาล แต่ทั้งนี้ระบบดังกล่าว มักจะมีปัญหาความครอบคลุม โดยเฉพาะจาก สถานพยาบาลเอกชน ที่ส่งข้อมูลให้ภาครัฐไม่มากนัก ส่วนข้อมูลที่ได้จากการสำรวจประชากร เช่นการเฝ้าระวังการติดเชื้อเอชไอวี (Serosentinel Surveillance) การสำรวจสภาวะสุขภาพอนามัยประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย จะทำให้ได้ข้อมูลการป่วยที่แท้จริง ในระดับประชากร นอกจากนี้ ยังมีการสำรวจด้านพฤติกรรมสุขภาพ ที่สำคัญ ได้แก่ พฤติกรรมทางเพศ และพฤติกรรมการสูบบุหรี่และดื่มสุรา ซึ่งช่วยบ่งชี้สถานการณ์พฤติกรรมที่สำคัญ ประเทศไทยมีระบบข้อมูลด้านสุขภาพทีดี ส่วนปัญหาทีต้องปรับปรุง ได้แก่ ความครอบคลุมและคุณภาพของ ่ ่ ข้อมูล ซึงหากมีขอมูลทีดและมีคณภาพจะทำให้การนำข้อมูลทีมอยูมาใช้ในการผลักดันนโยบาย และขับเคลือน ่ ้ ่ ี ุ ่ ี ่ ่ สังคมที่เป็นประโยชน์อย่างยิ่ง เช่น การกำหนดนโยบายหลักประกันสุขภาพ การผลักดันกฎหมายด้านบุหรี่ สุรา และการใช้ข้อมูลเพื่อการติดตามความไม่เป็นธรรมทางสุขภาพ (health inequity monitoring) เป็นต้น
ขอมูลอัตราตายเด็กต่ำกวา 5 ป จากแหลงขอมูลตางๆ
อัตราการตายเด็กอายุต่ำกวา 5 ป ตอการเกิดมีชีพ 1,000 คน 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 2528 2538 2548 2523 2533 2543 2518 2513
l�ขอมูลจากทะเบียนการตาย l�สำมะโนประชากร ป 2533 คำนวณโดยวิธีทางออม l�สำมะโนประชากร ป 2543 คำนวณโดยวิธีทางออม l�สำรวจการเปลี่ยนแปลงประชากร ป 2528 คำนวณโดยวิธีการประมาณทางตรง l�สำรวจการเปลี่ยนแปลงประชากร ป 2528 คำนวณโดยวิธีประมาณทางออม l�สำรวจการเปลี่ยนแปลงประชากร ป 2538 คำนวณโดยวิธีการประมาณทางตรง l�สำรวจการเปลี่ยนแปลงประชากร ป 2538 คำนวณโดยวิธีประมาณทางออม l�สำรวจประชากรและสุขภาพอนามัย ป 2530 คำนวณโดยวิธีการประมาณทางตรง ����คาทำนาย
การตายของเพศชายรายสาเหตุในป 2548 เปรียบเทียบขอมูลจากมรณบัตรและการศึกษา Verbal autopsy
รอยละ 40 35 30 25 20 15 ป พ.ศ. 10 5
โรคเก ี่ย หลอด วกับระบ เลือดห บ ัวใจ อุบัติเ การบหตุและ าดเจ็บ
ขอมูลจาก Verbal autopsy
ขอมูลจากมรณบัตร
โรคไม
ที่มา: Porapakkham Y. et al 2008.
ที่มา: Hill K., Vapattanawong P. et al 2007.
ขอมูลอัตราตายมารดาจากแหลงขอมูลตางๆ
900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 อัตราตายมารดาตอการเกิดมีชีพ 100,00 ราย
Verbal autopsy การหาสาเหตุการตาย ดวยการสัมภาษณ วิธีการสืบสวนหาสาเหตุที่บุคคลหนึ่งเสียชีวิต ดวยการสัมภาษณ หรือสอบถามผูดูแลหรือผูอยูใกลชิดกับผูตาย เกี่ยวกับอาการที่มี กอนตาย เพื่อสรุปวาการตายนั้นเนื่องมาจากสาเหตุอะไร
การตายของเพศหญิงรายสาเหตุในป 2548 เปรียบเทียบขอมูลจากมรณบัตรและการศึกษา Verbal autopsy
รอยละ 50 35 40 35 30 ขอมูลจาก Verbal autopsy ขอมูลจากมรณบัตร
การป ว ระบุจ ยที่ไม ำเพาะ
การต ิดเช ทุกชน ื้อ ิด
มะเร็ง
ติดตอ
0
15
2493
2483
2473
2503
2523
2533
2543
2553
2513
ป พ.ศ.
25 20 15 10 5
โรคเก ี่ย หลอด วกับระบ เลือดห บ ัวใจ การต ิดเช ทุกชน ื้อ ิด มะเร็ง อุบัติเ การบหตุและ าดเจ็บ ติดตอ
l�มรณบัตร l�การสำรวจการตายของกลุมประชากรวัยเจริญพันธุ l�โครงการลูกเกิดรอดแมปลอดภัย l�กองทุนประชากรแหงสหประชาชาติ (UNFPA) l�สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) l�องคการอนามัยโลก (WHO)
(RMOS)
จํานวนของการสํารวจการเฝาระวังและทะเบียนโรคและขอมูลบริหาร ที่มีขอมูลในดานสุขภาพและตัวบงชี้ความไมเปนธรรม
จำแนกขอมูลตาม ขอมูลระดับพื้นที่ เชน รายจังหวัด เมือง ชนบท เปนตน ขอมูลดานประชากร เชน เพศ กลุมอายุ เปนตน ขอมูลดานสังคม เชน ระดับการศึกษา อาชีพ เปนตน ขอมูลดานระดับฐานะทางเศรษฐกิจ เชน ระดับฐานะ รายได คาใชจาย เปนตน
ที่มา: Tangcharoensathien V., et al. 2007.
ที่มา: Porapakkham Y. et al 2008.
การเงิน ดานสุขภาพ 3-0-2 3-0-2 3-0-2 3-0-0
ความเพียงพอ การดูแลดาน หรือ สุขภาพ ความครอบคลุม 4-1-3 4-0-2 4-0-2 4-0-0 11-8-3 12-8-2 10-4-2 7-1-0
คุณภาพและ การตอบสนอง ผูรับบริการ 2-0-0 2-0-0 2-0-0 2-0-0
สถานะ สุขภาพ 11-10-3 12-9-2 11-5-2 9-1-0
ความเสี่ยง ดานสุขภาพ 10-6-1 11-5-0 11-4-0 7-1-0
หมายเหตุ : ตัวเลขแรก คือ จำนวนขอมูลการสำรวจเฝาระวัง ตัวเลขที่ 2 คือ จำนวนขอมูลทะเบียนโรค ตัวเลขที่ 3 คือ จำนวนขอมูลดานบริหาร
ที่สามารถนำมาประเมินสถานะสุขภาพ และความไมเปนธรรม
การป ว ระบุจ ยที่ไม ำเพาะ
ที่มา: Vapattanawong P. 2008
0
โรคไม
เทคโนโลยี ทางการแพทย์
ป
ระเทศไทยนำเข้าเทคโนโลยีทางการแพทย์ ในปี 2548 ถึง 15,799 ล้านบาท เพือช่วยในการป้องกันและวินจฉัยโรค แต่โอกาสในการเข้าถึงเทคโนโลยีทางการแพทย์ ่ ิ ยังคงกระจุกตัวในเมืองหลวง และพื้นที่มีความเจริญ
เทคโนโลยีทางการแพทย์ได้แก่ ยาและเวชภัณฑ์ เครื่องมือในการตรวจวินิจฉัยโรค และเครื่องมือในการ รักษาโรค ซึ่งมีความเจริญก้าวหน้าและเติบโตอย่างรวดเร็ว เนื่องจากพัฒนาการของตัวเทคโนโลยีเองและ ความต้องการของผู้บริโภค ทั้งในส่วนของผู้ให้บริการและผู้รับบริการ ที่ต้องการให้บริการและได้รับ บริการที่มีคุณภาพ รวดเร็ว ถูกต้อง แม่นยำ และได้ผล จึงทำให้ระบบบริการมีการพัฒนา และนำเข้า เทคโนโลยีมาใช้ในระบบบริการเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ดังจะเห็นได้จากการเพิ่มขึ้นของการผลิต และ นำเข้ายาแผนปัจจุบัน ที่มีมูลค่าเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง และการนำเข้าเครื่องมือแพทย์ ที่มการเพิ่มขึ้นอย่าง ี รวดเร็ว จากการเติบโตดังกล่าว ทำให้มีการเพิ่มขึ้นของจำนวนเครื่องมือแพทย์ท่ีต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็น เครื่องเอ็กซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT-scanner) เครื่องตรวจอวัยวะภายในด้วยสนามแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI) เครื่องสลายนิ่ว (ESWL) และเครื่องตรวจวินิจฉัยมะเร็งเต้านม (Mammography) เป็นต้น เทคโนโลยี ที่ เพิ่ ม ขึ้ นนี้ ส่ ว นใหญ่ ก ระจุ ก ตั ว อยู่ ในโรงพยาบาลขนาดใหญ่ และโรงพยาบาลเอกชนที่ มี ศักยภาพ เช่นเครื่องตรวจอวัยวะภายในด้วยสนามแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI) อยู่ในกรุงเทพมหานครถึง 2 ใน 3 เช่นเดียวกับอยู่ในภาคเอกชนถึง 2 ใน 3 เช่นกัน แต่สำหรับเครื่องเอ็กซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT-scanner) ซึ่งเป็นเทคโนโลยีที่เก่ากว่าและถูกกว่า มีการกระจายตัวอยู่ในภูมิภาคที่มากขึ้น คือ อยู่ในภูมิภาค 2 ใน 3 ของเครื่องที่มีทั่วประเทศ แต่ส่วนใหญ่ยังอยู่ในภาคเอกชน ถึงร้อยละ 80 นอกจากนี้ ภูมิภาคต่างๆ ก็มการ ี กระจายเทคโนโลยีที่ต่างกัน โดยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีเครื่องเอ็กซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT-scanner) เพียง 2.2 เครืองต่อประชากรล้านคน เทียบกับกรุงเทพมหานครแล้ว แตกต่างกันถึง 10 เท่า ทำให้การเข้าถึง ่ เทคโนโลยีราคาแพงมีความแตกต่างระหว่างกลุ่มและภูมิภาคอยู่ค่อนข้างมาก เนื่องจากเทคโนโลยีเหล่านี้มีราคาแพง การประเมินความคุ้มค่าจึงมีความสำคัญ ทั้งในมุมมองของการวินิจฉัย และรักษาผู้ป่วย ว่าช่วยเพิ่มคุณภาพชีวิตมากน้อยเพียงใด และมุมมองของระบบบริการสุขภาพและของสังคม ที่ต้องมีค่าใช้จ่ายเพิ่มขึ้น เทียบกับผลสัมฤทธิ์ในการเพิ่มโอกาสในการรอดชีวิตหรือมีคุณภาพชีวิตที่ดีของ ประชาชนในสังคม
254 0
254 2
254 3
254 4
254 5
253 9
253 8
254 6
254 7
254 1
ที่มา: กองควบคุมยา สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
ลานบาท 18,000 16,000 14,000 12,000 10,000 8,000 6,000 4,000 93.2 2,4 2,000 1,881.1 0
2534
แนวโนมมูลคาการนำเขาและสงออกเครื่องมือ และอุปกรณการแพทย ป 2534-2548
3,24 5.5 3,417 .8 4,39 5,89 5.6 3.4 4,72 8.1 5,144 .1 5,60 1.8 5,860 .2 5,14 6,75 1.8 0.8 7,00 9.3 7,670 .1 5,45 9,54 7.6 2.5 5,18 8,95 8.7 3.2 9,33 10,8 4.8 60.5 8,84 2.0 11,93 4.5 8,46 11,97 1.9 3.1 10,0 14,9 90.2 30.1 13,0 16,7 55.1 50.2 15,0 35.3 15,7 99.1
นำเขา สงออก
254 8
ลานบาท 40,000 35,000 30,000 25,000 20,000 15,000 6 10,000 9,27 5,000 0
แนวโนมมูลคาการผลิตและนำเขายาแผนปจจุบัน ป 2538-2548
86
ผลิตภายในประเทศ นำเขา
45 88 34 23,0 96 24,1 08 19,0 20,9
38,293 31,708
46 30,5 29,7 05
จำนวนเครื่องเอ็กซเรยคอมพิวเตอร (CT scanner) จำแนกตามภาค ป 2549
ภาคเหนือ 4 เครื่อง ตอประชากร 1 ลานคน พ.ศ. ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 2.2 เครื่อง ตอประชากร 1 ลานคน
20
19,6
18,1
16,1
28
15, 821
00
68
32
10,6
13,4
14,1
76
14,2
67
16,7
47
19,9
19,8
68
26,0
25
26,5
ภาคกลาง 7.4 เครื่อง ตอประชากร 1 ลานคน
กรุงเทพฯ 20.5 เครื่อง ตอประชากร 1 ลานคน ภาคใต 2.9 เครื่อง ตอประชากร 1 ลานคน
พ.ศ.
2540
2545
2543
2546
2539
2544
2536
2537
2535
2538
2542
2547
2547
2541
ที่มา: กรมศุลกากร กระทรวงการคลัง อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
ที่มา: กองรังสีและเครื่องมือแพทย กรมวิทยาศาสตรการแพทย 2549 อางในการสารณสุขไทย 2548-2550
17
แนวโนมจำนวนเครื่องมือและอุปกรณการแพทย ป 2519-2549
จำนวน (เครื่อง) 350 300 250 200 150 100 50 0 1 2519 2 2522 32 3 6 8 9 155 17 8 3 3 6 5 99 เครื่องเอ็กซเรยคอมพิวเตอร เครื่องตรวจวินิจฉัยมะเร็งเตานม เครื่องสลายนิ่ว เครื่องตรวจอวัยวะภายในดวยสนามแมเหล็กไฟฟา 137 79 272 307 314 266 343
202
232
260
242
97 102 112
57 58 39 39 34 38 38 16 24 32 19 26 30 12 13 15 25 26 25 26 9 14 15 16 6 7 8 12
101 113 75 75 75 76 31 38 45
130 139
152
พ.ศ.
ที่มา: วงเดือน จินดาวัฒนะ และคณะ 2542 และรายงานทรัพยากรสุขภาพ กองรังสี และเครื่องมือแพทย กระทรวงสาธารณสุข ป 2545-2549 อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
จำนวนเครื่องเอ็กซเรยคอมพิวเตอร (CT scanner) ป 2549
เอกชน 282 เครื่อง = 82.2% ภูมิภาค 15 เครื่อง = 33.3%
2526 2527 2528 2529 2530 2531 2532 2533 2534 2535 2536 2537 2538 2539 2540 2541 2542 2543 2544 2545 2546 2547 2548 2549 กรุงเทพฯ 30 เครื่อง = 66.7%
จำนวนเครื่องตรวจอวัยวะภายในดวย สนามแมเหล็กไฟฟา (MRI) ป 2548
รัฐ 15 เครื่อง = 33.3%
ภูมิภาค 228 เครื่อง = 66.5%
กรุงเทพฯ 115 เครื่อง = 33.5%
รัฐ 61 เครื่อง = 17.8%
เอกชน 30 เครื่อง = 66.7%
ที่มา: กองรังสีและเครื่องมือแพทย กรมวิทยาศาสตรการแพทย อางในการสาธารณสุขไทย 2548-2550
ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ
ค่า
ใช้จ่ายด้านสุขภาพต่อหัวของคนไทยเพิ่มขึ้น 1.6 เท่า จาก 2,486 บาท ในปี 2538 เป็น 3,974 บาท ในปี 2548 โดยส่วนใหญ่ถูกใช้ ไปกับการ รักษาพยาบาลมากกว่าการส่งเสริมสุขภาพ
ในช่วงสามทศวรรษที่ผ่านมานั้นค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพของไทยได้เพิ่มขึ้นอย่างมาก โดยเพิ่มจากมูลค่า 147,837 ล้านบาท ในปี พ.ศ.2538 เป็นมูลค่า 248,079 ล้านบาท ในปี พ.ศ.2548 ซึ่งมีอัตราการเพิ่มร้อยละ 6.6 ต่อปี ใกล้เคียงกับอัตราการเติบโตของผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) ที่ร้อยละ 6.4 ต่อปี เมื่อเปรียบ เทียบเป็นร้อยละของ GDP แล้ว ค่าใช้จายทางสุขภาพภาครวม (total health expenditure) เพิมจากร้อยละ 3.53 ่ ่ ในปี พ.ศ.2538 เป็นร้อยละ 4.00 ในปี พ.ศ.2540 ซึ่งเป็นปีที่ประเทศไทยประสบกับภาวะวิกฤตเศรษฐกิจ หลังจากนั้นอัตราดังกล่าวมีแนวโน้มลดลงอย่างต่อเนื่องและลดลงถึงร้อยละ 3.32 ในปี พ.ศ.2544 เป็นที่สังเกต ว่าภายหลังจากที่ได้ดำเนินนโยบายหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ในปี พ.ศ.2545 แล้วร้อยละของค่าใช้จ่าย ทางสุขภาพรวมต่อ GDP เพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 3.68 แล้วคงที่ที่ร้อยละ 3.5 จนถึงปี พ.ศ.2548 สำหรับค่าใช้จ่าย ทางสุขภาพต่อหัวนั้นเพิ่มจาก 2,486 บาท ในปี พ.ศ.2538 เป็น 3,974 บาท ในปี พ.ศ.2548 หรือเพิ่มขึ้น ถึง 1.6 เท่า ภาครัฐได้จัดสวัสดิการด้านสุขภาพและขยายความครอบคลุมมาโดยลำดับ ซึ่งสวัสดิการดังกล่าว ได้แก่ บัตร รักษาพยาบาลฟรีสำหรับผู้มีรายได้น้อย บัตรประกันสุขภาพโดยสมัครใจ และเมื่อปี พ.ศ.2544 ประเทศไทย ได้เริ่มการประกันสุขภาพถ้วนหน้า ทำให้ตั้งแต่ปี พ.ศ.2545 ถึง 2548 หน่วยงานของรัฐมีบทบาทสำคัญในการ ใช้จ่ายทางสุขภาพสูงถึงร้อยละ 63-64 ของค่าใช้จ่ายทางสุขภาพรวม สำหรับการใช้จ่ายด้านสุขภาพของครัว เรือนนั้นมีแนวโน้มลดลงเป็นลำดับ โดยลดจากร้อยละ 43 ของค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพรวมในปี พ.ศ.2538 เป็น ร้อยละ 27 ในปี พ.ศ.2548 ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพสามในสี่ส่วนเป็นการใช้ไปกับบริการด้านการรักษาพยาบาล ส่วนการใช้จ่ายสำหรับการ ป้องกันโรคและส่งเสริมสุขภาพมีเพียงร้อยละ 5 ของค่าใช้จ่ายทางสุขภาพรวมเท่านั้น ประเทศไทยจึงควรเพิ่ม การลงทุนทางสุขภาพให้มากขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งควรลงทุนเกี่ยวกับโครงการด้านการส่งเสริมสุขภาพและการ ป้องกันโรค ความท้าทายที่สำคัญของการคลังสุขภาพของประเทศไทยโดยเฉพาะกับระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้านั้นก็ คือปัญหาความสามารถในการรับภาระจ่ายเงินและความยั่งยืนของการสนับสนุนทางการเงินของภาครัฐ โดย เฉพาะเมื่อประกันสุขภาพถ้วนหน้าจะขยายสิทธิประโยชน์เพิ่มอีกสองประการสำหรับผู้ประกัน ได้แก่ การบริการ ทดแทนไต ในผู้ป่วยโรคไตระยะสุดท้าย และการรักษาผู้ป่วยเอชไอวี/เอดส์ด้วยยาต้านไวรัส (ART) ซึ่งทั้งสอง รายการนี้คาดว่าจะมีผลกระทบต่อการใช้จ่ายด้านสุขภาพของภาครัฐอย่างมาก โดยการดำเนินการเต็มรูปแบบของ ทั้งสองโครงการจะเริ่มขึ้นในเดือนตุลาคม พ.ศ.2551 สำหรับการบริการทดแทนไต และเดือนมีนาคม พ.ศ.2552 สำหรับยาตัานไวรัส (ART) ในผู้ป่วยเอชไอวี/เอดส์แล้ว คาดว่าภาครัฐจะต้องใช้จ่ายเงินไปในปีแรก (2547) ไม่ต่ำ กว่า 5,000 ล้านบาท และค่าใช้จ่ายจะเพิ่มเป็น 74,355 ล้านบาท ในปี 2563 ซึ่งจะสูงเป็นร้อยละ 12.2 ของค่าใช้จ่าย ทางสุขภาพทั้งหมด การใช้จ่ายดังกล่าวส่วนใหญ่จะทุ่มไปสู่การรักษาพยาบาลไม่ใช่การส่งเสริมสุขภาพและการป้องกันโรค จึงควรที่จะได้มี การทบทวนว่าควรหรือไม่ที่การใช้จ่ายทางสุขภาพจะให้ความสำคัญเฉพาะการรักษาพยาบาล มากกว่าการส่งเสริม สุขภาพและการรักษาโรค
6.0 5.0 4.0 รอยละ 3.0 2.0 1.0 0.0
การคาดประมาณระยะยาวรายจายดานสุขภาพรวมเปนรอยละ ของผลิตภัณฑมวลรวมภายในประเทศ (GDP) แยกตามแหลงทุน
กระทรวงสาธารณสุข ประกันสังคม สวัสดิการจากนายจาง กระทรวงอื่น ประกันสุขภาพถวนหนา รายจายของครัวเรือน องคกรปกครองสวนทองถิ่น สวัสดิการรัฐวิสาหกิจ สวัสดิการรักษาพยาบาลขาราชการ กองทุนเงินทดแทน ประกันสุขภาพเอกชน การรคุมครองผูประสบภัยจากอุบัติเหตุจรจร องคกรไมแสวงกำไร อื่นๆ ที่เหลือ
สัดสวนรายจายดานสุขภาพภาครวม
100 90 14 4 80 7 70 6 60 50 43 40 30 20 10 0 26 2537 26 2538 27 2539 26 2540 26 2541 34 2542 31 2543 33 2544 32 2545 33 2546 35 2547 36 2548 42 42 14 4 7 6 15 4 7 5 18 7 7 4 38 16 7 7 6 37 6 8 8 6 6 8 8 6 5 8 8 6 4 5 12 4 42 11 5 8 4 40 4 5 8 4 4 9 5 5
41
41
40
43
42
บริการผูปวยใน บริการผูปวยนอก ยาและเวชภัณฑ สงเสริมและปองกัน บริหารจัดการและประกันสุขภาพ การสะสมทุน ที่มา: International Health Policy Program 2008, National Health Accounts in Thailand 1994-2005
2539
2559
ที่มา: Scholz W et al 2008 รายจายจริงของสวัสดิการรักษาพยาบาลขาราชการที่มีอัตราเติบโตถึงรอยละ 26 ในชวงปพ.ศ.2549-2551 เปนสัญญาณเตือนที่สําคัญที่จะนําไปสูความไมเสมอภาค ในการสนับสนุนของภาครัฐกับการประกันสุขภาพทั้งสามประเภท
2569
2537
2544
2543
2545
2547
2553
2555
2557
2551
2563
2565
2567
2561
คาดประมาณตนทุนภายใตโครงการเขาถึงยาตานไวรัสเอดส ระดับชาติ สำหรับผูติดเชื้อ และผูปวยเอดสของประเทศไทย (โครงการนภา) ป 2544-2568
ปที่สิบหก (พ.ศ.2563) 74,355 37.6 12.2 2548 2553 2558 2563 2568 คายาตานไวรัส ART 10.9 130.8 355.4 483.4 507.0 477.0 (ลานดอลลารสหรัฐ มูลคาป 2547) งบประมาณสําหรับ 37.2 67.2 55.2 71.2 91.7 118.1 เอดส (ลานดอลลารสหรัฐ มูลคาป 2547) งบประมาณสุขภาพ 1,130.7 1,253.7 1,623.0 2,101.2 2,720.3 3,521.7 (ลานดอลลารสหรัฐ มูลคาป 2547) คิดเปนรอยละของ 29% 195% 644% 679% 553% 404% งบประมาณ เอดส คิดเปนรอยละของ 1% 10% 22% 23% 19% 14% งบประมาณสุขภาพ
ที่มา: Revehga A. et al. 2006
การวิเคราะหงบประมาณในการเขาถึง ประกันสุขภาพถวนหนาดานการ ทดแทนไต
ประมาณการงบประมาณสําหรับการทดแทนไต (RRT) ผูปวยโรคไตระยะสุดทายทังหมดใชราคาตอหนวย ้ ที่ 350,000 บาทตอคนตอป (ลานบาท) รอยละของงบประมาณสําหรับ ประกันสุขภาพทั่วหนา รอยละของคาใชจายสุขภาพรวม
โครงการนภา (NAPHA) 2544
ปที่หนึ่ง (พ.ศ.2547) 5,400 7.4 2.3
ปที่สี่ (พ.ศ.2550) 19,881 21.6 7.0
19
ที่มา: Kasemsap V, Prakongsai P and Tangcharoensathien V, 2005
รายจายจริงของสวัสดิการรักษาพยาบาลขาราชการ ป 2532-2551
ดัชนี 2538 คาใชจายดานสุขภาพภาครวม (ลานบาท) 147,837 สัดสวนรายจายสุขภาพตอผลิตภัณฑมวลรวม (รอยละ) 3.53 คาใชจายดานสุขภาพขององคกรภาครัฐ (รอยละ) 47 คาใชจายดานสุขภาพของภาคเอกชน (รอยละ) 43 คาใชจายดานสุขภาพขององคกรภาคเอกชน (รอยละ) 10 คาใชจายดานสุขภาพภาครวม (บาทตอหัว) 2,486 คาใชจายดานสุขภาพภาครวม (คอลลารสหรัฐฯ ตอหัว) 100 อัตราแลกเปลี่ยน (บาทตอ 1 ดอลลารสหรัฐฯ) 24.9 … … … … … … … … …
2544 170,203 3.32 56 33 11 2,732 61 44.5
2545 200,768 3.68 63 28 9 3,197 74 43.0
2546 210,368 3.55 63 25 12 3,335 80 41.5
2547 225,652 3.47 64 26 10 3,641 90 40.3
2548 248,079 3.49 64 27 9 3,974 98 40.3
ที่มา: International Health Policy Program 2008, National Health Accounts in Thailand 1994-2005
รายจายจริงของของสวัสดิการรักษาพยาบาลขาราชการป 2532-2551
70,000 60,000 50,000 ลานบาท 40,000 30,000 20,000 10,000 2532 2533 2534 2535 2536 2537 2538 2539 2540 2541 2542 2543 2544 2545 2546 2547 2548 2549 2550 2551 0 -7% 23% 19% 16% 12% 33% 26% 22% 14% 6% 12% 12% 11% 7% 26% 15% 13% 26% 26% 10% 0% -10% อัตราการเติบโต 20% 40% 30%
ผูปวยนอก รวม
ผูปวยใน อัตราการเติบโต
หมายเหตุ : คาใชจายป 2551 เปนการประมาณการจาก รายจายจริง 6 เดือนแรกของป ที่มา: กระทรวงการคลัง กรมบัญชีกลาง
การเข้าถึงและความ ครอบคลุมของบริการ
ป
ระเทศไทยมีการพัฒนาด้านสาธารณสุขอย่างต่อเนื่อง ทำให้บริการที่จำเป็น สามารถครอบคลุมได้อย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะการฉีดวัคซีนป้องกันโรคใน เด็ก และการให้ยาต้านไวรัสในผู้ติดเชื้อเอชไอวี แต่ขณะเดียวกันยังคงมีความต้องการ ขยายบริการด้านการตรวจคัดกรองโรคให้มีความครอบคลุม เพื่อให้ประชาชนได้รับ การดูแลรักษาอย่างถูกต้องและทันเวลาเพิ่มขึ้น
ในช่วงเวลากว่าสามทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศไทยได้พัฒนาด้านการแพทย์และสาธารณสุขอย่างมาก โดยเฉพาะบริการสุขภาพที่จำเป็นต่างๆ สามารถครอบคลุมทั่วถึงประชาชนในทุกภูมิภาคทั่วประเทศ บริการที่มีความครอบคลุมสูง ได้แก่ การให้วัคซีนที่จำเป็นแก่เด็ก การให้ยาต้านไวรัสสำหรับผู้ติดเชื้อ เอชไอวี และการให้ บ ริ ก ารทางการแพทย์ ฉุ ก เฉิ น อย่ า งไรก็ ต าม ยั ง คงมี บ ริ ก ารทางการแพทย์ แ ละ สาธารณสุขที่จำเป็นอีกหลายรายการที่ยังไม่ครอบคลุมอย่างทั่วถึง เช่น การตรวจมะเร็งปากมดลูก การตรวจคัดกรองโรคความดันโลหิตสูง โรคเบาหวาน และไขมันในเลือดสูง เป็นต้น ในส่วนของพฤติกรรมสุขภาพ มีการเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางที่ดีขึ้น เช่น ความครอบคลุมของการใช้ ถุงยางอนามัยในกลุ่มหญิงบริการทางเพศมีอัตราสูงอย่างต่อเนื่องมาโดยตลอด อย่างไรก็ตามพฤติกรรม ในด้านความปลอดภัยในการขับขี่ยังต่ำอยู่ทั้งร้อยละของการใช้หมวกกันน็อก และการคาดเข็มขัดนิรภัย การให้ วั ค ซี นที่ จ ำเป็ น แก่ เด็ ก สำหรั บ ประเทศไทยนั บ ว่ า ประสบความสำเร็ จ อย่ า งมาก อั ต ราความ ครอบคลุมของการให้วัคซีนป้องกันวัณโรคสูงถึงร้อยละ 98 และ สำหรับวัคซีนคอตีบ ไอกรน บาดทะยัก และโปลิโอครอบคลุมร้อยละ 90 ส่วนวัคซีนป้องกันหัดครอบคลุมร้อยละ 84 สำหรับวัคซีนป้องกันไวรัส ตับอักเสบชนิดบีนั้น อัตราการครอบคลุมแม้ว่าจะต่ำในช่วงแรก แต่ความครอบคลุมก็สูงถึงร้อยละ 90 ตั้งแต่ปี 2539 เป็นต้นมา การที่มีความครอบคลุมของวัคซีนสูง ทำให้ลดอัตราการเจ็บป่วยด้วยโรคติดต่อ เหล่านี้ลงได้อย่างมาก การให้ยาต้านไวรัสแก่ผู้ติดเชื้อเอชไอวี เป็นบริการที่ขยายตัวอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะเมื่อรัฐมีนโยบายให้ยา ต้านไวรัสครอบคลุมอยู่ในระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ทำให้สามารถเพิ่มผู้ได้รับยาต้านไวรัสจาก ประมาณ 2,000 คน ในปี 2543 เป็น 100,000 คน ในปี 2549 และเมื่อประเทศไทยประกาศใช้มาตรการ บังคับใช้สิทธิ์ในปี 2550 ทำให้ครอบคลุมผู้ติดเชื้อได้มากกว่า 125,000 คน ส่วนมาตรการต่างๆ ด้านการ ป้องกันเอดส์ ก็ดำเนินการควบคู่กับการรักษา ซึ่งหนึ่งในมาตรการนั้น คือ การรณรงค์ใช้ถุงยางอนามัยใน ประชากรกลุ่มต่างๆ ซึ่งพบว่าการใช้ถุงยางอนามัยมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในกลุ่มวัยรุ่น และการใช้ถุงยางอนามัยใน หญิงบริการทางเพศกับผู้ใช้บริการก็ยังคงที่ในระดับค่อนข้างสูง ส่วนวัยรุ่นหญิง ยังคงใช้ถุงยางอนามัยค่อนข้าง น้อยเมื่อมีเพศสัมพันธ์ สำหรับความครอบคลุมของบริการที่ยังคงต้องขยายเพิ่มขึ้น คือ การตรวจเพื่อคัดกรองโรค ซึ่งหากตรวจพบใน ระยะเริ่มแรก จะทำให้ประชาชนได้รับการดูแลรักษาแต่เนิ่นๆ ซึ่งบริการที่ยังคงต้องขยายความครอบคลุมเพิ่มขึ้น ได้แก่ การตรวจคัดกรองโรคความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือดสูง เบาหวาน และมะเร็งปากมดลูก เป็นต้น
ความครอบคลุมของการไดรับวัคซีนปองกันโรค ป 2525-2545
120 100 80 รอยละ 60 40
20 0
วัคซีนปองกันวัณโรค (BCG) วัคซีนปองกันคอตีบ ไอกรน บาดทะยัก (DPT) วัคซีนปองกันโปลิโอ (OPV) วัคซีนปองกันโรคหัด วัคซีนปองกันไวรัสตับอักเสบบี วัคซีนปองกันบาดทะยักในหญิงตั้งครรภ (TT) 2527 2530 2532 2533 2534 2535 2537 2540 2526 2536 2525 2542 2531 2541 2543 2544 2529 2528 2538 2539 2545 ป
ที่มา: ปรับจากการสาธารณสุขไทย 2548-2550
สัดส่วนของผู้ขับขี่ยานยนต์ที่มีอายุตั้งแต่ 14 ปีขึ้นไป ที่ใช้เข็มขัดนิรภัย ปี 2534-2549
การใช้เข็มขัดนิรภัย รถที่มีเข็มขัดนิรภัย ใช้สม่ำเสมอ ใช้บางครั้ง ไม่ใช้เลย รถที่ไม่มีเข็มขัดนิรภัย 2534 4.3 11.7 12.6 64.6 2539 35.8 28.0 6.3 29.9 2543 25.9 32.2 13.9 -- 2544 27.1 44.2 12.1 4.4 2546 23.5 39.7 32.2 2.4 2549 31.3 45.2 21.9 1.6
21
ที่มา: สำนักงานสถิติแห่งชาติ 2534-2549, การสำรวจอนามัยและสวัสดิการปี พ.ศ. 2534, 2539, 2543, 2546, และ 2549
สัดส่วนของผู้ขับขี่รถจักรยานยนต์ที่มีอายุ 14 ปีขึ้นไป และการใช้หมวกนิรภัย ปี 2534-2549
ใช้หมวกนิรภัย ใช้สม่ำเสมอ ใช้บางครั้ง ไม่ใช้เลย ไม่มีหมวกนิรภัย 2534 7.2 21.7 11.0 59.8 2539 29.0 55.4 6.0 9.3 2543 32.0 44.2 15.8 -- 2544 16.1 64.3 10.3 9.1 2546 16.0 49.5 32.8 -- 2549 18.6 59.7 21.7 --
ที่มา: สำนักงานสถิติแห่งชาติ 2550, สำนักงานสถิติแห่งชาติ 2534-2549, การสำรวจอนามัยและสวัสดิการปี พ.ศ. 2534, 2539, 2543, 2546, และ 2549
จำนวนและร้อยละของสตรีอายุ 35-59 ปี ที่เคยตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกในรอบ 5 ปีที่ผ่านมา จำแนกตามที่อยู่อาศัย
ที่อยู่อาศัย กรุงเทพฯ ภาคกลาง ภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคใต้ รวมทั้งประเทศ จำนวน
ที่มา: การสำรวจอนามัยเจริญพันธุ์ พ.ศ. 2549
เขตเทศบาล (%) นอกเขตเทศบาล (%) เคยตรวจก่อน เคยตรวจใน เคยตรวจก่อน เคยตรวจใน ไม่เคยตรวจ ไม่เคยตรวจ ห้าปีที่แล้ว รอบห้าปีที่แล้ว ห้าปีที่แล้ว รอบห้าปีที่แล้ว 46.6 38.6 28.6 31.5 35.8 39.0 1,395,691 18.1 16.6 9.9 13.0 14.6 15.6 557,843 35.3 44.8 61.5 55.6 49.7 45.5 1,629,956 -- 40.3 30.3 33.1 43.9 35.6 2,786,729 -- 15.8 8.2 12.2 15.8 12.6 985,895 -- 43.9 61.6 54.7 40.3 51.8 4,054,705
ชาย หญิง ชาย หญิง ชาย หญิง
จำนวนการบริการการแพทยฉุกเฉิน (EMS) ระหวาง ป 2548 - 2551
70,000 60,000 จำนวน (ครั้ง) 50,000 40,000 30,000 20,000 10,000 0
ที่มา: สำนักงานหลักประกันสุขภาพแหงชาติ 2551
หนวยปฏิบัติการการแพทยฉุกเฉินระดับสูง หนวยปฏิบัติการการแพทยฉุกเฉินระดับพื้นฐาน หนวยปฏิบัติการการแพทยฉุกเฉินระดับเบื้องตน
ค.4 8 ก.ค .48 ก.ย .48 พ. ย.4 8 ม.ค .49 มี.ค .49 พ. ค.4 9 ก.ค .49 ก.ย .49 พ. ย.4 9 ม.ค .50 มี.ค .50 พ. ค.5 0 ก.ค .50 ก.ย .50 พ. ย.5 0 ม.ค .51 มี.ค .51 พ. ค.5 1
.48 ม.ค
มี.ค
พ.
.48
70 60 50 (%) 40 30 20 10
พฤติกรรมการใชถุงยางอนามัยเปนประจำเมื่อมีเพศสัมพันธกับชายอื่น ในชวง 1 ปที่ผานมา ป 2538-2550
พนักงานชายในสถานประกอบกิจการ นักเรียนชายชั้นมัธยมศึกษาปที่ 5 นักเรียนชายอาชีวศึกษาปที่ 2
2546
2539
2549
2538
2548
2540
2542
2543
2544
2545
2547
พฤติกรรมการใชถุงยางอนามัยเปนประจำของหญิงบริการทางเพศ ในรอบ 1 เดือนที่ผานมา จำแนกตามประเภทของคูนอน ป 2538-2550
100 90 80 70 (%) 60 50 40 30 20 10 0
2550
2541
0
ที่มา: วิโรจน ตั้งเจริญเสถียร และคณะ 2551 จากการประชุมรวมกัน ระหวางคณะทำงานดานเอดส ณ โรงแรมริชมอนด จังหวัดนนทบุรี วันที่ 11 สิงหาคม 2551
แขก ลูกคาทั่วไป แขก ลูกคาประจำ คนรัก แฟน สามี ชายอื่น
2547
2548
2549
2550
ที่มา: วิโรจน ตั้งเจริญเสถียร และคณะ 2551 จากการประชุม รวมกันระหวางคณะทำงานดานเอดส ณ โรงแรมริชมอนด จังหวัดนนทบุรี วันที่ 11 สิงหาคม 2551
23
60 50 40 (%) 30 20 10
รอยละของผูใหขอมูลที่ใชถุงยางอนามัยเปนประจำกับแฟนหรือคนรัก ในชวง 1 ปที่ผานมา ป 2538-2550
นักเรียนชายชั้นมัธยมศึกษาปที่ 2 นักเรียนหญิงชั้นมัธยมศึกษาปที่ 2 นักเรียนชายชั้นมัธยมศึกษาปที่ 5 นักเรียนหญิงชั้นมัธยมศึกษาปที่ 5 นักเรียนชายอาชีวศึกษา ปที่ 2 นักเรียนหญิงอาชีวศึกษา ปที่ 2
2546
2539
2549
2538
2548
2540
2542
2543
2544
2545
2547
100 80 (%) 60 40 20
พฤติกรรมการใชถุงยางอนามัยเปนประจำกับหญิงบริการทางเพศ ในชวง 1 ปที่ผานมา ป 2538-2550
พนักงานชายในสถานประกอบกิจการ นักเรียนชายชั้นมัธยมศึกษาปที่ 5 นักเรียนชายอาชีวศึกษาปที่ 2
2546
2539
2549
2538
2548
2540
2542
2543
2544
2545
2547
2550
0
2550
2541
0
ที่มา: วิโรจน ตั้งเจริญเสถียร และคณะ 2551 จากการประชุมรวมกัน ระหวางคณะทำงานดานเอดส ณ โรงแรมริชมอนด จังหวัดนนทบุรี วันที่ 11 สิงหาคม 2551
ที่มา: วิโรจน ตั้งเจริญเสถียร และคณะ 2551 จากการประชุมรวมกัน ระหวางคณะทำงานดานเอดส ณ โรงแรมริชมอนด จังหวัดนนทบุรี วันที่ 11 สิงหาคม 2551
2541
คุณภาพและ
ความปลอดภัย
ผู้
ป่วยในที่เสียชีวิตในโรงพยาบาล พบว่าร้อยละ 35 มีภาวะที่ ไม่พึงประสงค์ (Adverse Event) เกิดขึ้น ประมาณครึ่งหนึ่งของภาวะไม่พึงประสงค์นั้น สามารถป้องกันได้
คุณภาพของบริการสุขภาพ มีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากเป้าหมายของระบบบริการสุขภาพที่ดีก็คือ การทำให้ประชาชนมีสุขภาพที่ดีทั้งด้านร่างกาย จิตใจ และสังคม โดยบริการสุขภาพที่มคุณภาพ จะช่วย ี ทำให้ผู้ป่วยหายจากโรค ปราศจากผลกระทบหรือภาวะแทรกซ้อนจากการรักษา การให้บริการที่ไม่มี คุณภาพนัน อาจจะทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนทีรายแรงถึงชีวต หรือเกิดความพิการในระยะยาว มีผลกระทบ ้ ่้ ิ ต่อคุณภาพชีวิตและภาวะเศรษฐกิจของผู้ป่วยอย่างเรื้อรังได้ ดังนั้น ประเด็นเรื่องความปลอดภัยของ ผู้ป่วยจึงเป็นสิ่งสำคัญ การประเมินคุณภาพบริการสุขภาพ โดยเฉพาะบริการด้านการรักษาพยาบาล อาจจะประเมินได้อย่าง คร่าวๆ โดยการดูผลลัพธ์ของการรักษา ได้แก่ อัตราการเสียชีวิตของผู้ป่วย แต่การประเมินอัตราการ เสียชีวิตของผู้ป่วย ต้องคำนึงถึงปัจจัยอื่นๆ ประกอบด้วย ได้แก่ ความรุนแรงของโรคเมื่อเข้ารับการรักษา และศักยภาพหรือระดับของสถานบริการที่ให้การรักษา ปัจจัยที่ทำให้มีโอกาสเสียชีวิตมีหลายประการ เช่น โอกาสในการได้รับการวินิจฉัย รวมถึงระยะเวลาที่ รอรับการรักษาว่าล่าช้าเพียงใด ตัวอย่างเช่น ผู้ป่วยโรคหัวใจขาดเลือดเฉียบพลัน มีโอกาสในการเสียชีวิต ที่เพิ่มขึ้น หากระยะเวลาหลังจากเข้ารับการรักษาจนถึงการได้รับยานั้นใช้เวลานาน นอกจากนี้ ความผิดพลาดของการให้บริการก็มีผลต่อผลลัพธ์ของผู้ป่วยเช่นกัน โดยจากการศึกษาวิจัย ผู้ป่วยในที่เสียชีวิต พบว่าร้อยละ 35 มีภาวะที่ไม่พึงประสงค์ (Adverse Event) เกิดขึ้น โดยประมาณเกือบ ครึ่งหนึ่งส่งผลถึงชีวิต และเป็นที่น่าสังเกตว่าประมาณครึ่งหนึ่งของภาวะไม่พึงประสงค์นั้น สามารถป้องกันได้ และส่ ว นใหญ่ ก็ คื อ การติ ด เชื้ อ ในโรงพยาบาล ซึ่ ง ป้ อ งกั น ได้ ด้ ว ยมาตรฐานการป้ อ งกั นการติ ด เชื้ อ ที่ มี ประสิ ท ธิ ภ าพ ดั ง นั้ นการให้ บ ริ ก ารที่ ได้ ผ ลในด้ า นการรั ก ษาโรค จะต้ อ งใช้ เทคโนโลยี ท่ี เหมาะสม และ ในระยะเวลาที่เหมาะสม และจะต้องมีระบบเฝ้าระวังและป้องกันภาวะไม่พึงประสงค์จากการรักษาด้วย
25
สุขภาพและ
ความเป็นธรรม
3
กองทุ น สุ ข ภาพช่ ว ยคนไทยเข้ า ถึ ง บริ ก ารด้ า นสาธารณสุ ข เพิ่ ม มากขึ้ น โดยเฉพาะคนยากจนสามารถเข้ า ถึ ง โรงพยาบาลมากขึ้ น หลั ง มี โ ครงการ หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ที่เห็นเด่นชัดคือ ภาวะการตายในเด็กซึ่งเป็นตัวชี้วัด สำคัญของสถานะสุขภาพ ในครัวเรือนยากจนลดลงจาก 40.8 ต่อการเกิดมีชีพ 1,000 คน ในปี 2533 เหลือ 23 ในปี 2543
คนไทยได้ รั บ การแบ่ ง เบาภาระค่ า ใช้ จ่ า ยด้ า นสุ ข ภาพและเข้ า ถึ ง บริ ก ารสุ ข ภาพมากขึ้ น จากการ มีระบบประกันสุขภาพทั้ง 3 ระบบ ได้แก่ ประกันสำหรับข้าราชการ ครอบคลุมข้าราชการและครอบครัว ได้ประมาณ 6 ล้านคน ระบบประกันสังคม ครอบคลุมประมาณ 9 ล้านคน และประกันสุขภาพจาก รัฐบาล (หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า) ครอบคลุมคนไทยประมาณ 47 ล้านคน หรือคิดเป็นประมาณ ร้อยละ 75 ของประชากรทั้งหมด ที่ไม่อยู่ในระบบประกันสุขภาพข้างต้นให้มหลักประกันด้านสุขภาพ ี ตั้งแต่มีการประกาศใช้ระบบประกันสุขภาพถ้วนหน้า ทำให้ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพของคนไทยลดลง ในทุกระดับฐานะเศรษฐกิจ โดยกลุ่มคนยากจนที่สุดมีรายจ่ายด้านสุขภาพลดลงจากร้อยละ 8.17 ของ รายได้ครัวเรือนในปี 2535 เหลือเพียงร้อยละ 2.23 ในปี 2547 และในกลุ่มคนที่รวยที่สุด ค่าใช้จ่าย ด้านสุขภาพลดลงเพียงเล็กน้อยจากร้อยละ 1.27 เหลือร้อยละ 1.07 ในช่วงเวลาเดียวกัน ในด้านการ ใช้บริการสุขภาพก็เพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัด เช่นการใช้เครื่องมือทางการแพทย์ต่างๆ มีการใช้เพิ่มขึ้น ทั้งในส่วนสถานบริการภาคเอกชนและภาครัฐบาล โดยสัดส่วนการใช้มากที่สุด ได้แก่ สถานีอนามัยและ โรงพยาบาลชุมชน และกลุ่มคนที่มีรายได้ยากจนที่สุดถึงรวยที่สุดที่พบการใช้บริการเพิ่มขึ้น ซึ่งแสดงว่า ระบบประกันสุขภาพถ้วนหน้าช่วยให้คนไทยเข้าถึงบริการสุขภาพเพิ่มขึ้น ถึงแม้จะมีหลักประกันสุขภาพอย่างทั่วถึงแล้วก็ตาม ระดับสุขภาพยังคงมีความไม่เท่าเทียมกันระหว่างกลุ่ม คนยากจน โดยยังคงพบภาวะการตายในเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปีในกลุ่มคนยากจนสูงกว่ากลุ่มคนที่มีรายได้สูง และจากรายงานการสำรวจสถานะสุขภาพคนไทย ของสำนักงานสถิติแห่งชาติร่วมกับสำนักงานพัฒนา นโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ พบความไม่เท่าเทียมด้านสถานะสุขภาพระหว่างคนที่มีฐานะเศรษฐกิจ ต่างกัน โดยประมาณ 2 ใน 3 ของกลุ่มคนที่ยากจนที่สุดมีปัญหาด้านสุขภาพกายและใจสูงกว่ากลุ่มคนร่ำรวย ที่สุด
อัตราตายเด็กอายุต่ำกวา 5 ป เปรียบเทียบ ป 2533 และ 2543
50.0 อัตราตายตอเด็กเกิดมีชีพ 1,000 ราย 40.0 30.0 20.0 10.0 0.0 สำมะโนประชากร ป 2533
ที่มา: Vapattarawong P. et al. 2007
40.8 32.3 24.9 19.1 14.8 23.0 19.2 19.3
จนที่สุด จน ปานกลาง รวย รวยที่สุด 14.7 12.9
สำมะโนประชากร ป 2548
ทารกแรกเกิดมีน้ำหนักต่ำกวา 2,500 กรัม ป 2548-2549
รอยละ 12 10 8 6 4 2 อีสาน จนที่สุด ปานกลาง รวยที่สุด เหนือ เมือง ชนบท กลาง รวย จน ใต 0 8.9 9.1 9.5 9.3 8.8 9.4 10 8.8 9 9.6 8.5 อัตราการใชบริการ (ครั้ง/คน/ป)
อัตราการใชบริการสุขภาพผูปวยในของสถานพยาบาล ระดับตางๆ ป 2544 และ 2546
0.100 0.090 0.01 0.080 0.070 0.060 0.05 0.050 0.040 0.030 0.020 0.010 0.000 จน จนที่สุด 0.04 0.03 0.05 0.05 0.05 0.03 0.02 0.01 ปานกลาง รวย 0.01 รวยที่สุด ปานกลาง จนที่สุด จน รวย 0.06 0.05 0.03 0.02 0.01 0.01 ทางเศรษฐกิจ รวยที่สุด
ระดับฐานะ
0.01
ป 2544
0.01 0.01 0.03
0.01 0.02
0.00 0.03
โรงพยาบาลเอกชน โรงพยาบาลศูนย/ โรงพยาบาลทั่วไป โรงพยาบาลชุมชน
ป 2546
0.01 0.02 0.01 0.02 0.02
27
ที่มา: สำนักงานสถิติแหงชาติ 2550 การสำรวจสถานการณเด็กในประเทศไทย พ.ศ. 2548-2549
ที่มา: ภูษิต ประคองสาย 2551
ปญหาสุขภาพคนไทย จำแนกตามระดับฐานะ ป 2546
14 12 10 รอยละ 8 6 4 2 0 จนที่สุด จน ปานกลาง 13 12.4 10.9 9.9 8.9 5.9 5.2 10.8 8.5 7.5 6.9 4.5 4.2 11 9.7 9.7 7.8 6.5 6.3 3.9 3.8 7.6 7.3 6.7 5.8 3.1 2.9 5 การเคลื่อนไหว ความวิตกกังวล การดูแลตนเอง สมาธิ/ความจำ กิจกรรมปกติ การเขาสังคม การเจ็บปวย
5.7 5.1 4.7 3.3 3.2 2.4 2 รวย ระดับฐานะเศรษฐกิจ รวยที่สุด
ที่มา: วิโรจน ตั้งเจริญเสถียรและคณะ 2549 รายงานสถานะสุขภาพคนไทย: การวิเคราะหขอมูลจากการสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2546
การป้องกันความเสี่ยง ทางสังคมและทางการเงิน
ร
ะบบหลั ก ประกั น สุ ข ภาพถ้ า นหน้ า ทำให้ ค รั ว เรื อ นที่ มี ปั ญ หาค่ า ใช้ จ่ า ยลดลง จากร้อยละ 31 ในปี 2543 เหลือร้อยละ 14.6 ในปี 2547 และลดครัวเรือนทีตอง ่้ สิ้นเนื้อประดาตัว เพราะค่าใช้จ่ายเมื่อต้องนอนโรงพยาบาลจากร้อยละ 11.9 ให้เหลือ ร้อยละ 2.6
ประเทศไทยเริ่ ม จั ด สวั ส ดิ ก ารรั ก ษาพยาบาลให้ กั บ ประชากรกลุ่ ม ต่ า งๆมาตั้ ง แต่ ปี 2518 โดยใน ช่วงแรกครอบคลุมเฉพาะคนยากจน และเริ่มจัดสวัสดิการให้กับข้าราชการและสมาชิกครอบครัวในปี 2523 ทั้งนี้ตั้งแต่ป 2526 เป็นต้นมา สวัสดิการรักษาพยาบาลได้ขยายความครอบคลุมไปสู่กลุ่มเป้าหมาย ี อื่นๆ มากขึ้น โดยเริ่มจากโครงการบัตรประกันสุขภาพโดยสมัครใจสำหรับผู้ท่ีไม่อยู่ในกลุ่มข้างต้น และเริ่มมีระบบประกันสังคมสำหรับผู้ทำงานในสถานประกอบการตามพระราชบัญญัติประกันสังคม พ.ศ. 2533 และในปีเดียวกัน ได้มีการขยายกลุ่มที่ได้รับความคุ้มครองเพิ่มขึ้น คือ กลุ่มผู้สูงอายุ กลุ่มเด็ก อายุต่ำกว่า 12 ปี กลุ่มผู้พิการ เป็นต้น ผ่านโครงการสวัสดิการประชาชนด้านการรักษาพยาบาล (สปร.) แต่อย่างไรก็ตาม การสำรวจในปี 2543 พบว่ายังมีประชากรอีกจำนวนมากที่ไม่มหลักประกันสุขภาพใดๆ ี ทั้งสิ้น ทำให้เมื่อเจ็บป่วย ไม่สามารถเข้ารับการรักษาพยาบาลได้ หรืออาจต้องกู้หนี้ยืมสิน หรือขาย ทรัพย์สินเพื่อมารักษาพยาบาล โดยเฉพาะโรคที่มีค่าใช้จ่ายสูง จึงมีข้อเรียกร้องให้จัดระบบหลักประกัน สุขภาพถ้วนหน้าครอบคลุมประชากรทุกคนมาโดยตลอด ข้อเรียกร้องนี้ปรากฏผลเป็นจริงในปี 2544 ที่ประชาชนทุกคนมีหลักประกันด้านสุขภาพ ทำให้สามารถเข้าถึงบริการสุขภาพที่จำเป็นโดยไม่มอุปสรรค ี ด้านการเงินและภาระค่าใช้จ่ายด้านการรักษาพยาบาลของครัวเรือนลดลง ปัจจุบัน ประเทศไทยมีระบบประกันสุขภาพอยู่ 3 ระบบ คือ (1) สวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการ ครอบคลุมข้าราชการและสมาชิกครอบครัวจำนวนประมาณ 5 ล้านคน (2) ระบบประกันสังคม ครอบคลุม ลูกจ้างในสถานประกอบการจำนวนมากกว่า 9 ล้านคน และ (3) ระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ครอบคลุม ประชากรประมาณ 47 ล้านคน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นผู้ที่มีฐานะยากจนในชนบท (ประมาณร้อยละ 50 ของผู้อยู่ ในระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า เป็นผู้ที่ยากจนที่สุดกลุ่มควินไทล์ท่ 1 และ 2) ี จากการมีร ะบบหลั ก ประกั น สุ ข ภาพถ้ ว นหน้ า ทำให้ ค รั ว เรื อ นที่ป ระสบปั ญ หาค่ า ใช้ จ่ า ยด้ า นการรั ก ษา พยาบาลลดลงอย่างต่อเนื่อง จากร้อยละ 31 ในปี 2543 ก่อนที่จะมีระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า เหลือ ร้อยละ 14.6 ในปี 2547 และจากการศึกษาเปรียบเทียบค่าใช้จ่ายเพื่อการบริโภคโดยรวมของครัวเรือน กับค่า ใช้จ่ายด้านการรักษาพยาบาล พบว่า หลังจากการมีระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ครัวเรือนที่ต้องกลาย เป็นครัวเรือนยากจนหรือสิ้นเนื้อประดาตัวจากค่าใช้จ่ายด้านรักษาพยาบาล ลดลงอย่างมาก ทั้งจากค่ารักษา พยาบาลสำหรับผู้ป่วยนอกและผู้ป่วยใน โดยผลจากค่าใช้จ่ายสำหรับผู้ป่วยนอกทำให้ลดจำนวนครัวเรือน ที่ยากจนลงจากร้อยละ 3.8 ในปี 2543 เหลือร้อยละ 1.5 ในปี 2547 และกรณีผู้ป่วยในลดลงจากร้อยละ 11.9 เหลือร้อยละ 2.6 ในช่วงเวลาเดียวกัน นับได้ว่า การมีระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า นอกจากจะทำให้การเข้าถึงและได้รับบริการสุขภาพที่จำเป็น มีความเป็นธรรมเพิ่มขึ้นแล้ว ยังมีคุณูปการอย่างมากในการช่วงลดภาระค่าใช้จ่ายของครัวเรือนลง และช่วยให้ ครัวเรือนพ้นจากความยากจนจากค่ารักษาพยาบาลได้
พัฒนาการสูหลักประกันสุขภาพถวนหนา จาก ป 2488 ถึง ป 2544
คาบริการ
อุบัติการภาระคาใชจายดานสุขภาพจำแนกตามประเภท ของการประกันสุขภาพชวงกอนและหลังการดำเนิน นโยบายหลักประกันสุขภาพถวนหนา
31.0% การซื้อยารักษาตนเอง บริการผูปวยนอกเทานั้น รวมบริการผูปวยใน 15.1% 79% 2.1% 0.4% 2000 2002 0.6% 2004 8.3% 14.6%
2488
การยกเวนอยางไมเปนทางการ 2513 กอตั้งโครงการบัตรสุขภาพ ที่มีการจายเงินลวงหนา ขยายโครงการบัตรสุขภาพ
ประกันสังคม สวัสดิการ การรักษา พยาบาล สวัสดิการรักษา พยาบาลขาราชการ 2537 ประกันสุขภาพเอกชน
2523 2518 สวัสดิการรักษา บัตรผูมีรายไดนอย พยาบาลขาราชการ 2526 2533 2523 กองทุนสุขภาพ ประกันสังคม แผนพัฒนาสุขภาพแหงชาติ ชุมชน ฉบับที่ 1-3 พ.ศ. 2505-2519 โรวพยาบาลจังหวัด
2533
แผนพัฒนาสุขภาพแหงชาติ ฉบับที่ 4-5 พ.ศ. 2520-2529 โรงพยาบาลชุมชน สถานีอนามัย
บัตรผูมี รายไดนอย
หลักประกันสุขภาพถวนหนา ป 2544
ประกันสังคม
12.0%
2543
สาธารณูปโภคดานสุขภาพ
2544 หลักประกันสุขภาพถวนหนา
สวัสดิการรักษา พยาบาลขาราชการ
2544
ที่มา: Srithamrongsawat S. 2007
ที่มา: Limwattananon S, Tangcharoensathien V, and Prakongsai P 2007
การกระจายรายไดในผูที่มีหลักประกันทางสุขภาพ ภาครัฐจำแนกตามระบบประกันสุขภาพ ป 2547
ระบบประกันสุขภาพของขาราชการ ครอบคลุมคนรวย 52% และ คนรวยที่สุด 49% 100% 80% 60% 40% 20% 26% 31% 14% 5% 1% 52% 49% ระบบประกันสุขภาพถวนหนา ครอบคลุมคนที่มีฐานะยากจน ถึงยากจนที่สุด 50% 10% 17% 23% 25% 25% โครงการประกัน สุขภาพถวนหนา ปานกลาง
อุบัติการของภาระคาใชจายสุขภาพระยะกอนและหลังการดำเนิน นโยบายหลักประกันสุขภาพถวนหนา เปรียบเทียบกลุมที่ยากจน ที่สุดกับกลุมที่รวยที่สุด ป 2543-2549
ครัวเรือนทั้งหมด (รอยละ) ป 2543 ควินไทลที่ 1 กลุมคนยากจนที่สุด ควินไทลที่ 5 กลุมคนรวยที่สุด ประชากรทั้งหมด 4.0% 5.6% 5.4% ครัวเรือนที่อยูใน ประกันสุขภาพ (รอยละ) 2.7% 7.1% 4.7% 1.7% 6.1% 3.2% 1.6% 5.2% 2.6% 0.9% 3.0% 1.9%
ป 2545 (หลังมีโครงการประกันสุขภาพถวนหนา) ควินไทลที่ 1 กลุมคนยากจนที่สุด 1.7% ควินไทลที่ 5 กลุมคนรวยที่สุด 5.0% ประชากรทั้งหมด 3.3% ป 2547 ควินไทลที่ 1 กลุมคนยากจนที่สุด ควินไทลที่ 5 กลุมคนรวยที่สุด ประชากรทั้งหมด ป 2549 ควินไทลที่ 1 กลุมคนยากจนที่สุด ควินไทลที่ 5 กลุมคนรวยที่สุด ประชากรทั้งหมด 1.6% 4.3% 2.8% 0.9% 3.3% 2.0%
29
11% 7% 4% 0% โครงการประกัน ของขาราชการ ยากจนที่สุด รวย
โครงการ ประกันสังคม ยากจน รวยที่สุด
ที่มา: วิเคราะหขอมูลจากรายงานการสำรวจอนามัยและสวัสดิการ ป 2547
11.9%
ที่มา: การสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน พ.ศ. 2543 ,2545, 2547 และ 2549 สำนักงานสถิติแหงชาติ วิเคราะหขอมูลโดย สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหวางประเทศ
อุบัติการของครัวเรือนยากจนจำแนกตามประเภท ของการประกันสุขภาพ ป 2543-2547
1.7% 3.8% 0.3% 3.7%
ษา ได รัก ไม รัก
4.3% 1.7% 0.7%
ั้น เท าน อก ริก
2.6% 1.9%
ษา ดร ัก ไม ไ
2.8%
อง นเ ษา ต ยน
1.4%
ั้น าน เท อก ริก า
0.6%
ยใ น ูปว รผ
15.1%
ษา ได รัก ไม รัก
1.7%
อง นเ ษา ต ยน
0.8%
ใน วย ผูป าร
0.3% 1.0%
เอง ตน ษา
1.5% 0.7%
ั้น กเท าน ริก า
1.0%
รผ ูปว ยใ น
ยา
ยา
ยา
ูปว
มบ
ูปว
มบ
ูปว
ยน อ
รัก
ครัวเรือนยากจนเดิม ครัวเรือนที่เกิดความยากจน
ซื้อ
ซื้อ
ซื้อ
รผ
รว
รผ
รว
รผ บร ิกา
ิกา
บร
2543
บร
ิกา
2545
2547
ที่มา: Limwattananon S, Tangcharoensathien V, and Prakongsai P 2007
รว
มบ
ประสิทธิภาพบริการ
ก
ารให้บริการสุขภาพของไทยมีประสิทธิภาพดีมากเมื่อเปรียบเทียบกับประเทศ
กำลังพัฒนาอื่นๆ
โดยเฉพาะการให้บริการผ่านระบบสาธารณสุขมูลฐานและ
ระบบประกันสุขภาพ
ประสิทธิภาพในการใช้ทรัพยากรด้านสุขภาพของไทยสูงที่สุดในประเทศกำลังพัฒนา โดยสามารถลดอัตรา การตายของเด็กต่ำกว่า 5 ปี ลงได้มากที่สุดเมื่อเทียบกับค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพต่อประชากร ความสำเร็จนี้ มาจากการขยายงานด้านสาธารณสุขมูลฐานให้ครอบคลุมบริการที่สำคัญ เช่น การให้วัคซีนกับเด็ก งาน อนามัยแม่และเด็ก ทำให้สามารถลดความไม่เป็นธรรมในการเข้าถึงบริการสุขภาพที่สำคัญระหว่างกลุ่ม ต่างๆลง นอกจากนี้ รูปแบบการจ่ายเงินให้กับสถานพยาบาลในลักษณะระบบสัญญา และการมีบริการ สุขภาพที่ใกล้บ้าน-ใกล้ใจ ซึ่งมีระบบการส่งต่อที่ดี ทำให้การใช้บริการมีความเหมาะสม ไม่ใช้บริการเกิน ความจำเป็น และลดค่าใช้จ่ายต่างๆลงได้มาก ทั้งค่ารักษาพยาบาลและค่าเดินทาง ในขณะที่การให้บริการผ่านระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าเป็นระบบเหมาจ่ายรายหัว ซึ่งทำให้การ บริหารจัดการมีประสิทธิภาพ ระบบสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการเป็นระบบจ่ายตามการเบิกย้อนหลัง ซึ่งทำให้มีแนวโน้มที่จะมีการใช้บริการสุขภาพมากเกินความจำเป็น ทั้งการตรวจวินิจฉัยโรค การใช้ยา และการรักษาพยาบาล ข้อมูลจากการศึกษาที่ผ่านมา พบว่าข้าราชการใช้ยาที่อยู่นอกบัญชียาหลักและมี การผ่าตัดคลอดทางหน้าท้องมากกว่า และมีอัตราการเข้าพักรักษาในโรงพยาบาลสูงกว่าผู้ได้รับบริการ ผ่านระบบประกันสุขภาพอื่น นอกจากนี้ ค่าใช้จ่ายรายหัวสำหรับสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการสูง กว่าระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าถึง 5 เท่า โดยที่ผลต่อสุขภาพไม่ได้แตกต่างกันมากนัก นอกจากนี้ การใช้บริการสุขภาพเกินความจำเป็นเกิดขึ้นในสถานพยาบาลเอกชนเช่นเดียวกัน ซึ่งรัฐยัง ไม่มีกลไกในการกำหนดหลักเกณฑ์หรือความสามารถในการกำกับดูแลเพื่อให้เกิดประสิทธิภาพการใช้ บริการสุขภาพที่ดีพอ ข้อเสนอแนะเพื่อการลงทุนด้านสุขภาพในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 10 เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของระบบบริการสุขภาพ ประกอบด้วยข้อเสนอ 3 ประการ คือ 1. ให้ความสำคัญกับปัญหาสุขภาพที่มีความสำคัญต่อภาระโรคในประเทศไทย ได้แก่ โรคเอดส์ อุบัติเหตุ จราจร การบริโภคแอลกอฮอล์และยาสูบ และ ภาวะน้ำหนักเกิน เป็นต้น 2. ให้ ข ยายมาตรการทั้ ง ในและนอกระบบสุ ข ภาพที่ มี ป ระสิ ท ธิ ภ าพ และริ เริ่ ม มาตรการใหม่ ๆ ที่ มี ประสิทธิภาพในการดำเนินงาน รวมทั้งลดหรือยกเลิกมาตรการที่ไม่มประสิทธิภาพ ี 3. ควรเพิ่มการลงทุนในมาตรการด้านการป้องกันโรคและการส่งเสริมสุขภาพขึ้นสองเท่า ทั้งการป้องกัน โรคในระบบสุขภาพและนอกระบบสุขภาพ การใช้มาตรการทางการเงินการคลังที่มีประสิทธิภาพ เช่น การขึ้นภาษีบุหรี่ และสุรา รวมทั้งการควบคุมป้องกันโรคโดยมีชุมชนเป็นหลัก โดยค่าใช้จ่ายด้านการ รักษาพยาบาลควรให้คงที่ หรือลดลง
อัตราตายเด็กอายุต่ำกวา 5 ป ตอการเกิดมีชีพ 1,000 คน
อัตราตายเด็กอายุต่ำกวา 5 ป จำแนกตามคาใชจาย ดานสุขภาพตอประชากร ป 2548 *
240 220 * * * * ** * * 200 * * * * 180 * 160 * * * * ** 140 * * * * ** ** * * * * 120 * * * * 100 * * * * 80 * ** ** ** ** * * * * * * ** 60 * * *** *** * * * * * 40 ** * * * ** *** *** * ** *** ** 20 ** * *ประเทศไทย***** **** ****** * ** * ** * **** * * * * * ** ** ** 0 25 50 100 250 500 1000 2500 5000 คาใชจายสุขภาพตอหัว (ดอลลาหสหรัฐ)
ที่มา : Limwattananon S. analyzed from the World Health Survey (WHS) data, WHO
*
*
2537
2539
2533
2535
2541
ที่มา : International Health Policy Program 2008.
การลดลงของอัตราตายมารดาและอัตราตายเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปี ในกลุ่มประเทศที่มีรายได้ต่ำ
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. รวม กลุ่มประเทศ ที่มีรายได้ต่ำ ประเทศไทย เวียดนาม เปรู บราซิล อินโดนีเซีย ซีเรีย อียิปต์ ศรีลังกา เนปาล โมรอคโค เอลซัลวาดอร์ เอกวาดอร์ ตูนิเซีย สาธารณรัฐโดมินิกัน ลาว บังกลาเทศ ฮอนดูรัส อิหร่าน โบลิเวีย คาซัคสถาน เอริเทรีย กัวเตมาลา ฟิลิปปินส์ เติร์กเมนิสถาน เฮติ นิการากัว ปารากวัย จีน คิวบา มาลาวี จำนวนประชากร ในปี 2549 63,444 86,206 27,589 189,323 228,864 19,408 74,166 19,207 27,641 30,853 6,762 13,202 10,215 9,615 5,759 155,991 6,969 70,270 9,354 15,314 4,692 13,029 86,264 4,899 9,446 5,532 6,016 1,320,864 11,267 13,571 2,545,732 ร้อยละของการลดลง อัตราตายเด็กอายุ จำนวนการตายในเด็ก อัตราตายมารดา ต่ำกว่า 5 ปี อายุต่ำกว่า 5 ปี (ค่าประมาณ ปี 2548) ของอัตราตายมารดา ในปี 2549 ในปี 2549 8.5% 8 7,000 110 7.1% 17 28,000 150 7.1% 25 15,000 240 6.5% 20 74,000 110 6.2% 34 151,000 410 6.2% 14 7,000 130 6.0% 35 64,000 130 5.6% 13 4,000 58 5.5% 59 47,000 830 5.5% 37 23,000 240 5.5% 25 4,000 170 5.4% 24 7,000 210 5.1% 23 4,000 100 5.0% 29 7,000 150 4.9% 75 12,000 660 4.8% 69 277,000 570 4.8% 27 5,000 280 4.7% 34 48,000 140 4.5% 61 16,000 290 4.5% 29 8,000 140 4.3% 74 14,000 450 4.3% 41 18,000 290 4.1% 32 73,000 230 4.1% 51 6,000 130 4.0% 80 22,000 670 4.0% 36 5,000 170 3.9% 22 3,000 150 3.9% 24 415,000 45 3.9% 7 1,000 45 3.8% 120 68,000 1,100 1,433,000
2547
2549
2543
2545
45,000 40,000 35,000 30,000 25,000 20,000 15,000 10,000 5,000 0
การเบิกจายคารักษาพยาบาลของผูใชสิทธิสวัสดิการ รักษาพยาบาลขาราชการ จำแนกตามประเภท 50,000 การเขารับการรักษา ตั้งแตป 2533-2550
1. ผูปวยนอก 2. ผูปวยใน รวม
ลานบาท
ป
31
ที่มา: Rhode J, Cousens S, Chopra M, et al 2008.
การเมืองแบ่งขั้ว คนไทยแบ่งข้าง... สัญญาณอันตรายของสังคมไทย ยาเสพติดกลับมาเบ่งบาน เพราะการเมืองอ่อนแอ วิกฤตอาหารแพง น้ำมันแพง คนจนอ่วมที่สุด วิกฤตรุมเร้า...คนไทยเสี่ยงซึมเศร้า-ฆ่าตัวตาย สงครามมหากาพย์ของชีวิตและผลประโยชน์: การบังคับใช้สิทธิ์โดยรัฐ (ซีแอล) เพื่อสิทธิชีวิตคน ภัยทางเพศในสถานศึกษา ถึงเวลาต้องแก้ ไขอย่างเป็นระบบ นมปลอมปนเมลามีน... จากความตื่นตัวทั่วโลกถึงการรับมือของไทย กรณี 54 ศพ จากประเทศพม่าถึงกรณีโรฮิงญา... เป็นการค้ามนุษย์หรือไม่? ภัยเอดส์คุกคามวัยรุ่นไทยเพราะเพศสัมพันธ์ ไม่ปลอดภัย ก้าวแรกของสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: นวัตกรรมสังคมเพื่อร่วมสร้างและผลักดันนโยบายสุขภาวะ
นานกว่า 3 ปีแล้วที่สังคมไทยต้องเผชิญกับความบอบช้ำอย่างหนัก จนทำให้สถาบันจัดดัชนีความสงบสุข โลก (Global Peace Index) จัดอันดับให้ประเทศไทยมีความสงบสุขต่ำกว่าประเทศอาเซียนทุกประเทศ ยกเว้นประเทศเดียว (คือพม่า) เพราะความขัดแย้งระหว่างคนไทยด้วยกัน ที่เริ่มจากความขัดแย้งทางการเมือง ก่อนบานปลายสู่ความแตกแยกทางสังคมจนมองเกือบไม่เห็นหนทางเยียวยา
ก้าวเข้าสู่สังคมแห่งความขัดแย้ง
เสียงตะโกนตอบโต้กันระหว่าง “ทักษิณ...สู้ๆ ”และ “ทักษิณ...ออกไป” ที่ดังขึ้นตั้งแต่ปี 2540 ทำให้สังคมไทยก้าว เข้าสู่ห้วงเวลาแห่งความขัดแย้งอย่างเต็มรูปแบบ โดยนายอานันท์ ปันยารชุน อดีตนายกรัฐมนตรี ถึงกับ ประเมินว่าสังคมไทยก้าวเข้าสู่สถานการณ์ที่ค่อนข้างอ่อนไหวและน่าเป็นห่วงอย่างมาก เพราะทุกเรื่อง ถูกมองว่าเกี่ยวข้องกับการเมืองไปหมด ทำให้คนไทยตกอยู่ในภาวะ “แบ่งแยกกันทั้งประเทศแล้ว”1 การรัฐประหารเมื่อ 19 กันยายน 2549 นำไปสู่การร่างรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ แต่ผลการ ลงประชามติทมเี สียงเกินครึงไม่มากนัก (ร้อยละ 58) ของคนทีมาลงมติ “รับ” ร่างรัฐธรรมนูญ ี่ ่ ่ เมื่อ 19 สิงหาคม 2550 ทำให้สื่อต่างประเทศที่คลุกคลีกับการเมืองไทยมานานอย่าง ฌอว์น คริสพิ่น มองว่าไทยกำลังดุ่มเดินไปข้างหน้าสู่จุดที่เป็นประชาธิปไตยน้อยลง กว่าเดิม แต่บทวิเคราะห์ที่น่าสนใจมากที่สุดคงหนีไม่พ้น เซธ มายแดนส์ แห่งอินเตอร์ เนชั่นแนล เฮรัลด์ ทริบูน ที่มองเสียง “ปฏิเสธ” ร่างรัฐธรรมนูญจากภาคเหนือและ อีสานว่า สังคมไทยยังคงแตกแยกออกเป็นสองฝ่ายอย่างชัดเจน และจะส่งผลกระทบ ต่อการเลือกตั้งที่จะมาถึงและจะทำให้ประเทศนี้แยกออกเป็นฝักฝ่ายไปอีกเนิ่นนาน ตามมาด้วยความเห็นของ คริส เบเกอร์ นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์ ชาวอังกฤษ ที่ระบุชัดเจนว่ามองเห็น “อันตรายสูงสุด” รออยู่ข้างหน้า2 ไม่นานนักบทวิเคราะห์ของสื่อต่างประเทศก็เริ่มปรากฏเค้าลางแห่งความเป็นจริงทีละ น้ อ ย เริ่ ม จากผลการเลื อ กตั้ ง ที่ พ รรครั ฐ บาลยั ง คงเป็ น เครื อ ข่ า ยของ พ.ต.ท.ทั ก ษิ ณ ชินวัตร เพียงแต่ผู้ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี คือ นายสมัคร สุนทรเวช ในฐานะหัวหน้า พรรคพลังประชาชน ซึ่งก็คือพรรคไทยรักไทยที่ถูกยุบไปนั่นเอง 28 มีนาคม 2551 หรือ 2 เดือนหลังมีรัฐบาลสมัคร กลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย (พปป.) ก็ประกาศชุมนุมครั้งแรกที่หอประชุมใหญ่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ก่อนเคลื่อนไปปิด ถนนที่สะพานมัฆวานรังสรรค์ โดยระบุว่าเพื่อโค่นระบอบทักษิณ ไล่รัฐบาลหุ่นเชิด รวมทั้งคัดค้าน การแก้ไขรัฐธรรมนูญเพื่อลบล้างความผิดให้กับ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร เมื่อกลุ่มพันธมิตรฯ ที่ใช้การใส่เสื้อเหลืองเป็นสัญลักษณ์หวนกลับมาอีกครั้ง กลุ่มต่อต้านพันธมิตรฯ ก็กลับมา เช่นกัน ในนามของกลุ่มแนวร่วมประชาธิปไตยขับไล่เผด็จการแห่งชาติ (นปช.) ที่ใช้สีแดงจากการต่อต้านร่างรัฐธรรมนูญมาเป็น สีสัญลักษณ์เพื่อตอบโต้ทันที โดยทั้งสองฝ่ายต่างก็สร้างกระแสสังคมขึ้นมาเพื่อรองรับความชอบธรรมในการเคลื่อนไหวของตนเอง สถานการณ์ที่เริ่มร้อนแรงและมีแนวโน้มว่าจะนำไปสู่การเผชิญหน้าของคนไทยด้วยกัน จึงทำให้สถาบันจัดดัชนีความสงบสุขโลก (Global Peace Index) จัดอันดับให้ประเทศไทยมีความสงบสุขต่ำกว่าประเทศเพื่อนบ้านอาเซียนทุกประเทศ ยกเว้นประเทศเดียว คือ พม่า ทั้งนี้เพราะมีแนวโน้มว่าจะเกิดการชุมนุมประท้วงที่อาจบานปลายไปสู่ความรุนแรง3 นายสุรชาติ บำรุงสุข นักวิชาการด้านความมั่นคงแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เขียนบทความว่า ผลการเลือกตั้งไม่ใช่ปัจจัยที่จะ ยุติความขัดแย้งที่เกิดขึ้นก่อนและหลังการรัฐประหารได้ แต่ปัญหานี้จะยังสืบทอดต่อเนื่องมาถึงการเมืองหลังเลือกตั้ง จนทำให้เห็น แนวโน้มที่ชัดเจนว่าการต่อสู้ครั้งนี้มีลักษณะสุดโต่งของความเป็น “สงครามการเมือง” ที่ต่างฝ่ายต่างมุ่งเอาชนะต่อกันในทุกวิถีทาง และมีลักษณะของการไม่ประนีประนอม โดยมีการแบ่งฝ่ายอย่างชัดเจน ทำให้มีความกังวลว่าทำอย่างไรจะไม่กลายเป็น “สงคราม กลางเมือง” ในสังคมไทย4
1
การเมืองแบ่งขั้ว คนไทยแบ่งข้าง... สัญญาณอันตรายของสังคมไทย
34
นับจากนั้นมา เสื้อเหลืองและมือตบจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของ กลุ่มพันธมิตรฯ โดยมีสถานีโทรทัศน์เอเอสทีวีเป็นสื่อประจำ กลุ่ ม ขณะที่ ก ลุ่ ม นปช. ก็ มี เ สื้ อ แดงและตี นตบติ ด ตามมาจน กลายเป็นสัญลักษณ์ของอีกฝ่าย โดยมีรายการความจริงวันนี้ ทางสถานีโทรทัศน์ช่อง 11 กรมประชาสัมพันธ์เป็นช่องทางใน การสื่อสาร ก่อนที่จะขยายแนวร่วมไปสู่กลุ่มต่างๆ ที่มากกว่า การเคลื่อนไหวที่เกี่ยวพันกับ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร โดยเฉพาะ ประเด็นเรื่องรัฐธรรมนูญและอำนาจประชาธิปไตย
โหมไฟแห่งความรุนแรง
การประกาศชุมนุมขับไล่รัฐบาลแบบยืดเยื้อและถาวรของกลุ่ม พันธมิตรฯ ทำให้เช้าของวันที่ 31 พฤษภาคม 2551 คนไทยทั้ง ประเทศต่างหวั่นวิตกหลังฟังถ้อยคำของนายสมัคร สุนทรเวช นายกรัฐมนตรีที่ประกาศออกโทรทัศน์ว่า พร้อมสลายม็อบขั้น แตกหัก ทำให้ผคนหลังไหลออกมาร่วมชุมนุมกับกลุมพันธมิตรฯ ู้ ่ ่ มากขึ้นกว่าปกติ ท่ามกลางสถานการณ์ที่ล่อแหลมว่าจะเกิด ความรุนแรงหากมีการสลายผูชมนุม นายปริญญา เทวานฤมิตรกุล ุ้ จากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ พร้อมกับเครือข่ายต่างๆ ออกมา ประกาศตัวเป็น “พลังสีขาว” โดยระบุว่าเห็นต่างกันได้ แต่อย่า ใช้ความรุนแรง และในที่สุดคำประกาศสลายม็อบของนายก รัฐมนตรีก็ลดระดับลงเป็นเพียงมอบหมายให้เจ้าหน้าที่ตำรวจไป เจรจาขอให้กลุ่มพันธมิตรฯ ย้ายสถานที่ชุมนุมแทน ยิ่งนานวัน ยุทธวิธีในการขับไล่รัฐบาลของกลุ่มพันธมิตรก็ยิ่ง เพิ่มความหลากหลาย โดยเฉพาะการใช้รูปแบบดาวกระจายไป ตามสถานที่ต่างๆ พร้อมกับใช้มาตรการอารยะขัดขืนในหลาก หลายรูปแบบ โดยเฉพาะการดักประท้วงและขับไล่รัฐมนตรี ขณะลงพื้นที่ จนต้องยกเลิกกำหนดการตรวจราชการหลายครั้ง หลายหน ผลจากการขยายแนวร่วมออกไปสู่พื้นที่ต่างจังหวัด ของทั้ง 2 ฝ่าย ทำให้การเผชิญหน้าระหว่างกันถูกขยายวงกว้าง ตามไปด้วย 24 กรกฎาคม 2551 สัญญาณแรกของความรุนแรงก็ปรากฏขึ้น อย่างชัดเจนเมื่อกลุ่มพันธมิตรฯ เตรียมเปิดเวทีปราศรัยภายใน สวนสาธารณะหนองประจั ก ษ์ ศิ ล ปาคม กลางเมื อ งอุ ด รธานี ทำให้กลุ่มผู้ชุมนุมในนาม “ชมรมคนรักอุดร” ยกพวกเข้ามา ทำร้ายกลุ่มพันธมิตรฯ จนมีผู้บาดเจ็บจำนวนมาก ภาพของ ความโหดร้ายถูกเผยแพร่ออกไปทั่วประเทศ แต่ดูเหมือนว่า ความขัดแย้งได้ทวีความรุนแรงมากยิ่งขึ้นจนบานปลายไปหลาย พื้นที่ ไม่เว้นแม้กระทั่งในกรุงเทพมหานคร องค์ ก รสิ ท ธิ ม นุ ษ ยชนระดั บ โลก “ฮิ ว แมนไรต์ ว อชต์ ” ออก แถลงการณ์ประณามรัฐบาลและเจ้าหน้าที่ไทยที่เพิกเฉยต่อการ ป้องกันความรุนแรงที่เกิดขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า เช่นเดียวกับกลุ่ม นักวิชาการจากหลายสถาบันที่ออกแถลงการณ์ประณามความ รุนแรง แต่ดูเหมือนว่าทั้ง 2 ฝ่าย ต่างก้าวมาไกลจนเกินกว่าจะ รับฟัง และแล้วเหตุการณ์ที่สะท้อนให้เห็นภาพของความพร้อมที่จะ ก่ อ เหตุ รุ น แรงจากทุ ก ฝ่ า ย แม้ ก ลุ่ ม พั นธมิ ต รฯ ประกาศมา
ตลอดว่า ชุมนุมแบบสันติและอหิงสาก็เกิดขึ้น เมื่อ 26 สิงหาคม 2551 ทันทีที่ยุทธการดาวกระจายของกลุ่มพันธมิตรฯ เริ่มต้น ขึ้นพร้อมกันในหลายพื้นที่ โดยเฉพาะการบุกยึดสถานีโทรทัศน์ เอ็นบีทีหรือช่อง 11 ทั้งภาพการจับกุมและอาวุธทั้งไม้ มีด ปืน หนังสติ๊ก ลูกกระสุนเหล็กที่ปรากฏเป็นข่าวกลายเป็นหลักฐาน แห่งความรุนแรงทั้งสิ้น วันเดียวกันนั้นเองยังทำให้รัฐบาลสมัคร สุ นทรเวช ต้ อ งเร่ ร่ อ นออกจากทำเนี ย บรั ฐ บาลหลั ง จากกลุ่ ม พันธมิตรฯ บุกเข้ายึดทำเนียบรัฐบาลเป็นสถานที่ชุมนุมอย่าง ถาวร ในที่ สุ ด 2 กั น ยายน 2551 พื้ นที่ ก รุ ง เทพมหานครก็ ไม่ อ าจ หลี ก เลี่ ย งการถู ก ประกาศใช้ พ.ร.ก.การบริ ห ารราชการใน สถานการณ์ฉุกเฉิน หลังเกิดเหตุการณ์ปะทะกันระหว่างกลุ่ม นปช. และกลุ่ ม พปป. บนถนนราชดำเนิ นนอก จนทำให้ มี ผู้เสียชีวิต 1 ราย บาดเจ็บสาหัสและไม่สาหัสกว่า 40 ราย ตาม มาด้วยเหตุรุนแรงที่ จ.เชียงใหม่ เมื่อกลุ่มเสื้อแดงรุมทำร้าย พ่ อ ของแกนนำพั นธมิ ต รฯ ประจำ จ.เชี ย งใหม่ จนเสี ย ชี วิ ต จนทำให้ชาวเชียงใหม่สลดใจกับเหตุการณ์ไม่คาดฝันที่เกิดขึ้น ประเทศไทยในห้วงเวลานั้นเต็มไปด้วยบรรยากาศของความ “ทุ ก ข์ ” ถ้ ว นหน้ า เพราะบ้ า นเมื อ งเต็ ม ไปด้ ว ยความวุ่ น วาย รายวัน กฎหมายหมดสภาพการบังคับใช้ การประท้วงเกิดขึ้น ทั่วประเทศ ทั้งยึดสถานที่ราชการ ปิดสนามบิน ตัดน้ำ ตัดไฟ สถานที่ราชการ รถไฟหยุดวิ่ง เสียงระเบิดดังขึ้นกลางกรุงเทพฯ บ่อยครั้งขึ้นเรื่อยๆ สำนั ก ข่ า วต่ า งประเทศล้ ว นรายงานตรงกั น ว่ า สถานการณ์ การเมืองในเมืองไทยเต็มไปด้วยความรุนแรง นายนันทวัฒน์ บรมานันท์ นักกฎหมายมหาชน จากคณะนิตศาสตร์ จุฬาลงกรณ์ ิ มหาวิทยาลัย กล่าวว่า “วันนี้เมื่อต่างฝ่ายต่างนึกถึงประโยชน์ ตั ว เองแล้ ว ผมไม่ แ น่ ใ จว่ า ในที่ สุ ด 2 ฝ่ า ยใครได้ ป ระโยชน์ มากกว่ากัน แต่ที่รู้แน่นอนคือประเทศเสียหายแล้ว เสียหาย ทุกอย่าง” ขณะที่แดน ไฟน์แมน นักวิเคราะห์ของเครดิตสวิส ถึ ง กั บ ระบุ ชั ด ว่ า เกรงว่ า ประเทศไทยจะกลายเป็ น ประเทศที่ ไม่สามารถควบคุมได้5 และประเทศไทยก็ถูกจับตาจากทั่วโลก ในฐานะเป็นประเทศที่อันตรายทันที ขณะที่ วิ ก ฤตการเมื อ งก็ เริ่ ม ลุ ก ลามเข้ า กระทบเศรษฐกิ จ ของ ประเทศอย่างชัดเจน โดยนายธนวรรธน์ พลวิชัย ผู้อำนวยการ ศูนย์พยากรณ์เศรษฐกิจและธุรกิจ มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย กล่ า วว่ า ผลกระทบจากเหตุ ก ารณ์ ที่ เ กิ ด ขึ้ น ทำให้ เศรษฐกิ จ โดยรวมเสียหายแล้ว 19,000-35,000 ล้านบาท6
35
ไม่มีที่ยืนสำหรับความเป็นกลาง
สถานการณ์ที่เกิดขึ้น ทำให้นายนิธิ เอียวศรีวงศ์ นักวิพากษ์ สังคมชี้ว่า ความขัดแย้งที่สุดโต่งของทั้งสองฝ่ายจะทำให้สังคม ตกอยู่ ใ นภาวะหวาดระแวงต่ อ กั น สู ง มาก และยากที่ จ ะหา คนกลางเพื่อคลี่คลายสถานการณ์7 สอดคล้องกับความเห็นของ นายพงศ์ธรรม เผ่าไท ที่ว่า ความขัดแย้งของสังคมไทยมาถึงจุด บานปลาย ภาพความเกลียดชังที่แสดงออกมารุนแรงไม่น้อย
36
กว่าการเหยียดผิวในโลกตะวันตกเมื่อหลายสิบปีก่อน การไม่ ยอมถอยของคนทั้งสองฝ่ายได้ผลักดันให้ประเทศชาติถอยหลัง กลับไปสู่ยุคมืดที่แทบไม่เหลือแสงสว่าง และสิ่งที่ขาดหายไป ในสังคมไทย คือ พื้นที่กลางที่จะแยกคนทั้ง 2 ขั้วความคิด ออก จากกัน สุดท้ายไม่วาชัยชนะจะตกเป็นของฝ่ายใดก็ตาม ล้วนชูมอ ่ ื 8 โห่ร้องไปบนซากปรักหักพังของบ้านเมือง ถ้อยคำดังกล่าวปรากฏเป็นรูปธรรมมากยิ่งขึ้น เมื่อผู้สื่อข่าวเริ่ม ถูกคุกคามขณะปฏิบัติหน้าที่ในท่ามกลางสถานการณ์แห่งความ ขัดแย้งและเต็มไปด้วยความหวาดระแวงสูงยิ่ง ไม่เว้นแม้กระทั่ง ถูกคุกคามจากการสวมเสื้อที่มีข้อความ “ยุติความรุนแรง” จน ผู้สื่อข่าวต้องเปลี่ยนเสื้อเพื่อคลี่คลายสถานการณ์ 7 ตุลาคม 2551 สังคมไทยก็ต้องย้อนกลับมาทบทวนถึงการ รับมือกับกลุ่มผู้ชุมนุมตามหลักปฏิบัติที่เป็นสากลอีกครั้ง หลัง เกิดเหตุการณ์เจ้าหน้าทีตำรวจยิงแก๊สน้ำตาเข้าใส่กลุมพันธมิตรฯ ่ ่ ที่เคลื่ อ นตั วไปปิดล้อมรัฐสภา เพื่อไม่ให้รัฐบาลใหม่ ข องนาย สมชาย วงศ์สวัสดิ์ เข้าแถลงนโยบายต่อรัฐสภา จนมีผู้เสียชีวิต 2 คน และผู้บาดเจ็บจำนวนหลายร้อย รวมทั้งภาพที่ปรากฏ ผ่านสื่อแขนงต่างๆ กระชากให้คนไทยตกอยู่ในห้วงแห่งทุกข์ อย่างถึงที่สุดอีกครั้ง นายนพดล กรรณิการ์ ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยความสุขชุมชน สรุปถึงความสุขมวลรวมระหว่างการสำรวจเมื่อ 7-11 ตุลาคม 2551 พบว่าความสุขของประชาชนลดลงอย่างเห็นได้ชัด นั่นคือ จากคะแนนเต็ม 10 ลดลงเหลือ 5.82 ในเดือนสิงหาคม ซึ่งถือว่า ไม่ ดี นั ก แต่ ถึ ง เดื อ นตุ ล าคมกลั บ แย่ ล งกว่ า เดิ ม อี ก เหลื อ เพี ย ง 5.64 และเรื่องราวที่ทำให้ประชาชนทุกข์มากกว่าสุขก็เป็นเรื่อง การเมือง และปัญหาทางเศรษฐกิจ9 หลังเหตุการณ์สลายการชุมนุมเมือวันที่ 7 ตุลาคม ผ่านไป ก็เกิด ่ ความพยายามจากหลายฝ่ายเพื่อหาช่องทางยุติการเผชิญหน้า และยุติความรุนแรงขึ้นอีกครั้ง โดยมีการประชุมของเครือข่าย สานเสวนาเพื่อสันติธรรมที่หอประชุมใหญ่กรมประชาสัมพันธ์ อาทิ นายสุเมธ ตันติเวชกุล เลขาธิการมูลนิธิชัยพัฒนา นาย โคทม อารียา จากศูนย์ศึกษาและพัฒนาสันติวิธี มหาวิทยาลัย มหิ ด ล นายประมนต์ สุ ธี ว งศ์ ประธานสภาหอการค้ า แห่ ง ประเทศไทย นายแพทย์วันชัย วัฒนศัพท์ ผู้ทรงคุณวุฒิ สถาบัน พระปกเกล้ า และองค์ ก รเครื อ ข่ า ย 170 แห่ ง พร้ อ มกั บ มี ข้ อ เรี ย กร้ อ งให้ ทุ ก ฝ่ า ยยุ ติ ค วามรุ น แรง หลี ก เลี่ ย งการปะทะ ทุกรูปแบบ และหันมาสานเสวนาเพื่อสันติธรรม พร้อมกันนั้น กลุ่มเครือข่ายสันติประชาธรรม ที่นำโดยนาย ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ คณบดีคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ ก็ ไ ด้ แ ถลงข่ า วที่ ม หาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์ เรียกร้อง 3 หยุด ได้แก่ หยุดนำมวลชนมาปะทะกัน หยุดให้ ท้ า ยพั นธมิ ต รฯ หยุ ด นำประเทศไทยสู่ อ นาธิ ป ไตยและการ รัฐประหาร แน่นอนว่าท่ามกลางเสียงตอบรับของฝ่ายต่างๆ ในสังคม ทั้ง พลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ประธานองคมนตรี นายสมชาย
วงศ์สวัสดิ์ นายกรัฐมนตรี รวมทั้งเอแบคโพลล์ได้สำรวจพบว่า ประชาชนร้อยละ 94.0 เห็นด้วยกับการรณรงค์ให้คนไทยยุติ ความรุ น แรง แต่ ก ลุ่ ม พั นธมิ ต รประชาชนเพื่อประชาธิปไตย กลับไม่เห็นด้วยและออกมาตอบโต้อย่างเผ็ดร้อนอีกต่างหาก10 เซ็ธ มายแดนส์ ผูสอข่าวประจำกรุงเทพมหานครของหนังสือพิมพ์ ้ ื่ นิวยอร์ก ไทมส์ และอินเตอร์เนชั่นแนล เฮรัลด์ ทริบูน เขียน บทความหลังเหตุการณ์สลายม็อบ 7 ตุลาคม 2551 ว่า ประเทศ เหมือนถูกผ่ากลาง ต่างฝ่ายต่างแข็งขืนยืนยันเอาเป็นเอาตาย อย่างน่าตระหนก ผิดเพี้ยน บิดเบี้ยวไปจากขนบเดิมในสังคม ไทยที่หลายๆ คนคุ้นเคย จนถึงระดับชวนให้แตกตื่น11 จนกระทั่งกลุ่มพันธมิตรฯ ใช้มาตรการปิดสนามบินดอนเมือง และสนามบินสุวรรณภูมิในช่วงปลายปี ก่อนที่จะประกาศยุติ การชุมนุมเมื่อ 3 ธันวาคม 2551 หลังการตัดสินยุบพรรคพลัง ประชาชนและพรรคร่วมรัฐบาลของศาลรัฐธรรมนูญ จนนำไปสู่ การเปลี่ยนขั้วทางการเมือง และพรรคประชาธิปัตย์ก้าวขึ้นมา เป็นแกนนำในการจัดตั้งรัฐบาลแทน แต่การสานเสวนาเพื่อหา ช่องทางสมานฉันท์ก็ยังตกอยู่ในวังวนที่ไม่มีความคืบหน้าแต่ อย่างใด ขณะที่ประเทศไทยถูกจัดอันดับจากหนังสือพิมพ์เดลี่เทเลกราฟ ของอั ง กฤษว่ า เป็ น ประเทศที่ อั น ตรายลำดั บ 7 จาก 20 ประเทศทั่วโลก ทั้งนี้เพราะมีการประท้วงเคลื่อนไหวทางการ เมืองจนต้องประกาศภาวะฉุกเฉินในสนามบินหลักของกรุงเทพฯ ทั้ง 2 แห่ง12
ความแตกแยกของสังคมไทย
แม้ผลพวงจากการประท้วงที่ยืดเยื้อและยาวนาน จะสร้างผล กระทบทางเศรษฐกิ จ ของประเทศอย่ า งใหญ่ ห ลวง ดั ง ที่ น าง อมรา ศรีพยัคฆ์ ผู้อำนวยการอาวุโส ฝ่ายเศรษฐกิจ ธนาคาร แห่ ง ประเทศไทย กล่ า วว่ า ผลเสี ย หายจากการปิ ด สนามบิ น หนักหนาสาหัสยิ่งกว่าเหตุการณ์โรคซาร์สที่ทำให้นักท่องเที่ยว หายไป 1 ล้านคน และเหตุการณ์สึนามิที่นักท่องเที่ยวหายไป 1.8 ล้านคน13 แต่การสร้างความสมานฉันท์ แก้ปัญหาความ แตกแยกของคนในชาติ กลายเป็ น ภารกิ จ สำคั ญ ลำดั บ ต้ น ๆ ของรัฐบาลใหม่ที่มีนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ เป็นนายกรัฐมนตรี แม้นายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ นายกรัฐมนตรี จะยืนยันว่าในวันนี้ ยังไม่สามารถทำให้ความขัดแย้งที่มีอยู่หมดไปได้ แต่หลักสำคัญ ก็คือจะพยายามขีดวงจำกัดในเรื่องความขัดแย้งให้อยู่ในกรอบ มีขอบเขต และเชือว่าความยุตธรรมคือหัวใจของการนำสมานฉันท์ ่ ิ ความปรองดองกลับคืนมา โดยพร้อมจะทำงานเพื่อทุกคนไม่ว่า จะใส่เสื้อสีอะไร14 แต่ดูเหมือนว่าทุกฝ่ายต่างรู้ดีว่าภารกิจยุติ ความขัดแย้งของคนในชาติเป็นเรื่องที่ยาก และยังมองไม่เห็น หนทางแห่งความสำเร็จในเร็ววัน เพราะเพียงแค่วันแถลงนโยบายของรัฐบาลนายอภิสิทธิ์ ก็ต้อง พบกับการแสดงพลังของคนเสื้อแดงจนต้องเลื่อนวันและเปลี่ยน สถานที่จากรัฐสภาเป็นกระทรวงการต่างประเทศ ตามมาด้วย
ยุทธการดาวกระจายของกลุ่มเสื้อแดงที่ไม่เพียงแต่มีตีนตบเพื่อ ขับไล่ ยังมีไข่ไก่ในมือเพื่อเปิดปฏิบัติการปาไข่ใส่หน้า โดยนาย ชวน หลีกภัย ประธานที่ปรึกษาพรรคประชาธิปัตย์คือเหยื่อ รายแรกขณะลงพื้นที่ จังหวัดลำปาง ตามมาด้วยรัฐมนตรีร่วม รั ฐ บาลล้ ว นถู ก ไล่ ล่ า อย่ า งกระชั้ นชิ ด ไม่ ต่ า งอะไรกั บ ที่ ก ลุ่ ม พันธมิตรฯ เคยปฏิบัติมาก่อน ปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2552 รัฐบาลพรรคประชาธิปัตย์แถลง สรุปสถิติคดีอาญาการรับแจ้งเหตุจากการชุมนุมทางการเมือง ของ 2 ฝ่ าย ตั้ง แต่เกิดการชุมนุมจนถึงวันที่ 10 กุ ม ภาพั นธ์ 2552 รวม 145 คดี มีคดีอาญาเกิดขึ้นในพื้นที่ 18 จังหวัด 7 กองบัญชาการ ผลการสอบสวนเสร็จแล้ว 46 คดี คงเหลืออีก 99 คดี เป็นคดีที่ พปป. ร้องทุกข์กล่าวโทษ 43 คดี รวบรวม พยานหลักฐานเสร็จสิ้นแล้ว 15 คดี และเป็นคดีที่ พปป. ถูกร้อง ทุกข์กล่าวโทษอีก 102 คดี รวบรวมหลักฐานเสร็จแล้ว 31 คดี15 ทั้งนี้ตลอดเวลาที่เกิดความไม่สงบเรียบร้อยขึ้นนี้ จากการสอบ ทานรายงานเรื่องผู้เสียชีวิตและผู้บาดเจ็บจากแหล่งข้อมูลหลาย แหล่ง สรุปได้ว่าความไม่สงบที่เกิดขึ้นตั้งแต่หลังการรัฐประหาร เมื่อวันที่ 19 กันยายน 2549 ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตรวม 11 คน และผู้บาดเจ็บ 1,121 คน
จะหยุดการแบ่งขั้วแยกข้างได้ ต้องหยุดความสุดโต่งทั้งสองข้าง
ปี 2552 การเคลื่ อ นไหวทางการเมื อ งบนท้ อ งถนน เปลี่ ย น จากคนเสื้อเหลืองมาเป็นคนเสื้อแดงอย่างเต็มรูปแบบ ความ แตกแยกของสังคมไทยที่บาดหมาง และร้าวลึก มาตลอด 3 ปี เต็ม จะก้าวเดินต่อไปได้อย่างไรนั้น กลุ่มองค์กรและนักวิพากษ์ สังคมต่างเรียกร้องให้ประชาชนร่วมกันสร้างกระแสการเปิด พื้นที่ ที่ปราศจากสีปราศจากข้างให้แลกเปลี่ยนกันให้ได้ ทาง ฟากรัฐบาลเองก็มอบหมายสถาบันพระปกเกล้าให้เข้ามาเป็น คนกลางในการปฎิรูปการเมือง ซึ่งพรรคร่วมฝ่ายค้านก็เห็นพ้อง โดยหวังให้มุ่งเน้นสร้างความปรองดองสมานฉันท์ในการปฏิรูป การเมืองครั้งใหม่ที่จะเกิดขึ้นนี้ด้วย สุรชาติ บำรุงสุข นักวิชาการด้านความมั่นคงวิเคราะห์ว่า ความ แตกแยกแบบแบ่งขั้วแยกข้างนี้ มีฐานมาจากระบบความคิด แบบสุดโต่งทั้งสองข้าง ทำให้สังคมไทยมีความเสี่ยงสูงที่จะเกิด การทำลายล้างทางการเมืองแบบ “ล่าและทำลายผู้ที่คิดว่าเป็น ศัตรู” ชะตากรรมของประเทศจึงแขวนอยู่กับความขัดแย้งที่ น่าสะพรึงกลัวนี16 ้ หนทางที่จะหลุดไปจากความขัดแย้งสุดขั้วก็คือ ต้องสร้าง พลังที่มีสติและวุฒิภาวะจากทุกฝ่ายเพื่อให้เกิดกระแสการ เจรจา ประนีประนอม และพร้อมรับผิดขึ้นมาให้ได้
37
ลำดับเหตุการณ์ความขัดแย้งทางการเมืองตั้งแต่เดือนกันยายน 2547-มกราคม 2552
25 กันยายน 2547 19 กันยายน 2549 30 พฤษภาคม 2550 22 กรกฎาคม 2550 19 สิงหาคม 2550 23 ธันวาคม 2550 25 พฤษภาคม 2551 26 สิงหาคม 2551 2 กันยายน 2551 9 กันยายน 2551 17 กันยายน 2551 7 ตุลาคม 2551 23-26 พฤศจิกายน 2551 2 ธันวาคม 2551 3 ธันวาคม 2551 15 ธันวาคม 2551 31 มกราคม 2552 ประชาชนชุมนุมขับไล่ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร ให้ออกจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรี โดยมีการปราศรัยกันที่ท้องสนามหลวง และมีการเคลื่อนขบวนการ ชุมนุมไปยังใจกลางเมืองที่เป็นย่านธุรกิจ มีทั้งผู้เห็นด้วยและไม่เห็นด้วย การชุมนุมยืดเยื้อข้ามปี และสิ้นสุดลงเมื่อมีการรัฐประหาร เกิดรัฐประหารล้มรัฐบาลของ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร และแต่งตั้งพลเอกสุรยุทธ์ จุลานนท์ เป็นนายกรัฐมนตรี (1 ตุลาคม 2549 - 29 มกราคม 2551) ตุลาการรัฐธรรมนูญมีคำสั่งยุบพรรคไทยรักไทย เกิดการปะทะกันของกลุ่มแนวร่วมประชาธิปไตยขับไล่เผด็จการ (นปช.) และตำรวจ ที่หน้าบ้านสี่เสาเทเวศร์ ของพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ประชาชนทั่วประเทศลงมติรับร่างรัฐธรรมนูญ พ.ศ.2550 (เห็นด้วยร้อยละ 58 ไม่เห็นด้วยร้อยละ 42) โดยมีบัตรเสียประมาณร้อยละ 2 จากจำนวนบัตรที่มาลงคะแนนทั้งหมด พรรคพลังประชาชน ชนะการเลือกตั้ง และนายสมัคร สุนทรเวช หัวหน้าพรรคพลังประชาชน เป็นนายกรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 6 กุมภาพันธ์ 2551 (สิ้นสุดวันที่ 18 กันยายน 2551) กลุ่มพันธมิตรฯ เริ่มต้นชุมนุมประท้วงให้นายสมัคร สุนทรเวช นายกรัฐมนตรีลาออกจากตำแหน่ง และใช้แผนดาวกระจาย ไปประชุมปิดล้อมสถานที่ต่างๆ เพื่อกดดันรัฐบาล และไปปักหลักชุมนุมหน้าทำเนียบรัฐบาลตั้งแต่เดือนมิถุนายน กุล่มพันธมิตรฯ ยึดสถานีโทรทัศน์เอ็นบีที ของรัฐบาล ล้อมกระทรวง 3 กระทรวง และยึดทำเนียบรัฐบาลใช้เป็นพื้นที่ปักหลักการชุมนุม เกิดการปะทะกันของกลุ่ม นปช. กับ พปป. มีผู้เสียชีวิต 1 คน และบาดเจ็บ 38 คน จนนายสมัคร สุนทรเวช นายกรัฐมนตรี ต้องออกประกาศใช้ พ.ร.ก.บริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน ในเขตกรุงเทพมหานคร ตุลาการรัฐธรรมนูญตัดสินให้นายสมัคร สุนทรเวช หมดสถานภาพนายกรัฐมนตรี เนื่องจากเป็นลูกจ้างเอกชนจัดรายการโทรทัศน์ “ชิมไป บ่นไป” นายสมชาย วงศ์สวัสดิ์ เป็นนายกรัฐมนตรี (สิ้นสุดวันที่ 2 ธันวาคม 2551 หลังจากมีการยุบพรรคพลังประชาชน) ตำรวจใช้แก๊สน้ำตาสลายการชุมนุมกลุ่มพันธมิตรฯ หน้าอาคารรัฐสภา มีผู้บาดเจ็บ 358 คน เสียชีวิต 2 คน กลุ่มพันธมิตรฯ ปิดล้อมทำเนียบรัฐบาลชั่วคราว ที่อาคารรับรองพิเศษ ท่าอากาศยานดอนเมือง เรียกร้องให้ นายสมชาย วงศ์สวัสดิ์ นายกรัฐมนตรี ลาออกจากตำแหน่ง และวันที่ 26 พฤศจิกายน 2551 เข้ายึดสนามบินสุวรรณภูมิ ตุลาการรัฐธรรมนูญตัดสินยุบพรรคพลังประชาชน พรรคมัชฌิมาธิปไตย และพรรคชาติไทย จากเหตุทุจริตการเลือกตั้ง กลุ่มพันธมิตรฯ ยุติการชุมนุมทั้งทีเนียบรัฐบาล ท่าอากาศยานสุวรรณภูมิ และท่าอากาศยานดอนเมือง ่ มีการประชุมสภาผู้แทนราษฎรสมัยวิสามัญ ลงมีมติเลือก นายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ หัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์เป็นนายกรัฐมนตรี แกนนำกลุ่ม นปช. รวมตัวกันที่ท้องสนามหลวง เข้าปิดล้อมทำเนียบรัฐบาล ขับไล่รัฐบาลของนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ
ยาเสพติดกลับมาระบาดหนักอีกครั้งในปี 2551 จำนวนคดี เ กี่ ย วกั บ ยาเสพติ ด ที่ ตำรวจจับได้ ในปี 2551 ทยานสูงขึ้นถึง 203,728 คดี1 ที่น่าตกใจคืออายุของ ผู้ ใช้ ย าเสพติ ด ลดลงเรื่ อ ยๆ ดั ง ผล การสำรวจสถานการณ์การแพร่ระบาด ของยาเสพติ ด ในประเทศไทย ในกลุ่ ม ประชากรระดั บ ครั ว เรื อ นทั่ ว ประเทศ จำนวน 40,000 คน ช่วงปี 2550-ต้นปี 2551 พบว่ายาบ้าเข้าถึงเด็กและเยาวชน ทั่วประเทศง่ายที่สุด โดยพื้นที่กรุงเทพฯ มีความหลากหลายของการเสพยามาก ที่สุด
38
2
ยาเสพติดกลับมาเบ่งบาน เพราะการเมืองอ่อนแอ
ประเทศไทยกับปัญหายาเสพติด
ประเทศไทยเผชิญกับปัญหายาเสพติดมาอย่าง ต่อเนื่อง ทั้งในแง่ของการเป็นพื้นที่ลำเลียงหรือเป็น ทางผ่านของยาเสพติดจากประเทศเพื่อนบ้านไปสู่ประเทศ ต่างๆ ทั่วโลก ขณะเดียวกัน ก็เผชิญกับปัญหายาเสพติดระบาด ในประชากรกลุ่มต่างๆ ภายในประเทศ และทวีความรุนแรง มากขึ้นเรื่อยๆ และจุดเปลี่ยนที่สำคัญของประเทศไทยในเรื่อง ยาเสพติ ด ก็ คื อ การประกาศนโยบายปราบปรามยาเสพติ ด อย่างเด็ดขาดในสมัยรัฐบาลทักษิณ ชินวัตร หรือที่รู้จักในชื่อ รูป 1 จํานวนคดียาเสพติด พ.ศ.2541-2551
300,000 250,000 200,000 150,000 100,000 50,000
253,461 243,661 284,870 275,551 274,478 203,728 150,464
128,288
79,087
106,245
117,971
2541 2542 2543 2544 2545 2546 2547 2548 2549 2550 2551
ป
ที่มา: กุลภา วจนสาระและกฤตยา อาชวนิจกุล. 2551. (คํานวณจาก สถิติคดีอาญา 5 กลุมทั่วราชอาณาจักร. ศูนยขอมูลขอสนเทศสํานักงาน ตํารวจแหงชาติ. <http://statistic.ftp.police.go.th/dn_main.htm>)
‘สงครามกับยาเสพติด’ ด้วยการใช้มาตรการขั้นเด็ดขาดกับผู้ค้า ยาเสพติด ภายในเวลา 3 เดือน (1 กุมภาพันธ์-30 เมษายน 2546) เนื่องจากถือว่ายาเสพติดเป็นภัยคุกคามต่อสังคม และ เป็นอาชญากรรมร้ายแรงที่สร้างผลกระทบในวงกว้าง การดำเนินนโยบายปราบปรามยาเสพติดอย่างเด็ดขาดส่งผล จำนวนยาบ้ า ที่จั บ กุ ม ได้ ล ดลงอย่ า งรวดเร็ ว จากสถิติจำนวน ยาบ้าที่จับกุมได้ทั่วประเทศเกือบ 96 ล้านเม็ด ในปี 2545 ลด ลงกว่า 25% ในปี 2546 (71 ล้านเม็ด) และลดลงอีกกว่าร้อยละ 56 ในปี 2547 (ประมาณ 31 ล้านเม็ด) จนเหลือประมาณ 13 ล้านเม็ด ในช่วงปลายปี 2549 ต่อ ปี 25502 สอดคล้องกับสถิติ จำนวนคดีที่เกี่ยวข้องกับยาเสพติดในปี 2546 ลดลงกว่าปี 2545 ถึง 53% แต่จำนวนคดีก็กลับมาพุ่งสูงขึ้นใน พ.ศ.25483 และ ใน พ.ศ.2551 ก็แตะใกล้สถิติเดิมคือ สูงมากกว่า 2 แสนคดี ต่อปี เหมือนในช่วง พ.ศ.2541-2545 (ดูรูป 1) จึงไม่น่าแปลกใจ ว่ า สถานการณ์ ต ลอดปี 2551 ต่ อ ปี 2552 สะท้ อ นว่ า สถานการณ์การระบาดของยาเสพติด โดยเฉพาะยาบ้า กลับมา ระบาดหนักอีกครั้งหนึ่ง รูป 3 สัดสวนการใชสารเสพติดที่แพรหลาย มากที่สุด 4 ชนิดแยกตามเพศ
100 50 สถานพินิจฯ ชลบุรี และระยอง
88.6 86.7 59.1 58.7 16.4 5.1 16.9 45.7 ชาย หญิง
จำนวน
รูป 2 การประกอบอาชีพของเด็กและเยาวชน กอนถูกจับกุม
ขายบริการจัดหา ขายยาเสพติดสงยา 1.8 เด็กรถ/กระเปารถ/เด็กปม 2.1 พนักงานขับรถ ยาม/รปภ. รับจางทั่วไป 0.4 ลูกจางรานอาหารสถานบันเทิง
10.4 14.1
13.4
ยาเสพติดเบ่งบาน เพราะการเมืองอ่อนแอ
สภาพการเมืองที่เกิดขึ้นหลังรัฐประหาร และต่อเนื่องมาจนได้ รัฐบาลเลือกตั้งปลายปี 2550 จนถึงปัจจุบัน ทีทหารและตำรวจ ่ ต้องรับมือกับความวุ่นวายของการประท้วงทางการเมืองทั้งใน กรุ ง เทพฯ และเมื อ งใหญ่ ห ลายจั ง หวั ด ส่ ง ผลให้ เ กิ ด สภาพ สูญญากาศทางการปราบปรามยาเสพติด โดยจำนวนสถิติคดี ที่เกี่ยวกับยาเสพติดก็เริ่มพุ่งสูงขึ้นตั้งแต่ ปี 2549 ดังกล่าวแล้ว ติดตามมาด้วยตลอดปี 2551 ข่าวคราวการจับกุมยาเสพติดทุก ประเภทของเจ้าหน้าที่ตำรวจทั่วประเทศไทยปรากฏเป็นข่าวบน หน้าหนังสือพิมพ์ไม่เว้นแต่ละวัน (ดูตาราง 1) และสะท้อนว่ายา เสพติดได้เข้าไปเกี่ยวข้องกับผู้คนในแวดวงที่น่าวิตกกังวลมาก ยิ่งขึ้น อาทิ เด็กนักเรียนหญิงชั้น ม.3 ตั้งแก๊งค้ายาบ้า พระภิกษุ ถูกจับข้อหาค้ายาบ้าคากุฏิวัด เด็กนักเรียนชั้นมัธยมปลายและ นักเรียนอาชีวะในหลายจังหวัดจำหน่ายและติดยาเสพติดเพิ่ม มากขึ้น เป็นต้น ตาราง 1 จำนวนคดีที่เด็กและเยาวชนกระทำผิดเกี่ยวกับ ยาเสพติดทั้งหมด ระหว่างปี 2548-2551 ปี งบประมาณ 2548 2549 2550 2551 จำนวนคดี 6,323 8,227 9,733 11,671
ที่มา: กรมพินิจและคุ้มครองเด็กและเยาวชน กระทรวงยุติธรรม
ต้นปี 2551 พล.ต.ต.อุดม รักศีลธรรม รองผู้บัญชาการปราบ ปรามยาเสพติด (รอง ผบช.ปส.) ระบุว่า ในช่วงเทศกาลที่มี ผู้ ค นเดิ นทางพลุ ก พล่ า น พ่ อ ค้ า ยาเสพติ ด จะอาศั ย ช่ ว งเวลา ดังกล่าวลักลอบขนยาเสพติด เพราะมีโอกาสเล็ดลอดสายตา ของเจ้าหน้าที่ได้ง่าย4 พอถีงเดือนตุลาคม 2551 พล.ต.ต.อดุลย์ ณรงค์ศักดิ์ ผบก.ภ.จ.เชียงราย ให้ข้อมูลที่น่าตกใจว่าขณะนี้ มีโรงงานยาเสพติด โดยเฉพาะยาบ้า ตั้งอยู่รอบชายแดนจังหวัด เชียงรายประมาณ 53 โรงงาน เพื่อเร่งผลิตยาบ้าส่งเข้ามาขาย ในประเทศ โดยคาดว่าจะมีการลักลอบส่งเข้ามาอย่างต่อเนื่อง5 ไม่ เพี ย งเท่ า นั้ น ราคาซื้ อ ขายของยาบ้ า ก็ ส ะท้ อ นให้ เห็ น ถึ ง ประสิทธิภาพการปราบปรามยาเสพติดของภาครัฐได้เป็นอย่างดี โดย พ.ต.อ.ดุษฎี อารยวุฒิ รองอธิบดีกรมสอบสวนคดีพิเศษ หรือดีเอสไอ เปิดเผยว่า การปราบปรามยาบ้าได้ผลหรือไม่ ให้ ดู ที่ ร าคา ในช่ ว งรั ฐ บาลประกาศทำสงครามกั บ ยาเสพติ ด เมื่อ 3-4 ปีก่อน ยาบ้ามีราคาเม็ดละ 300-400 บาท จากราคา ต้นทุนที่แหล่งผลิตเพียง 40 บาท แต่ปัจจุบันการซื้อขายยาบ้า อยู่ที่ราคาเม็ดละ 100-120 บาทเท่านั้น จากราคาต้นทุนที่ออก จากแหล่งผลิตเม็ดละ 30-40 บาท6
คำเตือนเรื่องยาเสพติดว่ามีแนวโน้มรุนแรงมากขึ้นก็ดูจะไร้พลัง จนกระทั่งสำนักวิจัยเอแบคโพลล์ออกมาเปิดเผยว่าผลการเก็บ ข้อมูลเรื่องสถานการณ์การแพร่ระบาดของยาเสพติดในประเทศ ไทย ในกลุ่ ม ประชากรระดั บ ครั ว เรื อ นทั่ ว ประเทศจำนวน 40,000 คน ช่วงปี 2550-ต้นปี 2551 พบว่ายาบ้าเข้าถึงเด็ก และเยาวชนทั่ ว ประเทศง่ า ยที่สุ ด โดยพื้ นที่กรุงเทพมหานคร มีความหลากหลายของการเสพยามากที่สุด ขณะที่การแก้ไข ปัญหาเด็กและเยาวชนของรัฐบาลกลับอ่อนแอ เพราะมัวแต่ แก้ปัญหาทางการเมือง7 สอดคล้องกับการประเมินผลการปฏิบัติการรวมพลังประชาไทย พ้นภัยยาเสพติด ในช่วง 3 เดือน คือ 1 เมษายน-30 มิถุนายน 2551 ในพื้นที่ 33 จังหวัดทั่วประเทศ ซึ่งพบว่าโครงสร้างของ ปั ญ หายาเสพติ ด กำลั ง ปรั บ เปลี่ ย นรู ป แบบในลั ก ษณะ “ลด ขนาด-เพิ่ ม ความรุ น แรง” นั่ นคื อ มี แหล่ ง มั่ ว สุ ม ลดลง แต่ สถานการณ์มีความรุนแรงเพิ่มขึ้น โดยตัวแปรสำคัญที่ทำให้การ แก้ ไขปั ญ หายาเสพติ ด ไม่ มี ก ารดำเนิ นงานอย่ า งต่ อ เนื่ อ งและ จริงจังในเชิงยุทธศาสตร์ก็คือ การขาดเสถียรภาพทางการเมือง ที่กำลังเกิดขึ้น8 นาวาอากาศตรี นายแพทย์บุญเรือง ไตรเรืองวรรัตน์ รองอธิบดี กรมการแพทย์ กล่ า วถึ ง สถานการณ์ ย าเสพติ ด ว่ า จากการ ประมาณการในปี 2551 มีผู้เสพและผู้ติดยาเสพติดประมาณ กว่า 5 แสนคน ในจำนวนนี้กว่าร้อยละ 70 หรือประมาณ 3-4 แสนคน เป็นผู้เสพติดรายใหม่ โดยมีการใช้ยาบ้ามากที่สุด9 ขณะเดียวกัน นายแพทย์วศิน บำรุงชีพ จิตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ ด้ า นสุ ร าและยาเสพติ ด โรงพยาบาลมนารมย์ โรงพยาบาล เอกชนเฉพาะทางด้านจิตเวช เปิดเผยว่าปัญหายาเสพติดจะ รุนแรงขึ้นเนื่องจากมีสัญญาณอันตราย 7 ประการคือ10 (1) สภาพเศรษฐกิจย่ำแย่ คนว่างงานไม่มีอาชีพ ทำให้ หันมาขายยาเสพติด (2) ยาเสพติดมีราคาถูกลง และหาซื้อได้ง่าย (3) สังคมวัยรุ่นและคนปัจจุบันมีทัศนคติเกี่ยวกับยาเสพ ติดว่าเป็นเรื่องธรรมดา (4) การตลาดที่แยบยลของผู้ค้า อาจใช้ศัพท์เรียกชื่อ เพื่อดึงดูดใจ (5) สภาพสังคมทำให้การเลี้ยงลูกผิดวิธีหรือไม่มีเวลา (6) ผลจากการเลี้ยงดูผิดวิธีทำให้เด็กขาดการควบคุม ตัวเอง อดทนรอคอยไม่เป็น ทำให้เข้าไปยุ่งเกี่ยวกับ ยาเสพติดได้ง่าย (7) การปราบปรามที่ ไม่ ต่ อ เนื่ อ ง เนื่ อ งจากเกิ ด การ เปลี่ยนแปลงทางการเมืองบ่อย
39
สอดรับกับการสำรวจของสำนักงานสถิติแห่งชาติ เพื่อติดตาม สถานการณ์ยาเสพติด (ปี 2546-2551) พบว่าการแพร่ระบาด ในช่วง ปี 2551 แม้รัฐบาลโดย พล.ต.อ.โกวิท วัฒนะ รัฐมนตรี ของยาเสพติดเริ่มกลับมาสร้างปัญหาอีกครั้ง โดยสามารถหา ว่าการกระทรวงมหาดไทยในขณะนั้น ที่ดำรงตำแหน่งผู้อำนวย ซื้อง่ายกว่าเดิม และแพร่ระบาดเข้าสู่สถานศึกษาเพิ่มขึ้นจาก การศูนย์อำนวยการป้องกันและปราบปรามยาเสพติดด้วย จะ ร้อยละ 22.5 เป็นร้อยละ 34 ในปี 255113 ให้ความสำคัญกับการแก้ไขปัญหายาเสพติดด้วยการออกคำสั่ง ศู น ย์ อ ำนวยการป้องกันและปราบปรามยาเสพติ ดที่ 8/2551 ทั้งนี้ จากข้อมูลของกลุ่มงานข้อมูลและสารสนเทศ สำนักงาน โดยเปิ ด แผนปฏิ บั ติ ก าร “90 วั น พ้ น ภั ย ยาเสพติ ด ” ระหว่ า ง พัฒนาระบบงานยุติธรรมเด็กและเยาวชน พบว่าคดีเด็กและ 3 พฤศจิกายน 2551-31 มกราคม 2552 แต่ดูเหมือนว่าจะ เยาวชนที่กระทำผิดในฐานะความผิดเกี่ยวกับยาเสพติดระหว่าง ไม่ ก่ อ ให้ เ กิ ด การเปลี่ ย นแปลงใดๆ มากนั ก กั บ สถานการณ์ เดือนมกราคม-พฤศจิกายน 2551 เกี่ยวข้องกับยาบ้ามากที่สุด คือ 5,900 คน จากคดีความผิดเกี่ยวกับยาเสพติดทุกประเภท การแพร่ระบาดของยาเสพติดที่รุนแรงขึ้น จำนวน 10,208 คน หรือคิดเป็นร้อยละ 58 โดยคดียาบ้ามีเด็ก ช่วงปลายปี 2551 ปัญหายาเสพติดเริ่มทวีความรุนแรงอย่างเห็น และเยาวชนกระทำความผิดเป็นเป็นอันดับหนึ่งของทุกเดือน14 ได้ชัด หลายหน่วยงานโดยเฉพาะสำนักงานป้องกันและปราบ ปรามยาเสพติ ด หรื อ ปปส. ออกมาเปิ ด เผยข้ อ มู ล ชั ด เจน ขณะที่ ข่ า วจากจั ง หวั ด ประจวบคี รี ขั น ธ์ ก็ ส ะท้ อ นให้ เ ห็ น ว่าปัญหายาเสพติดในปี 2551 ยังคงทวีความรุนแรงขึ้นอย่าง ถึ ง สถานการณ์ ย าเสพติ ด ได้ เ ป็ น อย่ า งดี เมื่ อ นายปานชั ย ต่อเนื่อง โดยตั้งแต่เดือนมกราคม-มิถุนายน 2551 สามารถ บวรรัตนปราณ ผู้ว่าราชการจังหวัดประจวบฯ ประกาศเคอร์ฟิว ห้ามเด็กหรือเยาวชนอายุต่ำว่า 18 ปี ออกนอกบ้านตามลำพัง กุม 1 จํานวนคดียาเสพติด พ.ศ.2541-2551 รูป จั1บรูทีปคดียะบาดทียได้งจัั้งสิตา ดอ พ.ศ.2541-2551และภาค หลังเวลา 22.00 น. หลังพบว่ายาบ้าระบาดหนัก15 จํ่แพร่ร าเสพติด าเสพติ62,409งเทพฯผู้ต้องหา 67,185 คน านวนคดี ่ต้อ ทบ ้น คื กรุ คดี ภาคกลาง พื้น 300,000 300,000 นออกเฉียงเหนือ ทั้งนี้ กลุ่มเป้าหมายที่ควรเฝ้าระวัง ได้แก่ ตะวั253,461 253,461284,870 284,870 274,478 พล.ต.อ.พัชรวาท วงษ์สุวรรณ ผู้บัญชาการสำนักงานตำรวจ 274,478 275,551 275,551 กลุ 250,000 250,000 ่มเยาวชน อายุ 15-24 ปี กลุ่มว่างงาน และรับจ้าง ซึ่งสถิติ แห่ ง ชาติ สรุ ป ตั ว เลขคดี อ าชญากรรมตลอดทั้ ง ปี 2551 ว่ า 243,661 243,661 203,728 203,728 การจั 200,000 200,000 บ กุ ม ที่ เพิ่ ม สู ง ขึ้ น อย่ า งต่ อ เนื่ อ งนี้ เ องชี้ ชั ด ว่ า ยาเสพติ ด จำนวนคดีลดลงทุกประเภท ยกเว้นคดีอาวุธปืนและยาเสพติด ระบาดรุนแรงขึ้น และมีแนวโน้มจะเพิ่มขึ้นต่อไปจนน่าเป็นห่วง ที่กลับเพิ่มสูงขึ้นอย่างชัดเจน 150,000 150,000 150,464 150,464 100,000 ่ นางสุวรรณี คำมัน รองเลขาธิการ คณะกรรมการพัฒนา ขณะที ่ 128,288 128,288 106,245 117,971 117,971 100,000 106,245 หลังรัฐบาลของ พ.ต.ท. ทักษิณ ชินวัตร ประกาศทำสงครามกับ 79,087 79,087 การเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ออกมาเปิดเผยถึง ยาเสพติดจนทำให้มีผู้เสียชีวิตกว่า 2,500 ศพ ระหว่างปี 254650,000 50,000 40 ภาวะสังคมในช่วงไตรมาส 3 ของปี 2551 ว่ามีคดีด้านยาเสพ ป 2547 และกลายเป็ น ประเด็ น อื้ อ ฉาวด้ า นสิ ท ธิ ม นุ ษ ยชนใน ป 2541 2542 2543 2544 2545 2546 2547 อ 2549 โดยพบ 2541ด2542 ขึ้ นจากช่ ว งเดี ย วกั นของปี ก่ 2548 ง ร้2548255043 2550 2551 ติ เพิ่ม 2543 2544 2545 2546 2547 อนถึ 2549ยละ 2551 ระดับโลก งานวิจัยของ น.ส. มโนรัตน์ ศุภรสหัสรังสี นักศึกษา ว่าการกระทำผิดของเด็กและเยาวชนในคดี2551. .(คํานวณจากยง คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ระบุชัดเจนว่า ทีภา วจนสาระและกฤตยา อาชวนิจกุล. ยจกุล 2551. (คํานวณจาก ่มา: กุลภา วจนสาระและกฤตยา อาชวนิ าเสพติดลดลงเพี ที่มา: กุล เล็ สถิอิคดี5อาญา 5่วราชอาณาจั าเสพติยขอมูลยขอองกัขอยาบ้าถึง า สถานการณ์ วิ ก ฤตยาเสพติ ด โดยเฉพาะยาบ้ า ในสั ง คมไทย สถิติคดีกน้ตยเท่ากลุ้น ทัทั้งนี้เมทั่วคดียกร. ศูนกร.ที่เศูนขอสนเทศสํานักงาน นักงาน อาญา นั ม กลุ ป็น ราชอาณาจั ด กี่ยวข้ มูล บ สนเทศสํ ตํางรวจแหงชาติ. <http://statistic.ftp.police.go.th/dn_main.htm>) ได้เปลี่ยนแปลงกลุ่มเป้าหมายของการแพร่ระบาดไปสู่เด็ก ร้อยละ 66.12<http://statistic.ftp.police.go.th/dn_main.htm>) ตํารวจแห ชาติ และเยาวชนในสถานศึกษาอย่างชัดเจน รวมทั้งเปลี่ยนจาก
เด็กไทยยังไม่พ้นภัยยาเสพติด
จำนวน
รูป 2รูป 2 การประกอบอาชีพของเด็กและเยาวชน การประกอบอาชีพของเด็กและเยาวชน กอ บกุม กอนถูกจันถูกจับกุม
จำนวน
ขายบริ ขายบริการจัดหาการจัดหา 10.4 14.1 10.4 14.1 ขายยาเสพติ ขายยาเสพติดสงยา ดสงยา 1.8 1.8 เด็ก ารถ/เด็กป รถ/เด็ ม 2.1 เด็กรถ/กระเปรถ/กระเปาม กป2.1 พนัก พนักงานขับรถงานขับรถ ยาม/รปภ.ยาม/รปภ. 0.4 รับ 0.4 13.4 รับจางทั่วไป จางทั่วไป 13.4 ลูกจางรานอาหารสถานบันเทิง ลูกจางรานอาหารสถานบันเทิง ลูกจางโรงงาน/งานผลิต ลูกจางโรงงาน/งานผลิต งานชางไฟ ช งแอร ช งานชางไฟ ชางแอร ชาางซอม... างซอม... ลูกจ ลูกจางเอกชน างเอกชน 14.4 14.4 รับจางภาคเกษตร 0.7 รับจางภาคเกษตร 0.7 ชวยงานภาคเกษตรของ... ชวยงานภาคเกษตรของ... สถานพินิจสถานพิี/นิจราชบุรี/ ราชบุร นครปฐม นครปฐม ชวยงานคชขายของครอบครัว าวยงานคาขายของครอบครัว คาขายอิสคาขายอิสระ ระ สถานพินิจสถานพินิจชลบุรี/ ชลบุรี/ อาชีพนเจาของกิจการ จการ ในการเปนเจาของกิ อาชีพในการเป ระยอง ระยอง 4.1 4.1 14.1 14.1 นักเรียน นักเรียน 19.0 18.0 19.0 18.0 วางงาน วางงาน
รูป 3รูปด3 วสัดสวนการใชสารเสพติดที่แพรหลาย สั ส นการใชสารเสพติดที่แพรหลาย มากที่สุด 4 แยกตามเพศ มากที่สุด 4 ชนิด ชนิดแยกตามเพศ
100 50 0 สถานพิน รี ชลบุรี และระยอง สถานพินิจฯ ชลบุิจฯและระยอง 100 88.6 86.7
88.6 86.7
50
59.1 58.7 59.1 58.7
45.7 16.9 16.4 5.1
5.1 0 ชา สารระเหย ยาบา ยาบากัญชา กัญสารระเหย ยาไอซ ยาไอซ
16.4
45.7 ชาย 16.9 หญิง
ชาย หญิง
100 50 0
สถานพินิจร ราชบุรี และนครปฐม สถานพินิจฯ ราชบุฯี และนครปฐม 100 87.5 86.1 87.5 86.1 50
59.6 55.059.6 55.0 30.0 17.9 10.0 6.7 17.9 30.0 ชาย หญิง ชาย หญิง
5 10 15 0 50 10 15 20 20 ทีที่มา:สถาบั สั นวิจ คม คม ยวิัยัยยาเสพติยาเสพติดและผลกระทบทางสัง าลงกรณม ย. 2551..หาวิ ยาลัย ัญหายาเสพติดในกลุ่มเด็ปญหายาเสพติดในกลุ ่มา: สถาบั คม (หนวยวิจ จ วยวิจัย ดและผลกระทบทางสั ฬาลงกรณ์มหาวิท าลงกรณม สถานการณ์ 2551. สถานการณ กและเยาวชนใน ที่มา: สถาบันวิจัยนวิงจัยสังัยสัง(หน่ว(หนยาเสพติดและผลกระทบทางสังคม) งจุคม) จุฬคม) จุฬยาลัหาวิทยาลัย.ท2551.ป.สถานการณปญหายาเสพติดในกลุมเด็ก มเด็ก สถานพินิจฯ และเยาวชนในสถานพิ ฝิ ึกฯและศูนยฝกและอบรมและเยาวชน.[http://www.abacpoll.au.edu/acsan_thai/index.html]  และเยาวชนในสถานพินและศูนย์นจนยฝกและอบรมและเยาวชน.[http://www.abacpoll.au.edu/acsan_thai/index.html] จฯและศู และอบรมและเยาวชน. [http://www.abacpoll.au.edu/acsan_thai/index.html] ิ 
10.0 6.7 0 ชา สารระเหย ยาบา ยาบากัญชา กัญสารระเหย ยาไอซ ยาไอซ
รูป 4รูปา4 จํานวนผูปขาบําขาบําบัดในสถาบัญารักญารักษ จํ นวนผูปวยที่เ วยที่เ บัดในสถาบันธัญ นธัญ ษ พ.ศ.2546-2550 พ.ศ.2546-2550
รูป 1 จํานวนคดียาเสพติด พ.ศ.2541-2551
300,000 250,000 200,000 150,000 100,000 50,000
253,461 243,661 284,870 275,551 274,478 203,728 150,464
128,288
79,087
106,245
117,971
2541 2542 2543 2544 2545 2546 2547 2548 2549 2550 2551
ป
ที่มา: กุลภา วจนสาระและกฤตยา อาชวนิจกุล. 2551. (คํานวณจาก สถิติคดีอาญา 5 กลุมทั่วราชอาณาจักร. ศูนยขอมูลขอสนเทศสํานักงาน ตํารวจแหงชาติ. <http://statistic.ftp.police.go.th/dn_main.htm>)
รูป 2 การประกอบอาชีพของเด็กและเยาวชน กอนถูกจับกุม
ขายบริการจัดหา การแพร่ระบาดของยาเสพติดประเภทอื่นไปสู่ก14.1 ระบาด ตาราง 2 แสดงจำนวนผูรีข้าบำบัดรักษายาเสพติดใน ้เ 10.4 ารแพร่ ขายยาเสพติดสงยา สถานพินิจฯ ชลบุ และระยอง เด็ก โดยสถานศึ ป ษากลายเป็ 2.1 ของยาบ้า รถ/กระเปารถ/เด็กกม 1.8 นทั้งสถานที่เสพ และซื้อขาย สถาบันธั100ญารักษ์ จำแนกตามกลุ่มอาชีพ ญ 88.6 86.7 พนักงานขับรถ โดยนักเรียนผู้เสพจะพัฒนาเป็นนักค้ารายย่อย และนักเรียน 59.1 2547 2548 2549 2550 กลุ่มอาชีพ 2546 58.7 ยาม/รปภ. ชาย 45.7 50 รัทบาทเกี่ย0.4 องทั้งในฐานะผู้เสพ ผู้ติดยา และ บจางทั่วไป วข้ 13.4 รับจ้าง 851 1,348 1,654 16.9 1,400 1,122 หญิงจะเข้าานอาหารสถานบันเทิง มามีบ หญิง ลูกจางร ค้าขาย 0 283 282 16.4 5.1 298 366 442 ผู้ค้า อีกทักจางมีอายุลดน้ตอยลงเรื่อยๆ16 ลู ้งยั งโรงงาน/งานผลิ งานชางไฟ ชางแอร ชางซอม... ข้าราชการ ยาบา 97 ญชา 119 143 ยาไอซ 111 147 กั สารระเหย ลูกจางเอกชน ดังผลงานวิจัยของหน่วยวิจัยยาเสพติดและผลกระทบทางสังคม นักเรียน-นักศึกษา 237 67 62 25 48 14.4 สถาบันชวจยสัรังบคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ทีศกษาสถานการณ์ รี/ กสิกรรม 100 สถานพินิจฯ ราชบุรี และนครปฐม 134 วิ ยงานภาคเกษตรของ... 0.7 ั จางภาคเกษตร ่ ึ สถานพินิจราชบุ 110 108 87 101 86.1 87.5 ชวยงานคาขายของครอบครั ปัญหายาเสพติดในกลุ่มวเด็กและเยาวชนในสถานพินนครปฐมและ ิจเด็ก ประมง 1 1 5 2 59.6 55.0 3 คาขายอิสระ สถานพิ ชลบุ ชาย 30.0 เยาวชน 4 จันเจาของกิจการ า เป็นกลุ่มเยาวชนที่ว่างงานสูนงิจสุดรี/ ว่างงาน 50 งหวัด17 พบว่ 1,601 1,273 1,496 1,390 1,606 อาชีพในการเป ระยอง 4.1 หญิง 14.1 นักเรีย รองลงมาที่มีสัดส่วนใกล้นเคียงกันคือ เยาวชนที่มีอาชีพรับจ้างใน อื่นๆ 64 6817.9 10.066 6.7 107 564 18.0 19.0 วางงาน 0 ภาคเกษตร เยาวชนทีเคยขายยามาก่5 น และเยาวชนทียังเรียน ่ อ 10 15 ่ 20 ไม่ระบุ 133 ญชา 33 4 ยาบา กั สารระเหย21 ยาไอซ 0 0 รวม 3,377 3,302 3,875 3,491 4,036 หนั ง สื อ อยู่ โดยยาบ้ า เป็ น สารเสพติ ด ฮิ ต ที่ สุ ด รองลงมาคื อ ่มา: สถาบันวิ ด้ คม (หนวยวิ ัยยาเสพติด ี่เรียกว่า “ยาไอซ์ ม . 2551. สถานการณปญหายาเสพติดในกลุมเด็ก กัญชา ทีตามมาติดๆจัยสัวงยยาเสพติดจชนิดใหม่ทและผลกระทบทางสั”งคม) จุฬาลงกรณนธัหาวิทยาลั.ย(http://www.thanyarak.go.th) ที่มา: สถาบั ญญารักษ์ และเยาวชนในสถานพินจฯและศูนยฝกและอบรมและเยาวชน.[http://www.abacpoll.au.edu/acsan_thai/index.html] ิ 
รูป 3 สัดสวนการใชสารเสพติดที่แพรหลาย มากที่สุด 4 ชนิดแยกตามเพศ
หรือ “น้ำแข็ง” หรือ “สเก็ต” ที่วัยรุ่นถือว่าเป็น ยาเสพติดไฮโซ เยาวชนหญิงนิยมมากกว่า เยาวชนชาย (ดูรูป 2 และ 3) ทั้งนี้หากพิจารณาลักษณะของผู้เข้ามาบำบัด รั ก ษายาเสพติ ด ข้ อ มู ล จากสถาบั นธั ญ ญา รักษ์ ซึ่งเป็นศูนย์บำบัดรักษายาเสพติดของ รั ฐ 1 ใน 5 แห่ ง ทั่ ว ประเทศ แสดงให้ เห็ น ลั ก ษณะของผู้ เข้ า มาบำบั ด ว่ า ในระหว่ า งปี 2546-2550 ผู้เข้ามาบำบัดรักษายาเสพติด มากกว่า 80% เป็นผู้ชาย (รูป 4) และส่วน ใหญ่ ข องผู้ ติ ด ยาเสพติ ด เป็ น ผู้ มี ฐ านะทาง เศรษฐกิ จ ต่ ำ โดยเฉพาะในกลุ่ ม ผู้ ว่ า งงาน (ตาราง 2) ดั ง นั้ น วิ ก ฤตเศรษฐกิ จ ที่ แ สดง ปัญหารุนแรงเพิ่มมากขึ้นในปี 2552 คือเพียง ระยะเวลา 2 เดือนแรกของปี ก็มการเลิกจ้าง ี งานมากกว่าหนึ่งแสนคนแล้ว อาจส่งผลให้ ผู้ตกงานจำนวนหนึ่งหันเข้าหายาเสพติดได้
จำนวน
41
3,500 3,182 3,167 2,956 2,820 3,000 2,521 2,500 2,000 1,500 869 1,000 781 671 693 421 500 0 2546 2547 2548 2549 2550 ที่มา: สถาบันธัญญารักษ. (http://www.thanyarak.go.th)
ที่มา: สถาบันธัญญารักษ์. (http://www.thanyarak.go.th)
รูป 4 จํานวนผูปวยที่เขาบําบัดในสถาบันธัญญารักษ พ.ศ.2546-2550
ชาย หญิง
ทั้งเด็กไทยและสังคมไทย จะก้าวต่อไปอย่างไรในสถานการณ์ ยาเสพติดระบาดรุนแรงจนสร้างผลกระทบในทุกภาคส่วนของ สังคม ทั้งสุขภาพร่างกาย ครอบครัว ระบบเศรษฐกิจ และการ พัฒนาประเทศชาติ ในท่ามกลางวิกฤตการเมืองที่ยังไม่คลี่คลาย แต่กลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้การปราบปรามยาเสพติดของ ภาครัฐตกอยู่ในภาวะย่ำเท้าอยู่กับที่มานานกว่า 2 ปี เช่นที่เป็น อยู่ ในปั จ จุ บั น ชั ด เจนว่ า นโยบายด้ า นการป้ อ งกั น ไม่ ใ ห้ เยาวชนเข้าสู่วงจรยาเสพติด คือตั้งแต่ใช้ยา ติดยา และ ค้ า ยา ยั ง เป็ น จุ ด อ่ อ น และจุ ด โหว่ ข องนโยบายรั ฐ บาล อย่างยิ่ง
3
42
วิกฤตอาหารแพง น้ำมันแพง คนจนอ่วมที่สุด
ช่วงปี 2551 ต่อ 2552 นับว่าภาวะเศรษฐกิจ ในบ้านเราผกผันอย่างรวดเร็ว ราคาน้ำมันที่ พุ่งสูงขึ้น เป็นผลให้ค่ารถโดยสารทุกประเภท ค่าอาหารและของใช้จำเป็นปรับตัวสูงขึ้นอย่าง ต่อเนื่อง เศรษฐกิจหดตัวทำให้คนตกงานและ ถูกเลิกจ้างพุ่งสูงลิ่ว แน่นอนว่าผู้มีรายได้น้อย เป็นกลุ่มที่ ได้รับผลกระทบมากที่สุด จนธนาคารโลก ออกมาเตือนว่า ในเอเชีย ปัญหาเงินเฟ้อและ อาหารแพงอาจรุนแรงกว่าผลกระทบที่เกิดจาก วิกฤตสินเชื่อของสหรัฐอเมริกาเสียอีก คนที่ ได้ รับผลกระทบมากที่สุดคือ คนจน เพราะคนใน ภูมภาคนีตองควักรายได้ถงร้อยละ 31-50 เป็น ิ ้ ้ ึ ค่าอาหาร
ข้าวแพงเพราะน้ำมันแพง กลายเป็นวิกฤตอาหารโลก
วิ ก ฤตปั ญ หาราคาอาหารในตลาดโลกพุ่ ง สู ง
เงิ น เฟ้ อ สู ง
ซึ่ ง หลักๆ
มีจุดตั้งต้นมาจากปัญหาน้ำมันแพง
และถูกซ้ำเติมด้วย บรรดากองทุนเก็งกำไรที่ชื่อว่า
“เฮดจ์ฟันด์”
ประกอบกับเกิด ภาวะถดถอยของเศรษฐกิจสหรัฐอเมริกาที่เกิดจากวิกฤตหนี้เสีย จากสินเชื่อบ้าน
หากว่าน้ำมันราคาแพงเพียงอย่างเดียว
แต่ เศรษฐกิจของประเทศหลักของโลกอย่างสหรัฐอเมริกาและญี่ปุ่น
ขยายตัวได้ค่อนข้างมาก
ก็จะช่วยชดเชยปัญหาจากน้ำมันราคา แพง
และช่ ว ยบรรเทาแรงกระแทกเอาไว้ ได้ บ้ า ง
เพราะหาก เศรษฐกิจเติบโตดีนั่นหมายความว่าอย่างน้อยประชาชนแต่ละ ประเทศก็จะมีรายได้เพิ่มขึ้นเพียงพอหรือไล่ทันกับราคาอาหาร และน้ำมันเชื้อเพลิงที่ขยับตัวสูงขึ้นต่อเนื่อง1
แต่ ดู เหมื อ นโชคร้ า ยที่ โลกในปี นี้
เกิ ด การบรรจบกั นของสิ่ ง
เลวร้ายทั้งมวล
นั่นคือ
การเกิดภัยธรรมชาติในหลายประเทศ
ส่งผลให้ผลผลิตทางการเกษตรลดน้อยลง
ดึงให้ราคาอาหาร และพื ช ที่ ผู้ ค นบริ โภคถี บ ตั ว สู ง ขึ้ น
วิ ก ฤตเศรษฐกิ จ ในสหรั ฐ
อเมริกาที่ส่งผลรุนแรงทั้งในประเทศตนเองและประเทศที่เป็น
ผู้ส่งสินค้าออกไปยังอเมริกา
โลกจึงขาดแรงหนุนส่งจากประเทศ ที่มีข นาดเศรษฐกิ จใหญ่ที่สุดในโลก
และถูกกระหน่ ำ ซ้ ำ ด้ ว ย ปัญหาเชื้อเพลิงราคามหาโหด
ทำให้หลายประเทศต้องหันไป ผลิตน้ำมันทางเลือกจากพืชที่ใช้เป็นอาหาร
โดยสหรัฐอเมริกา
เป็นอีกประเทศหนึ่งที่มีนโยบายใช้พลังงานทางเลือก
เพื่อลด
ค่าใช้จ่ายการนำเข้าน้ำมันในฐานะที่เป็นประเทศบริโภคน้ำมัน เชื้อเพลิงมากที่สุดในโลก
ผลของพลังงานทางเลือกหรืออีกนัยหนึ่งการที่หลายประเทศ
มุ่งปลูกพืชเพื่อผลิตเอทานอล
ก็ไปดึงให้ราคาอาหารในตลาด โลกสู ง ขึ้ น เพราะพื ช อาหารถู ก แย่ ง ไปป้ อ นให้ กั บ โรงงานผลิ ต
เอทานอล
หนำซ้ำค่าเงินดอลลาร์ที่อ่อนและเงินเฟ้อที่สูงก็ดึงดูด ให้ บ รรดานั ก เก็ ง กำไรโหมไปลงทุ น ในสิ นค้ า โภคภั ณฑ์
ได้ แ ก่
สินค้าเกษตร
น้ำมัน
และโลหะมีค่า
เพราะถือว่าเป็นแหล่งลงทุน ที่ปลอดภัยที่สุด
ปัจจัยทั้งปวงนี้
ยิ่งไปเร่งให้ราคาสินค้าเหล่านี้แพงขึ้นอย่างไม่มี
เหตุผลและเหนือจริง
ราคาอาหารที่สูงขึ้น
ยังส่งผลให้ประเทศ
ที่ เป็ น ผู้ ผ ลิ ต สิ นค้ า เกษตรระงั บ หรื อ ลดการส่ ง ออกสิ นค้ า เพื่ อ
สงวนไว้ บ ริ โภคในประเทศ
เช่ น
เวี ย ดนาม
อิ น เดี ย
ลดการ
ส่งออกข้าวซึ่งเป็นอาหารหลักของคนครึ่งโลก
จากประชากรโลก ทั้งหมดประมาณ
6,000
ล้านคน
ปี 2551 ประเทศไทยน้ำมันแพงทุบสถิติ ขึ้นไปเกือบถึงลิตรละครึ่งร้อยบาท
เพียงแค่เริ่มก้าวเข้าสู่เดือนแรกของปี
2551
คนไทยก็ต้องตกใจ กั บ ราคาน้ ำ มั นที่ ป รั บ เพิ่ ม สู ง ขึ้ น อย่ า งไม่ ห ยุ ด ยั้ ง
ถึ ง ขั้ นทำให้ ราคาน้ำมันขายปลีกหน้าปั๊มขยับขึ้นทุกวัน
จนกระทั่งทำลาย สถิติราคาน้ำมันแพงที่สุดในประวัติศาสตร์
นั่นคือ
ราคาน้ำมัน ดีเซลลิตรละ
45
บาท
เช่นเดียวกันราคาน้ำมันชนิดอื่นที่แพงขึ้น ทันที
ผลกระทบจากน้ำมันแพง
ทำให้ปั๊มน้ำมันอิสระ
หรือปั๊มน้ำมัน ขนาดเล็กในต่างจังหวัด
กลายเป็นด่านแรกของ
“หายนะ”
โดย นายมนูญ
ศิริวรรณ
ผู้เชี่ยวชาญด้านพลังงานและอุตสาหกรรม
น้ำมัน
ระบุว่าในเดือนเมษายน
มีปั๊มขนาดเล็กต้องปิดกิจการ
ไปแล้ ว
2,000-3,000
ราย
ปั๊ ม ขนาดกลางก็ ท ยอยถอนการ ลงทุนในไทย
ส่วนปั๊มขนาดใหญ่แม้ไม่ถึงกับปิดกิจการแต่ผล ประกอบการก็ไม่ดี
ทั้งนี้เพราะมีการแทรกแซงราคาน้ำมันทั้ง ทางตรงและทางอ้ อ มจนไม่ ส ามารถปรั บ ขึ้ น ราคาน้ ำ มั นตาม ตลาดโลกได้2
ขณะเดียวกันคนไทยผู้ใช้บริการรถสาธารณะทุกประเภท
ก็ต้อง แบกรับภาระค่าโดยสารที่ทยอยปรับเพิ่มสูงขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า
ทั้งรถแท็กซี่
รถเมล์
ขสมก.
เรือเมล์
รถร่วมบริการเอกชน
และ รถบขส.
ส่วนรถบรรทุกขนส่งสินค้าและเรือประมงก็นัดชุมนุม ประท้วงเพื่อเรียกร้องให้รัฐบาลช่วยเหลือด้วยการจัดหาน้ำมัน ราคาถูก
ด้านเจ้าของรถยนต์ส่วนตัวก็เฮโลไปเปลี่ยนเครื่องยนต์
หันมา
ติ ด ก๊ า ซ
โดยเฉพาะก๊ า ซแอลพี จ
ซึ่ ง มี ร าคาถู ก กว่ า น้ ำ มั น
3
ี เท่าตัว
จนทำให้ร้านค้าที่รับติดตั้งมีงานล้นมือ
แม้จะขึ้นราคา
ค่าติดตั้งจากปกติ
30-50
เปอร์เซ็นต์
แต่คิวจองเพื่อเปลี่ยน เครื่องยนต์ก็ยังยาวเหยียด
ทำให้จำนวนรถยนต์ที่ใช้กาซแอลพีจี ๊
เพิ่ ม ขึ้ นจากไม่ กี่ แ สนคั นทะลุ ร ะดั บ ล้ า นคั น ไปทั นที
ไม่ เพี ย ง เท่านั้นยังทำให้ประเทศไทยต้องเปลี่ยนจากผู้ส่งออกก๊าซแอลพีจี มาเป็นผู้นำเข้าก๊าซแอลพีจีเป็นครั้งแรกในเดือนเมษายน
25513
ทังนี
กระทรวงพลังงาน
โดยพล.ท.
(หญิง)
พูนภิรมย์
ลิปตพัลลภ
้ ้
รั ฐ มนตรี ว่ า การในขณะนั้ น
ยั ง คงไม่ มี ม าตรการแก้ ไขวิ ก ฤต พลังงานที่เกิดขึ้นนอกจากงัดมาตรการเดิมๆ
ออกมาใช้
อาทิ
ให้ ห น่ ว ยงานราชการเปิ ด แอร์ ที่ อุ ณ หภู มิ
25
องศาเซลเซี ย ส
ถอดสูทในการประชุมคณะรัฐมนตรี
รถยนต์ของราชการต้อง
ขับไม่เกิน
90
กิโลเมตร/ชั่วโมง
เป็นต้น
ข้าวยากหมากแพง
ผลพวงจากราคาน้ำมัน
ยังไม่หยุดอยู่เพียงเท่านั้น
เพราะน้ำมัน คือ
ปัจจัยพื้นฐานของการผลิตรวมถึงการขนส่ง
ซึ่งทำให้หลาย ประเทศล้ ว นเผชิ ญ กั บ สภาวะข้ า วยากหมากแพง
จนทำให้
นายบัน
คี
มุน
เลขาธิการสหประชาชาติ
ได้ออกมาเตือนว่า หากนานาชาติไม่จัดการแก้ปัญหาวิกฤตราคาอาหารที่สูงขึ้น
ทั่วโลก
อาจทำให้เกิดปัญหาอื่นๆ
ตามมาจนกลายเป็นวิกฤต หลายมิ ติ ที่ ซั บ ซ้ อ นพร้ อ มกั น จนส่ ง ผลกระทบต่ อ การเจริ ญ เติบโตทางเศรษฐกิจ
สังคม
และความมั่นคง
เช่นเดียวกับที่ประชุมร่วมกันระหว่างธนาคารโลกและกองทุน การเงิ น ระหว่ า งประเทศหรื อ ไอเอ็ ม เอฟ
ต้ อ งเพิ่ ม เรื่ อ งวิ ก ฤต อาหารโลกเข้ามาอย่างกะทันหัน
ส่วนธนาคารเพื่อการพัฒนา เอเชียหรือเอดีบ
ก็ออกแถลงการณ์ยอมรับว่ายุคอาหารราคาถูก ี ของโลกได้สิ้นสุดลงแล้ว4
ไม่ น านนั ก เหตุ ก ารณ์ ดั ง กล่ า วก็ ข ยั บ เข้ า ใกล้ ชี วิ ต ของคนไทย
นันคือ
วิกฤตขาดแคลนอาหาร
โดยเฉพาะข้าวสารและน้ำมันพืช
่
เพราะจูๆ
ทังข้าวสารและน้ำมันพืชทีเ่ คยวางขายอยูเต็มท้องตลาด
่ ้ ่ ก็หายไปในพริบตา
หนำซ้ำยังมีราคาแพงขึนกว่าเดิมมาก
้ ท่ า มกลางความหวั่ น วิ ต กว่ า เกิ ด อะไรขึ้ น กั บ ประเทศไทยที่
ได้ชื่อว่าเป็นผู้ส่งออกข้าวรายใหญ่ของโลก
แต่คนในประเทศ กลับหาซือข้าวสารเพือบริโภคในครัวเรือนไม่ได้
ทำให้นายสมัคร
้ ่ สุนทรเวช
นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น
ต้องออกมายืนยันว่ามี ปริ ม าณข้ า วสำรองในประเทศเพี ย งพอสำหรั บ คนไทยทุ ก คน
อย่างแน่นอน
เพียงแต่อาจต้องซื้อข้าวสารในราคาแพงขึ้น
ซึ่ง สถานการณ์เช่นนี้ก็จะทำให้ชาวนาได้ประโยชน์
โดยมีเสียงโต้ แย้งดังขึ้นจากชาวนาตัวจริงตามมาภายหลังว่า
“ราคาข้าวแพง
แต่ข้าวหลุดออกไปจากมือของชาวนาแล้ว”
นั่นหมายถึง
ชาวนา ก็ต้องซื้อข้าวกินในราคาแพงด้วยเช่นกัน
นางขวัญใจ
โกเมศ
เลขาธิการมูลนิธขาวไทยในพระบรมราชูปถัมภ์
ิ้ หนึ่งในผู้รู้เรื่องข้าวและชาวนาดีที่สุดของเมืองไทย
กล่าวว่าราคา ข้าวที่ขึ้นไปแบบพรวดพราดจนสูงลิ่วในเวลานี้
ชนิดที่ไม่เคย พบเห็นตลอดช่วงอายุ
68
ปี
ของตัวเองนั้น
เป็นปัญหามากกว่า จะเป็นข่าวดีสำหรับชาวนาไทย5
43
ก่อน อย่าเพิ่งขาย เพราะราคาข้าวจะขยับสูงขึ้นอีก จึงเป็นไปได้ ยากในระยะยาว7 กระนั้ น ก็ ต าม แม้ ว่ า ทั้ ง ข้ า วและน้ ำ มั น พื ช จะหวนคื นกลั บ สู่ ท้องตลาดในราคาที่ลดลงหลังจากทะยานถึงขีดสุด อีกทั้งราคา น้ำมันในช่วงปลายปีจะปรับลดลงจนถือว่าราคาต่ำสุดในรอบ 4 ปีเลยทีเดียว แต่ดูเหมือนว่าค่าครองชีพที่ปรับเพิ่มสูงขึ้น เช่น ราคาน้ำตาลทรายปรับเพิ่มรวดเดียว 5 บาท/กิโลกรัม ข้าวของ เครื่องใช้ในชีวิตประจำวันแทบทุกชนิดปรับเพิ่มขึ้นไปก่อนหน้า รวมทั้งภาวะเศรษฐกิจถดถอยทั่วโลก จะนำพาให้คนไทยที่มี รายได้น้อยต้องเผชิญกับความยากลำบากอีกครั้ง
วิกฤตเศรษฐกิจ คือวิกฤตของคนจน
นางธนนุ ช ตรี ทิ พ ยบุ ต ร เลขาธิ ก ารสำนั ก งานสถิ ติ แห่ ง ชาติ เปิดเผยผลการสำรวจความเดือดร้อนของประชาชนจากวิกฤต เศรษฐกิจพบว่า ประชาชนส่วนใหญ่ร้อยละ 62 ได้รับผลกระทบ โดยเฉพาะในเรื่องราคาสินค้าอุปโภคบริโภคที่แพงขึ้น ซึ่งทำให้ ประชาชนมีค่าใช้จ่ายเฉลี่ยต่อเดือนเพิ่มขึ้นจากเดือนละ 14,500 บาท/ครัวเรือน เป็น 16,105 บาท/ครัวเรือน อีกทั้งจากข้อมูล ตลอด 10 เดือนแรกของปี 2551 มีแนวโน้มว่าความยากจนจะ กลั บ มาเยื อ นสั ง คมไทยจนกลายเป็ น ปั ญ หาเช่ นที่เคยเกิ ด ขึ้ น มาแล้วเมื่อปี 25408 สอดคล้ อ งกั บ ผลสำรวจผลกระทบจากปั ญ หาเศรษฐกิ จ กั บ คนระดั บ รากหญ้ า ของศู น ย์ พ ยากรณ์ เ ศรษฐกิ จ และธุ ร กิ จ มหาวิทยาลัยหอการค้าไทยในตอนปลายปี 2551 ที่พบว่า คน ทุ ก กลุ่ ม อาชี พ ทั้ ง เกษตรกร ครู คนขั บ แท็ ก ซี่ ล้ ว นมี ห นี้ สิ น เพิ่มมากขึ้น มีค่าใช้จ่ายในการครองชีพสูง มีรายได้ลดลง ส่งผล ให้การออมลดลง ชัดเจนมากว่าประชาชนระดับรากหญ้า ได้รับผลกระทบจากปัญหาเศรษฐกิจมากถึงร้อยละ 439 หนทางที่รัฐบาลหยิบมาใช้เพื่อช่วยเหลือประชาชนให้รอดพ้น จากปัญหาเศรษฐกิจซึ่งเริ่มขึ้นเมื่อ 15 กรกฎาคม 2551 ผลการ ประชุมคณะรัฐมนตรีในรัฐบาลสมัคร สุนทรเวช อนุมตมาตรการ ั ิ ช่ ว ยเหลื อ คนจนด้ ว ยการประกาศ “6 มาตรการ 6 เดื อ น ฝ่าวิกฤตเพื่อคนไทยทุกคน” ด้วยการลดภาษีสรรพสามิตน้ำมัน ให้ใช้น้ำ ไฟฟ้าฟรีในอัตราที่กำหนด รถเมล์ รถไฟฟรี ฯลฯ และ มาตรการดังกล่าวก็ถูกขยายเวลาออกไปแม้จะเปลี่ยนรัฐบาล มีนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ เป็นนายกรัฐมนตรี แต่ดูเหมือนว่า วิกฤตเศรษฐกิจจะลุกลามมากไปกว่านั้น ปลายเดือนพฤศจิกายน 2551 สถานการณ์เลิกจ้างงานก็กลับมา คุกคามสังคมไทยอีกครั้ง โดยอุตสาหกรรมที่ได้รับผลกระทบ หนั ก ที่ สุ ด เป็ น อั น ดั บ แรกคื อ อุ ต สาหกรรมชิ้ น ส่ ว นยานยนต์ เครื่องใช้ไฟฟ้า และชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ ทั้ ง นี้ นายธนวรรธน์ พลวิ ชั ย ผู้ อ ำนวยการศู น ย์ พ ยากรณ์ เศรษฐกิ จ และธุ ร กิ จ มหาวิ ท ยาลั ย หอการค้ า ไทย เชื่ อ ว่ า ผล กระทบจากวิ ก ฤตเศรษฐกิ จ ระดั บ โลกครั้ ง นี้ จ ะทำให้ ค นไทย ตกงานประมาณ 700,000-900,000 คน10 โดยบริษัท นิคอน
44
พร้อมๆ กับราคาข้าวที่แพงลิบลิ่ว ชาวนาไทยที่ยังมีข้าวออกรวง อยู่ ในท้ อ งนาก็ ต้ อ งเผชิ ญ กั บ ปั ญ หาใหม่ นั่ นคื อ การลั ก ลอบ ขโมยข้ า ว ทั้ ง เกี่ ย วจากท้ อ งนาและขโมยจากจากยุ้ ง ฉาง จนเจ้าของที่นาต้องเพิ่มมาตรการเฝ้าระวังเป็นพิเศษ สวนดุสิตโพล มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนดุสิต สำรวจความคิด เห็นประชาชนทุกสาขาอาชีพทั่วประเทศระหว่างวันที่ 12-19 เมษายน 2551 กรณี ข้ า วแพง พบว่ า คนไทยปรั บ เปลี่ ย น พฤติกรรมการกินข้าว หลังจากข้าวมีราคาแพงขึ้น โดยจะซื้อ หรือหุงกินแต่พอดี ไม่กินทิ้งกินขว้าง และเลิกกินข้าวหอมมะลิ หันมากินข้าวที่ราคาไม่แพงมากนัก6 แต่ราคาข้าวทีแพงลิบลิวก็เป็นเช่นนันอยูไม่นาน ไม่กเดือนถัดมา ่ ่ ้ ่ ี่ ราคาข้าวก็ลดต่ำลงจากเดิมที่นายมิ่งขวัญ แสงสุวรรณ รัฐมนตรี ว่าการกระทรวงพาณิชย์ในขณะนั้น ประกาศให้ชาวนาเก็บข้าว เอาไว้ เพื่ อ ขายในราคาที่ค าดว่ า จะพุ่ ง ขึ้ น สู ง ถึ ง 30,000 บาท ต่อตัน กลับไม่เป็นเช่นนั้น และกลายเป็นปัญหาให้รัฐบาลต้อง เข้าไปช่วยเหลือด้วยการรับจำนำข้าวเปลือกในราคาประกัน 14,000 บาท ต่อตันแทน ทั้งนี้ นายวิฑูรย์ ปัญญากุล เลขาธิการมูลนิธิสายใยแผ่นดิน กล่าวถึงสถานการณ์ที่เกิดขึ้นว่าฟองสบู่ข้าวแตก นั่นเป็นเพราะ การปลู ก ข้ า วทดแทนทำได้ ในช่ ว งระยะเวลาสั้ น ๆ ประมาณ 90 วัน ดังนั้น ที่รัฐบาลพยายามบอกว่าให้ชาวนาเก็บข้าวเอาไว้
ประเทศไทย จำกัด ยักษ์ใหญ่ผู้ผลิตอุปกรณ์กล้องถ่ายรูปใน นิ ค มอุ ต สาหกรรมโรจนะ จั ง หวั ด พระนครศรี อ ยุ ธ ยา คื อ รายแรกที่ ป ลดคนงานโดยไม่ แ จ้ ง ล่ ว งหน้ า 700 คน ทำให้ กระทรวงแรงงานต้ อ งเกาะติ ด สถานการณ์ ก ารเลิ ก จ้ า งอย่ า ง ใกล้ชิด เนื่องจากมีสถานประกอบการได้รับผลกระทบจากภาวะ วิกฤตเศรษฐกิจทยอยปิดตัวเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนถึงวันที่ 30 ธันวาคม 2551 เฉพาะในพื้นที่ จังหวัดพระนคร ศรีอยุธยา มีสถานประกอบการเลิกจ้างงานไปแล้ว 47 แห่ง คนงานถูกเลิกจ้างนับหมื่นราย และมีอีก 22 แห่ง กำลังมีอาการ ย่ำแย่หรือมีแนวโน้มสูงที่จะทยอยเลิกจ้าง โดยกิจการที่เลิกจ้าง ส่วนใหญ่คืออุตสาหกรรมผลิตชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์11 พอถึง ปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2552 กระทรวงแรงงานแถลงตัวเลข การเลิกจ้างตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม-20 กุมภาพันธ์ 2552 ว่า มี ส ถานประกอบการปิ ด กิ จ การแล้ ว จำนวนทั้ ง สิ้ น 163 แห่ ง ลู ก จ้ า งถู กเลิกจ้าง 17,474 คน และมีแนวโน้ ม จะเลิ ก จ้ า งอีก จำนวน 355 แห่ง ลูกจ้าง 132,130 คน แบ่งออกเป็นลูกจ้าง ทีเสียงต่อการเลิกจ้างสูงจำนวน 62,856 คน และลูกจ้างทีได้รับ ่ ่ ่ ผลกระทบในลั ก ษณะถู ก ลดเงิ น โบนั ส ลดเวลาในการทำงาน จำนวน 69,274 คน ส่วนใหญ่จะเป็นกิจการประเภทสิ่งทอ ผลิต ชิ้นส่วนคอมพิวเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์ ผลิตเครื่องเรือน แร่ โลหะ และอุตสาหกรรมยานยนต์ โดยจังหวัดที่มีการเลิกจ้าง มากที่สุด 5 อันดับแรก ประกอบด้วย สมุทรปราการ ปทุมธานี พระนครศรีอยุธยา กรุงเทพมหานคร และฉะเชิงเทรา12 อย่างไรก็ตาม แม้ราคาน้ำมันได้ลดลงอย่างชัดเจนในช่วงปลาย ปี 2551 แต่ดูเหมือนว่าการลดราคาดังกล่าวไม่ส่งผลสะเทือน ใดๆ ต่อราคาสินค้าที่เพิ่มสูงขึ้น และไม่มีท่าทีว่าจะยอมลดลง เพราะทั้งผู้ผลิตยักษ์ใหญ่ของไทยคือ ยูนิลีเวอร์และสหพัฒน์ฯ และผู้ค้ารายเล็กคือร้านข้าวแกง ก๋วยเตี๋ยว เบเกอรี่ี หรือราคา ค่าก่อสร้างบ้าน รวมทั้งต้นทุนสำคัญในภาคเกษตรคือ ปุ๋ย ล้วน ยืนยันว่าต้นทุนการผลิตอื่นที่นอกเหนือจากค่าขนส่งที่เกี่ยวพัน กับราคาน้ำมันยังคงมีราคาสูงเช่นเดิม13 อาจกล่าวได้ว่า มีเพียง ค่ า รถโดยสารสาธารณะที่ รั ฐ บาลสามารถควบคุ ม ได้ อ ย่ า ง ค่อนข้างเข้มงวดเท่านั้นที่ปรับลงบ้างเล็กน้อยตามราคาน้ำมัน ขณะที่ธุรกิจมหาวิทยาลัยเอกชนที่ไม่ได้รับผลกระทบจากวิกฤต เศรษฐกิจในปี 2540 แต่ปีการศึกษา 2551 กลับเป็นปีที่ตลาด ปริญญาตรี ผู้เรียนหันเข้าหา “ของถูก” เพราะมหาวิทยาลัย เอกชนชื่อดังหลายแห่ง มีอัตราการศึกษาต่อปริญญาตรีทรงตัว หรือหดตัวลง และบางแห่งมีผู้แสดงเจตจำนงเรียนต่อ แต่ถึง เวลากลับไม่มามอบตัวหลายร้อยคน โดยส่วนใหญ่หันไปเรียน มหาวิทยาลัยราชภัฏแทน เพราะค่าเล่าเรียน ค่าใช้จ่าย และค่า ครองชีพถูกกว่า ที่เห็นชัดคือ ตลาดปริญญาโทสาขาบริหาร ธุรกิจ หรือ เอ็มบีเอ แม้แต่มหาวิทยาลัยท็อปแบรนด์ของรัฐ หลายแห่ง ก็ได้รับผลกระทบด้วย14
ประชาชนทุกข์มากขึ้น คนจนต้องปรับตัวสู้ค่าครองชีพแพง
ที่ น่ า เป็ น ห่ ว งคื อ ประชาชนดู จ ะมี ทุ ก ข์ ม ากขึ้ น ชั ด เจนจาก ผลวิกฤตข้าวยากหมากแพงนี้ ดังผลสำรวจของเอแบคโพลใน 18 จังหวัดทั่วประเทศ เรื่องวิกฤตการเมือง วิกฤตเศรษฐกิจ และโอกาสทางสังคมในสายตาประชาชนในช่วง 30 วันที่ผ่านมา (คื อ ช่ ว งปลายเดื อ นมกราคมต่ อ กุ ม ภาพั น ธ์ 2552) ชี้ ว่ า ประชาชนส่วนใหญ่ (ร้อยละ 62) ได้รับผลกระทบจากสภาวะ เศรษฐกิจถดถอยในเรื่องของ ราคาอาหาร รองลงมาคือ ร้อยละ 58 ได้รับผลกระทบในเรื่องของหน้าที่การงาน, ร้อยละ 57 รู้สึก ไม่มั่นคงในหน้าที่การงาน, ร้อยละ 51 กำลังหางานทำ เริ่มหา งานใหม่ และหางานเสริ ม ทำ, ร้ อ ยละ 50 ได้ รั บ ผลกระทบ ในเรื่องสิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ ในชีวิต เป็นต้น15 ท่ามกลางสถานการณ์วิกฤตค่าครองชีพเช่นนี้ ผู้มีรายได้น้อย ในประเทศไทยได้ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมโดยปรับลดค่าใช้จ่าย บางอย่ า งที่ ไม่ จ ำเป็ น ลง โดยเฉพาะค่ า ใช้ จ่ า ยเกี่ ย วกั บ สิ นค้ า ที่ ไม่ ใช่ อ าหาร เช่ น เสื้ อ ผ้ า เครื่ อ งแต่ ง ตั ว รวมทั้ ง ค่ า ใช้ จ่ า ย เพื่อความบันเทิง ขณะที่บะหมี่สำเร็จรูป ซึ่งถูกใช้เป็นดัชนีชี้วัด ภาวะเศรษฐกิจของไทยมาโดยตลอดก็มียอดขายขยับเพิ่มสูงขึ้น แม้ว่าจะมีราคาแพงขึ้นก็ตาม ประชาชนภาคอีสานที่รวมตัวกันในนาม กลุ่มประชาชนเพื่อ ประชาธิปไตย 19 จังหวัด ออกแถลงการณ์ให้รัฐบาลต้องรีบเร่ง แก้ไขปัญหาราคาน้ำมัน ราคาข้าว และราคาน้ำตาลแพง อันจะ ทำให้ค่าครองชีพอื่นๆ ทุกอย่างแพงขึ้นตามไปด้วย ทั้งจะเกิด ความเดือดร้อนอย่างแสนสาหัสกับภาคประชาชนทุกหย่อมหญ้า และเร่งรีบแก้ไขปัญหาหนี้สินเกษตรกร ตลอดจนปัญหาค่าจ้าง แรงงานของผู้ใช้แรงงาน ให้เกิดความเป็นธรรมและยุติธรรม แก่ทุกฝ่าย
45
4
46
วิกฤตรุมเร้า...คนไทย เสี่ยงซึมเศร้า-ฆ่าตัวตาย
ตลอดปี 2551 ประเทศไทยเผชิญกับปัญหา ที่ถาโถมเข้ามาอย่างต่อเนื่อง นับตั้งแต่ความ วุ่ น วายทางการเมื อ งที่ ป ะทุ ดุ เ ดื อ ดขึ้ น เป็ น ระยะๆ สภาพเศรษฐกิจที่ถูกกระหน่ำซ้ำเติม จากผลพวงของวิกฤตแฮมเบอร์เกอร์ ในช่วง ปลายปี 2551 โดยยั ง ไม่ มี วี่ แ ววว่ า จะฟื้ น กลับคืนปกติในเร็ววัน ปัญหาจำนวนผู้ตกงาน พุ่ ง ทวี สู ง ขึ้ น เป็ น จำนวนมากกว่ า หนึ่ ง แสน คนในช่วงไตรมาสแรกของปี 2552 ส่งผลให้ คนไทยจำนวนมากเกิดภาวะความเครียดจาก การว่ า งงาน และสภาพการเงิ น ฝื ด เคื อ ง สิ่ ง ที่ ต้ อ งจั บ ตาอย่ า งใกล้ ชิ ด นั บ จากนี้ ก็ คื อ ผลกระทบทางสุขภาพจิต โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “ภาวะซึมเศร้า” ที่นำไปสู่การฆ่าตัวตาย
ภาพรวมสถิติการฆ่าตัวตายของคนไทย
ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลกระบุว่า ปัจจุบันมีผู้เสียชีวิตจาก การฆ่าตัวตายปีละประมาณ 1 ล้านคน หรือวันละ 2,739 คน เฉลี่ยชั่วโมงละ 114 คน หรือนาทีละ 2 คน และในปี 2563 จะมี คนเลือกที่จะ “ฆ่าตัวตาย” สูงถึง 1.5 ล้านคน สำหรับสถิติการ ฆ่าตัวตายในประเทศไทย กระทรวงสาธารณสุขให้ข้อมูลว่า1 อยู่ในอันดับที่ 71 ของโลก ในช่ ว ง พ.ศ.2541-2550 ข้ อ มู ล จำนวนการฆ่ า ตั ว ตายที่ ไ ด้ จากมรณบัตรของกรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย ชี้ว่า จำนวนการฆ่าตัวตายสำเร็จของประเทศไทยเฉลี่ยอยู่ที่ 4,442 รายต่อปี โดยในปี 2542 ซึ่งเป็นช่วงที่ประเทศไทยได้รับแรง กระทบจากปัญหาวิกฤตเศรษฐกิจนั้น การฆ่าตัวตายเพิ่มสูงขึ้น อย่างเห็นได้ชัด ด้วยตัวเลขมากกว่า 5,200 ราย ต่อปี คิดเป็น อัตราการฆ่าตัวตายสูงสุดในรอบ 1 ปี คือ 8.6 ต่อประชากรแสนคน แต่ในปี 2550 มีจำนวนลดลงเหลือ 3,458 ราย คิดเป็นอัตรา การฆ่าตัวตาย 5.5 ต่อประชากรแสนคน แบบแผนการฆ่าตัวตายของสังคมไทยที่น่าสนใจก็คือ เรามีพื้นที่ ที่มีอัตราการฆ่าตัวตายสูงและต่ำชัดเจนคือ อัตราสูงมากใน จังหวัดทางภาคเหนือ โดยเฉพาะเชียงใหม่และลำพูน ที่อัตรา การฆ่าตัวตายต่อประชากรแสนคน สูงสุดต่อเนื่องในรอบ 10 ปี คือ 21.3 และ 21.4 ตามลำดับ ขณะที่อัตราเฉลี่ยของทั้งประเทศ ในรอบ 10 ปี คือ 7.1 เท่านั้น ส่วนพื้นที่ที่มีอัตราการฆ่าตัวตาย ต่ำสุด คือ จังหวัดชายแดนภาคใต้ทมสถานการณ์ไม่สงบ ได้แก่ ี่ ี ปัตตานี นราธิวาส และยะลา (ด้วยตัวเลข 1.2, 1.4 และ 2.0 ต่อประชากรแสนคน ตามลำดับ)
คาดได้ ว่ า บริ บ ทที่ แ ตกต่ า งกั น ในสองพื้ นที่ ค งมี ส่ ว นไม่ ม าก ก็น้อยต่อการตัดสินใจทำร้ายตนเองจนถึงชีวิต อย่างไรก็ตาม เรายังไม่มีการศึกษาที่จะชี้ชัดถึงปัจจัยทางวัฒนธรรม ศาสนา และเศรษฐกิจ ว่าส่งผลอย่างไรในเรื่องนี้ สำหรับปี 2551 ศูนย์สารสนเทศ กองแผนงาน กรมสุขภาพจิต ได้รวบรวมจำนวนผู้ที่ฆ่าตัวตายในช่วงตั้งแต่เดือนมกราคมธันวาคม 2550 โดยอ้างอิงจากมรณบัตรของกระทรวงมหาดไทย พบว่า คนไทยฆ่าตัวตายสำเร็จจำนวน 3,458 คน คิดเป็นอัตรา 5.48 ต่อประชากรแสนคน2 ในจำนวนนี้เป็นชาย 2,703 คน และเป็ น หญิ ง 755 คน ส่ ว นจั ง หวั ด ที่มีจ ำนวนคนฆ่าตัวตาย สูงสุด 3 อันดับ คือ เชียงใหม่ 227 ราย เชียงราย 132 ราย และกรุงเทพ 122 ราย แต่หากเปรียบเทียบจำนวนผู้เสียชีวิตกับ จำนวนประชากรแสนคน จะพบว่า ลำพูน มีอตราการฆ่าตัวตาย ั สูงที่สุด รองลงมาเป็น เชียงใหม่ และจันทบุรี คิดเป็น 16.26, 13.58 และ 10.66 ตามลำดับ3
ภาวะซึมเศร้า คือปัจจัยเสี่ยงสำคัญ ที่นำไปสู่การฆ่าตัวตายของคนไทย
สาเหตุทางสุขภาพจิตที่นำไปสู่การฆ่าตัวตายคือ โรคซึมเศร้า โดยกระทรวงสาธารณสุขวิเคราะห์ว่า กลุ่มที่ฆ่าตัวตายสำเร็จ สูงกว่าร้อยละ 90 เป็นผู้ป่วยโรคซึมเศร้า โดยผู้หญิงมีแนวโน้ม การพยายามฆ่าตัวตายมากกว่าผู้ชาย แต่ผู้ชายมีอัตราการ ฆ่าตัวตายสำเร็จมากกว่าผู้หญิง 3 เท่า4
ทั้ ง นี้ องค์ ก ารอนามั ย โลก ธนาคารโลก และมหาวิ ท ยาลั ย ฮาร์วาร์ด คาดการณ์ว่า ในปี 2563 จะมีอัตราการป่วยด้วย โรคซึมเศร้าของผู้คนทั่วโลกมาเป็นอันดับ 2 รองจากโรคหลอด เลือดหัวใจอุดตัน โดยเฉพาะในกลุ่มประเทศกำลังพัฒนา7 สำหรั บ สถานการณ์ ผู้ ป่ ว ยโรคซึ ม เศร้ า ในประเทศไทย กรมสุขภาพจิตสำรวจพบว่า มีอัตราความชุกประมาณร้อยละ 4.76 ของประชากรทั้ ง หมด หรื อ คิ ด เป็ นจำนวน 3 ล้ า นคน แต่ในช่วงปี 2547–2549 มีผู้ป่วยโรคซึมเศร้าเข้ารับการรักษา ในโรงพยาบาลเพียง 116,847 คนเท่านั้น เพราะส่วนใหญ่ไม่รู้ตัว ว่ า ตนเองป่ ว ยด้ ว ยโรคซึ ม เศร้ า และไม่ คิ ด ว่ า อาการซึ ม เศร้ า เป็นความเจ็บป่วยทางจิต8 โดยปกติ แ ล้ ว ปั ญ หาวิ ก ฤตการเมื อ งและเศรษฐกิ จ ที่ เ กิ ด ขึ้ น ในปี 2551-2552 จะไม่ส่งผลต่อการป่วยด้วยโรคซึมเศร้าใน ทันที แต่ผลกระทบทางสุขภาพจิตจะปรากฏชัดหลังจากผ่าน เหตุการณ์ไปแล้ว 2 ปี เช่นเมื่อเกิดวิกฤตเศรษฐกิจไทยในปี 2540 ก็จะพบผู้ที่มีปัญหาสุขภาพจิตจำนวนมากในปี 25422543 นั่นหมายความว่า โรคซึมเศร้าของคนไทยก็มีแนวโน้ม ที่จะเพิ่มมากขึ้น ภายในเวลาประมาณ 2 ปี นับจากนี้
บริการเชิงรุกของกรมสุขภาพจิต
มรสุมทางการเมืองและเศรษฐกิจอันหนักหน่วงในช่วงปี 2551 ส่งผลกระทบต่อสภาพจิตใจและชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทย จำนวนไม่ น้ อ ย กรมสุ ข ภาพจิ ต ซึ่ ง มี ห น้ า ที่ เ กี่ ย วข้ อ งโดยตรง จึ ง วางแผนการดำเนิ นงานเพื่ อ ดู แ ลสุข ภาพจิตของคนไทยใน หลากหลายรูปแบบ นายแพทย์ชาตรี บานชื่น อธิบดีกรมสุขภาพจิต เปิดเผยถึง การรับมือในเชิงรุกว่า “กรมสุขภาพจิตได้จัดให้มีบริการหน่วย สุ ข ภาพจิ ต เคลื่ อ นที่ หรื อ ที่ เ รี ย กว่ า หน่ ว ยเยี่ ย มเยี ย นเพื่ อ เยียวยา โดยมีทีมสุขภาพจิตที่มีความพร้อมเข้าไปในทุกพื้นที่ ที่เกิดวิกฤต โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบโดยตรงจาก เหตุการณ์ความรุนแรงต่างๆ ทั้งที่เกิดจากภัยธรรมชาติและเกิด จากการกระทำของมนุษย์ เช่น ใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้” เนื่องจากผู้ได้รับผลกระทบโดยตรงมักจะมีบาดแผลทางใจที ่ มองไม่เห็น บางรายกลายเป็นโรคเครียดหลังวิกฤตเหตุการณ์ (Post-Traumatic stress Disorder: PTSD) และในกรณีที่เกิด การสู ญ เสี ย ก็ จ ะมี ภ าวะซึ ม เศร้ า ร่ ว มด้ ว ย โดยส่ ว นใหญ่ แ ล้ ว ผูปวยกลุมนีมกไม่เข้าไปใช้บริการทางการแพทย์ บางรายเก็บตัว ้ ่ ่ ้ ั หรื อ หลี ก เลี่ ย งการพบปะผู้ ค น ซึ่ ง หน่ ว ยสุ ข ภาพจิ ต เคลื่ อ นที่ ก็จะทำหน้าที่ค้นหา พูดคุย สร้างสัมพันธภาพ คัดกรองปัญหา สุขภาพจิต แล้วจึงประเมินปัญหาเพือให้การช่วยเหลือในเบืองต้น ่ ้ การป้องกันและแก้ไขโรคซึมเศร้าถือเป็นนโยบายสำคัญของ กรมสุ ข ภาพจิ ต โดยในปี 2552 จะเน้ นการสร้ า งระบบและ พั ฒ นาให้ ค นไทยเข้ า ถึ ง บริ ก ารโดยพุ่ ง เป้ า ไปที่ ห น่ ว ยงาน สุ ข ภาพจิ ต และหน่ ว ยงานในสั ง กั ด กระทรวงสาธารณสุ ข ทุ ก จังหวัด ในส่วนของระบบที่วางไว้ประกอบไปด้วย9
47
อย่างไรที่เรียกว่า “โรคซึมเศร้า”
แม้ ซึ ม เศร้ า จะเป็ น อาการปกติ ที่ เ กิ ด ขึ้ น เมื่ อ ต้ อ งเผชิ ญ กั บ ความสู ญ เสี ย หรื อ ความกดดั น แต่ ห ากมั น รุ น แรงขึ้ น จน ปรากฏความเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน ทั้งทางร่างกาย เช่น เบื่ออาหาร อ่อนเพลีย นอนไม่หลับ น้ำหนักลด ทางด้าน อารมณ์ เช่น ซึมทั้งวัน ร้องไห้ เบื่อหน่ายสิ่งต่างๆ รอบตัว ทางด้านความคิด เช่น คิดแง่ลบต่อตนเอง ขาดความมั่นใจ ท้อแท้ หมดหวัง รู้สึกไร้ค่า และด้านอื่นๆ เช่น ไม่มีสมาธิ ความจำเสื่อมลง สัมพันธภาพกับผู้อื่นแย่ลง กระทั่งทำให้ การปฏิบัติหน้าทีภารกิจต่างๆ บกพร่อง กลายเป็นปัญหาแก่ ่ ครอบครัว สังคม และอาจนำไปสู่ความคิดที่จะฆ่าตัวตาย5 นั่นเป็นอาการที่เข้าข่ายความผิดปกติทางจิตเวชในลักษณะ ของ “โรคซึมเศร้า” ซึ่งสามารถรักษาให้หายได้เมื่อผู้ป่วย ได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม พบจิตแพทย์ตามนัด และรับ ประทานยาต่อเนื่อง 6 เดือน หรือนานกว่านั้น นอกจากนี้ ยังพบว่าการฆ่าตัวตายของคนไทยมีความสัมพันธ์ กับการใช้สารเสพติดและติดสุรามากถึงร้อยละ 50 และ 35 ตามลำดับ เนื่องจากทั้งสองปัจจัยนี้มีส่วนทำให้ความยับยั้งชั่งใจ ลดลง ผู้ที่คิดจะฆ่าตัวตายอยู่แล้วจึงมีความเสี่ยงมากขึ้นที่จะ ฆ่าตัวตายสำเร็จเมื่อมีการใช้สารเสพติดและการดื่มสุรา6
ดูแลตนเอง เฝ้าระวังคนใกล้ชิด
จากสถานการณ์ในปี 2551 กรมสุขภาพจิตประเมินว่า วิกฤต เศรษฐกิจและการเมืองที่เกิดขึ้นจะทำให้มีคนฆ่าตัวตายสูงขึ้น ในปี 2553-2554 มากกว่าวิกฤตเศรษฐกิจที่เคยเกิดขึ้นในปี 2540 ซึ่งทำให้มีคนฆ่าตัวตายในปี 2542 เป็นจำนวนมากที่สุด ถึง 8.6 คน ต่อประชากรแสนคน เนื่ อ งจากผลการติ ด ตามตั ว เลขคนฆ่ า ตั ว ตายอย่ า งต่ อ เนื่ อ ง พบว่ า มี แนวโน้ ม สู ง ขึ้ น ภายหลั ง เกิ ด เหตุ รั ฐ ประหารเมื่ อ 19 กันยายน 2549 โดยปี 2549 อัตราการฆ่าตัวตายอยู่ที่ 5.8 คน ต่ อ ประชากรแสนคน ปี 2550 เพิ่ ม ขึ้ น เป็ น 5.9 คน ต่ อ ประชากรแสนคน และเป็ น ไปได้ ว่ า จะเพิ่ ม ขึ้ นถึ ง 6 คน ต่ อ ประชากรแสนคน นายแพทย์วชิระ เพ็งจันทร์ รองอธิบดีกรมสุขภาพจิต อธิบาย ว่า วิกฤตต้มยำกุ้งเกิดขึ้นในขณะที่การเมืองนิ่ง การแก้ไขปัญหา จึงได้รับความร่วมมือจากทุกฝ่าย แต่ปัจจุบันเป็นประเทศไทย กำลังเจอวิกฤตซ้อนวิกฤต คือทั้งปัญหาเศรษฐกิจและปัญหา การเมือง ซึ่งจะส่งผลกระทบถึงชนชั้นกลางลงไปถึงระดับล่าง ในวงกว้าง12 หากปัญหาวุ่นวายและความขัดแย้งทางการเมืองยังดำเนินต่อไป ย่อมทำให้ผู้คนจำนวนมากเกิดความเครียด วิตกกังวล และ ส่ ง ผลกระทบต่ อ สุ ข ภาพจิ ต ของประชาชนอย่ า งเลี่ ย งไม่ ไ ด้ โดยเฉพาะในผู้ที่ขาดความสามารถในการปรับตัว ทั้ ง นี้ กลุ่ ม อาการเครี ย ดจากการเมื อ ง (Political Stress Syndrome : PSS) ไม่ ถื อ ว่ า เป็ น โรคที่ เ กิ ด จากปั ญ หาทาง สุขภาพจิต แต่เป็นเพียงปฏิกิริยาของอารมณ์และจิตใจ ซึ่งมัก จะเกิ ด ขึ้ นกั บ ผู้ ที่ มี ส่ ว นเกี่ ย วข้ อ งกั บ การเมื อ งและผู้ ที่ ติ ด ตาม ให้ความสนใจกับความเคลื่อนไหวทางการเมืองอย่างใกล้ชิด กระทั่งปรากฏอาการทางกาย เช่น ปวดศีรษะ นอนไม่หลับ ใจสั่น ชาตามร่างกาย อาการทางใจ เช่น ครุ่นคิด หงุดหงิดง่าย ฉุนเฉียว ก้าวร้าว สิ้นหวัง ฟุ้งซ่าน หรือหมกมุ่นมากเกินไป รวมถึงปัญหาพฤติกรรมและสัมพันธภาพกับผู้อื่น เช่น โต้เถียง กับสมาชิกในครอบครัวอย่างรุนแรง โดยไม่สามารถยับยั้งตัวเอง ได้ คิดที่จะตอบโต้โดยใช้กำลังหรือลงมือทำร้ายร่างกาย13 สัญญาณอันตรายจากอาการป่วยด้วยโรคซึมเศร้า (ดูล้อมกรอบ หน้ า 49) ไม่ ใช่ ก ารเรี ย กร้ อ งความสนใจ แต่ เป็ น วิ ธี ก ารร้ อ ง ขอความช่วยเหลือจากผู้ที่มีปัญหาสุขภาพจิต หากไม่เพิกเฉย แต่หันมาใส่ใจและเฝ้าระวังพฤติกรรมคนใกล้ชิดที่อาจจะกำลัง ป่วยด้วยโรคซึมเศร้า ก็จะสามารถยับยั้งความสูญเสียที่จะเกิด ขึ้น และช่วยลดจำนวนผู้ป่วยซึมเศร้าที่ฆ่าตัวตายลงได้เช่นกัน
48
1. ระบบคัดกรอง โดยอบรมให้ประชาชน อาสาสมัคร สาธารณสุขประจำหมู่บ้าน ผู้นำชุมชน ตรวจเช็ค ความเครียดด้วยคำถามง่ายๆ 2. ระบบประเมิ น ซึ่ ง เจ้ า หน้ า ที่ ส าธารณสุ ข จะตรวจ สอบหรือประเมินโดยใช้แบบทดสอบ 3. กระบวนการวินิจฉัยด้วยระบบการแพทย์ หากพบ ผลการประเมินว่าอยู่ในขั้นเสี่ยง 4. สร้างมาตรฐานในการรักษา เน้นการรักษาด้วยยา และจิตบำบัดรูปแบบต่างๆ 5. ระบบการติ ด ตามผล โดยใช้ แบบประเมิ น ในการ ติดตามผลหลังการรักษาทุกๆ 6-8 เดือน 6. จัดระบบป้องกันการป่วยซ้ำ เพื่อลดโอกาสที่ผู้ป่วย จะฆ่าตัวตาย ในส่ วนของพื้นที่ที่พบอัตราการฆ่าตัวตายสูง เช่ น เชีย งใหม่ เชียงราย ลำพูน กรมสุขภาพจิตจะบูรณาการร่วมกับจังหวัด โดยใช้กลไกของศูนย์จิตเวชเข้าไปกำกับดูแล จัดตั้งทีมตรวจ ซึ่งมีนักวิชาการของกรมสุขภาพจิตประจำอยู่ มีผู้ว่าราชการ จังหวัดและสาธารณสุขจังหวัดคอยให้การสนับสนุน และมีศูนย์ สุขภาพจิตเขตคอยติดตามการทำงาน10 นอกจากนี้ยังส่งเสริมให้ประชาชนเข้าถึงบริการสุขภาพจิตได้ อย่างรวดเร็ว โดยเปิดช่องทางให้คำปรึกษาปัญหาผ่านทางสาย ด่วนสุขภาพจิต 1323 ตลอด 24 ชั่วโมง จากการเก็บข้อมูล ตั้งแต่เดือนพฤษภาคม 2550 พบว่ามีผู้ใช้บริการสายด่วนเพิ่ม มากขึ้นเรื่อยๆ นับรวมแล้วมากกว่า 5 หมื่นราย ส่วนใหญ่เป็น เรื่องเกี่ยวกับอาการป่วยด้วยโรคทางจิตเวช การปรับตัวในชีวิต ความเครียดจากการเมืองและเศรษฐกิจ ปัญหาความรัก และ ปัญหาด้านเพศ11
วิธีปลดล๊อคความเครียด
กรมสุขภาพจิตให้คำแนะนำสำหรับการปลดล็อคความเครียด ดั ง กล่ า ว โดยเน้ นการผ่ อ นคลายกล้ า มเนื้ อ และทำใจให้ ส งบ ซึ่งสามารถปฏิบัติเองได้ง่ายๆ14 การฝึกเกร็งและคลายกล้ามเนื้อ โดยการนั่งในท่าสบาย เกร็ง กล้ า มเนื้ อ ค้ า งไว้ 10 วิ น าที แล้ ว คลายออก ทำซ้ ำ ไปเรื่ อ ยๆ ประมาณ 10 ครั้ง เช่น กำมือเกร็งแขนซ้ายขวา เลิกคิ้วสูงหรือ ขมวดคิ้วจนชิดแล้วคลาย หลับตาปี๋ย่นจมูกแล้วคลาย หายใจ เข้าลึกๆ ยืดอก-หลัง-ไหล่แล้วคลาย แขม่วท้อง ขมิบก้นแล้ว คลาย กระดกปลายเท้าขึ้นเกร็งขาซ้าย-ขวาแล้วคลาย ทั้งนี้ ก็เพื่อรับรู้ความเครียดจากการเกร็งกล้ามเนื้อส่วนต่างๆ และ รู้สึกสบายเมื่อคลายกล้ามเนื้อ การฝึกการหายใจโดยใช้กล้ามเนื้อกระบังลม คือ หายใจ เข้ า ให้ ห น้ า ท้ อ งพองออกและหายใจออกให้ ห น้ า ท้ อ งยุ บ ลง โดยหายใจเข้าลึกๆ อย่างช้าๆ กลั้นไว้ชั่วครู่แล้วจึงหายใจออก เพื่อให้ร่างกายได้รับออกซิเจนมากขึ้น และควรฝึกเป็นประจำ ทุกวัน การทำสมาธิเบื้องต้น เลือกสถานที่ที่ไม่มีคนรบกวน นั่งขัด สมาธิหรือนั่งพับเพียบตามถนัด และกำหนดใจให้จดจ่ออยู่กับ การหายใจเข้าออก ซึ่งจะช่วยขจัดความเครียดและวิตกกังวลได้
และ การใช้เทคนิคความเงียบ โดยนั่งหรือนอนท่าที่สบาย ในสถานที่ส่วนตัว แล้วหลับตา เพื่อตัดสิ่งรบกวนจากภายนอก และหายใจเข้าออกช้าๆ นอกจากการดูแลสุขภาพจิตของตนเองแล้ว ควรช่วยกันสังเกต พฤติ ก รรมของสมาชิ ก ในครอบครั ว และคนใกล้ ตั ว ด้ ว ยว่ า มีพฤติกรรมแปลกไปจากเดิมหรือไม่
สัญญาณอันตราย ของผู้ป่วยโรคซึมเศร้า
l วามเปลี่ ย นแปลงเรื่ อ งการกิ น อาหารและการ มี ค
นอนอย่างชัดเจน เช่น อดอาหาร นอนไม่หลับทั้ง คืน l ฤติกรรมรุนแรงก้าวร้าว ทำลายข้าวของ ทำร้าย มีพ ตัวเองหรือผู้อื่น l บตัวเงียบ ไม่สุงสิงกับคนในครอบครัวและเพื่อน เก็ l ออกจากบ้าน หนี l ่อหน่าย ขาดสมาธิ เบื l มาดื่มเหล้าหรือใช้สารเสพติด หัน l ยอมเรียนหรือทำงานที่ได้รับมอบหมายโดยไม่มี ไม่ สาเหตุ l ใส่ใจการแต่งตัวหรือดูแลหน้าตาของตัวเอง ไม่ l ลิกเปลี่ยนไปจากเดิมมาก บุค l ถึงอาการเจ็บป่วย ทั้งที่ไม่ได้ป่วยจริงๆ บ่น l ดถึงหรือใส่ใจกับเรื่องความตาย เริ่มมอบของที่ พู สะสมหรือของที่รักเป็นพิเศษให้คนอื่น l ด หรื อ บ่ นถึ ง ความต้ อ งการฆ่ า ตั ว ตาย บางครั้ ง พู ทำเป็นพูดเล่นหรือเล่าแผนการฆ่าตัวตายให้คน ใกล้ชิดฟัง l รือพยายามทำร้ายตัวเอง ขู่ห
49
5
50
สงครามมหากาพย์ของชีวิตและผลประโยชน์: การใช้สิทธิ์โดยรัฐ (ซีแอล) เพื่อสิทธิชีวิตคน
ประชาชนสามารถเข้าถึงยาเพิ่มขึ้นจากการลดราคายาลงอย่างมาก การเพิ่มขึ้นของการให้ทุนสนับสนุนระหว่าง ประเทศ และความยอมรับถึงความจำเป็นทีจะต้องมีความสมดุลในระบบทรัพย์สนทางปัญญาทีเพิมขึน และการใช้ ่ ิ ่ ่ ้ มาตรการยืดหยุนในความตกลงทริปส์เพือเพิมการเข้าถึงยาของประเทศสมาชิกในองค์การการค้าโลก ่ ่ ่ ปาสคา ลามี ผู้อำนวยการองค์การการค้าโลก1 (9 ธันวาคม 2551)
เมื่อไทยใช้สิทธิผลิตยาที่มีสิทธิบัตร 3 ชนิด
นับตั้งแต่ปลายปี 2549-2550 ที่กระทรวงสาธารณสุขประกาศ ใช้ สิ ท ธิ์ (ซี แ อล) ในยาที่ ติ ด สิ ท ธิ บั ต ร 3 รายการแรก คื อ ยาต้านไวรัสเอฟาวิเรนซ์ (Efavirenz) ยาต้านไวรัสสูตรผสม ‘โลพินาเวียร์+ริโทนาเวียร์’ (Lopinavir+Ritonavir) และยาละลาย ลิมเลือดสำหรับผูปวยโรคหัวใจ ‘โคลพิโดเกรล’ (Clopidogrel) ส่ง ่ ้ ่ ผลให้ผู้ป่วยเข้าถึงยาต้านไวรัส 2 ตัว ทั่วถึงมากขึ้น ไม่น้อยกว่า 3 เท่า (ดูรูป 1 และ 2)2 ขณะเดียวกัน ยาละลายลิ่มเลือดใน ผู้ป่วยโรคหัวใจก็ถูกกระจายไปให้กับโรงพยาบาลในระบบหลัก ประกันของรัฐต่างๆ แล้วมากกว่า 6 ล้านเม็ด 3 จากเดิมที่มี ประชาชนเพียงแค่ร้อยละ 10 เท่านั้น ที่มีปัญญาหาซื้อยาดัง กล่าว พอถึ ง ต้ น ปี 2551 รั ฐ บาลก็ ป ระกาศใช้ สิ ท ธิ์ กั บ ยารั ก ษาโรค มะเร็ ง 4 รายการ และมี แนวโน้ ม เป็ น ผลดี เช่ น เดี ย วกั น คื อ ทำให้ผู้ป่วยที่จำเป็นต้องใช้ยานั้นๆ เข้าถึงยามากขึ้น อันเนื่อง จากยาชื่อสามัญที่จะนำเข้าจากอินเดียมีราคาถูกกว่าอย่างมาก (ดูตาราง 1)4 ซึ่งนี่ไม่ได้ส่งผลดีเฉพาะประเทศไทยเท่านั้น แต่ กำลังส่งผลดีในระดับโลกตามคำชื่นชมของนายปาสคาล ลามี ผู้อำนวยการองค์การการค้าโลก อย่ างไรก็ต าม เส้นทางการเข้าถึงยาของประชาชนนั้น ไม่ ไ ด้ โ รยด้ ว ยกลี บ กุ ห ลาบ แต่ เ ป็ น สงครามมหากาพย์ ระหว่างชีวิตและผลประโยชน์
25,000
รูรูป 11 แสดงอัตราการใชยาา Efavirenz 600 mg ป แสดงอัตราการใชย Efavirenz 600 mg 25,000
20,000 20,000 จำนวนเม็ด ด จำนวนเม็ จำนวนเม็ด ด จำนวนเม็ 15,000 15,000 10,000 10,000 5,000 5,000 ก.ค.49 ก.ค.49 ก.ย.49 ก.ย.49 พ.ย.49 พ.ย.49 ม.ค.50 ม.ค.50 มี.ค.50 มี.ค.50 พ.ค.50 พ.ค.50 ก.ค.50 ก.ค.50 ก.ย.50 ก.ย.50 พ.ย.50 พ.ย.50 ม.ค.51 ม.ค.51 มี.ค.51 มี.ค.51 พ.ค.51 พ.ค.51 ก.ค.51 ก.ค.51 ก.ย.51 ก.ย.51 พ.ย.51 พ.ย.51 ม.ค.52 ม.ค.52
ที่มา: Suwit Wibulpolprasert, Ministry of Public Health, Thailand
0 0
ก.ค.49 ก.ค.49 ก.ย.49 ก.ย.49 พ.ย.49 พ.ย.49 ม.ค.50 ม.ค.50 มี.ค.50 มี.ค.50 พ.ค.50 พ.ค.50 ก.ค.50 ก.ค.50 ก.ย.50 ก.ย.50 พ.ย.50 พ.ย.50 ม.ค.51 ม.ค.51 มี.ค.51 มี.ค.51 พ.ค.51 พ.ค.51 ก.ค.51 ก.ค.51 ก.ย.51 ก.ย.51 พ.ย.51 พ.ย.51 ม.ค.52 ม.ค.52
6,000 6,000 5,000 5,000 4,000 4,000 3,000 3,000 2,000 2,000 1,000 1,000 0 0
รูรูป 2 แสดงอัตราการใชยาา Lopinavir/Ritronavir ป 2 แสดงอัตราการใชย Lopinavir/Ritronavir
ตาราง 1 เปรียบเทียบราคายาก่อนและหลังการประกาศใช้สิทธิ์โดยรัฐหรือซีแอล ราคายา (ดอลลาร์สหรัฐอเมริกา) ราคายาต้นแบบ ก่อนประกาศซีแอล ชื่อยา ราคายาต้นแบบหลัง ราคายา ความแตกต่าง (ดอลลาร์สหรัฐอเมริกา) ประกาศซีแอล ชื่อสามัญ (เท่า) 5.8 Efavirenz 58 ต่อเดือน 24 ต่อเดือน 10 ต่อเดือน Lopinavir / Ritonavir 1,800 ต่อปี 1,000 ต่อปี 780 ต่อปี 3 Clopidogrel 3 1.3 0.04 75 Letrozole 7 2.2 0.1 70 Docetaxel 900 450 37 24.3
ที่มา: สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ. 2551. หมายเหตุ: ยา Erlotinib อยู่ระหว่างกระบวนการจัดซื้อ ส่วนยา Imatinib นั้น ผู้ป่วยในระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าที่มรายได้ สามารถใช้ยาต้นแบบของบริษัท ี Novartis ได้ฟรีภายใต้โครงการ Glivec International Patient Assistance Program (GIPAP)
ปี 2551 ไทยประกาศซีแอลมะเร็ง: ทั้งถูกต้องและถูกใจ
ต้นเดือนมกราคม 2551 นายแพทย์มงคล ณ สงขลา รัฐมนตรีว่าการ กระทรวงสาธารณสุขในขณะนั้น ได้ลงนามการใช้สิทธิ์โดยรัฐ กับยา รักษาโรคมะเร็ง 4 รายการ คือ 1. ยารักษาโรคมะเร็งปอด ชือสามัญเออร์โลทินบ (Erlotinib) ่ ิ ® ชื่อทางการค้าทราซีวา (Tarceva ) 2. ยารักษาโรคมะเร็งเต้านม ชือสามัญเล็ทโทรโซล (Letrozole) ่ ชื่อทางการค้าฟีมารา (Femara®) 3. ยารั ก ษาโรคมะเร็ ง ปอดและมะเร็ ง เต้ า นม ชื่ อ สามั ญ โดซีแท็กเซล (Docetaxel) ชื่อทางการค้าแท็กโซเทียร์ (Taxotere®) 4. ยารักษาโรคมะเร็งเม็ดเลือดขาวชนิดเรื้อรัง ชื่อสามัญ อิมาทินิบ (Imatinib) ชื่อทางการค้ากลีเว็ค (Glivec®) อย่างไรก็ตาม โดยมีเงื่อนไขจะไม่ใช้สิทธิ ตราบเท่าที่บริษัทเจ้าของ สิ ท ธิ บั ต รยั ง ให้ ก ารสนั บ สนุ น ยาดั ง กล่ า วแก่ ผู้ ป่ ว ยในระบบหลั ก ประกันสุขภาพแห่งชาติโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย5 ดังนั้น แม้การลงนามนี้ เกิดขึ้นเมื่อมกราคม 2551 แต่มีผลดำเนินการจริงในอีกหนึ่งปีถัดมา คือ เดือนมกราคม 2552 จากรายงานของคณะทำงานขององค์ ก ารอนามั ย โลก (WHO) อันประกอบไปด้วยผู้เชี่ยวชาญจาก องค์การอนามัยโลก (WHO), องค์การการค้าโลก (WTO), โครงการเพือการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ ่ (UNDP) และการประชุมสหประชาชาติวาด้วยการค้าและการพัฒนา ่ (UNCTAD) ที่เดินทางมาประเทศไทยเพื่อให้การสนับสนุนด้านวิชา การ และวิเคราะห์การทำซีแอล ได้ชี้ให้เห็นว่าขั้นตอนการทำซีแอล ของไทยนั้นสอดคล้องกับบทบัญญัติตามกฎหมายทั้งของไทย และ กฎหมายระหว่ า งประเทศ อี ก ทั้ ง ยั ง ได้ ท ำรายงานเสนอแนะให้ ประเทศไทยใช้มาตรการยืดหยุ่นทั้งก่อนและหลังการอนุมัติสิทธิบัตร เพื่อเพิ่มการเข้าถึงยาให้มากขึ้น6
อย่างไรก็ตาม เมื่อเปลี่ยนรัฐบาลใหม่ นายไชยา สะสมทรัพย์ ใน ฐานะรัฐมนตรีคนใหม่ ก็ตรงเข้าวิพากษ์วิจารณ์การทำซีแอลทันที ก่อนที่รัฐบาลจะแถลงนโยบายเสียด้วยซ้ำ “การประกาศทำซีแอลนั้น เป็นเรื่องถูกใจ แต่ไม่ถูกต้อง”7 จึงต้องทบทวน โดยอ้างเหตุผลในเชิง เศรษฐกิจว่าจะกระทบการส่งออก และตังข้อสังเกตว่า การทีนายแพทย์ ้ ่ มงคล ลงนามในช่วงที่ใกล้หมดวาระนั้น อาจมีอะไรเคลือบแฝง โดย ไม่ได้ใส่ใจว่า ในข้อเท็จจริงนั้นกระบวนการทำซีแอลกับยาต้านมะเร็ง ที่ ติ ด สิ ท ธิ บั ต รทั้ ง 4 รายการ ได้ ผ่ า นขั้ น ตอนการคั ด เลื อ ก การเจรจาต่อรองอย่างโปร่งใส มากเสียยิ่งกว่าการประกาศซีแอลกับ ยา 3 ตัวแรก8 จนทำให้การประกาศจริงล่วงเลยมาลงนามได้ในต้นปี 2551 ก่อนที่ นายแพทย์มงคล ณ สงขลา จะลงจากตำแหน่งรัฐมนตรี ว่าการกระทรวงสาธารณสุขไม่นานนัก ความพยายาม “ทบทวน” การประกาศซีแอลของรัฐมนตรี ใหม่ ก่อเกิดกระแสต้านอย่างกว้างขวางทั้งจากเครือข่ายผู้ป่วย นักวิชาชีพ แพทย์ เภสัชกร นักวิชาการ และองค์กรพัฒนา เอกชน ดั ง ความเห็ น ของ ดร.จิ ร าพร ลิ้ ม ปานานนท์ นั ก วิ ช าการจาก คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่กล่าวว่า “คนที่จะมา คุมกระทรวงสาธารณสุข จะต้องเห็นประโยชน์ของการเข้าถึงยาของ คนไทย หากมี ก ารทบทวน จนถึ ง ขั้ น ยกเลิ ก จะส่ ง ผลกระทบต่ อ ประเทศไทย คื อ 1. จะทำให้ ก ารเข้ า ถึ ง ยาของคนไทยมี ปั ญ หา 2. จะทำให้การต่อรองกับบริษัทยามีปัญหา เพราะไม่มีเครื่องมือ ในการต่อรอง เนื่องจากบริษัทยารู้ว่ายังไงไทยก็ไม่ทำซีแอล ฉะนั้น จะไม่ยอมลดราคายาแน่นอน 3. หากไม่มซแอล จะทำให้งบประมาณ ี ี ในการใช้จ่ายในเรื่องยาของประชาชนสูงขึ้น”9 กระแสการคัดค้านการทบทวนซีแอลไม่จำกัดเพียงแค่ในประเทศไทย เท่านั้น แต่ยังกระจายไปทั่วโลก ส.ส. พรรคเดโมแครต 26 คน ได้ทำ หนังสือถึงผู้แทนการค้าของสหรัฐอเมริกา เตือนอย่าใช้มาตรา 301 เรื่องสิทธิพิเศษทางการค้ากีดกันการเข้าถึงยาของคนไทย10 พร้อมกัน นั้น นักกฎหมายระหว่างประเทศชั้นนำของโลก 9 คน ได้ทำหนังสือ ถึงนายไชยา สะสมทรัพย์ และนายสมัคร สุนทรเวช นายกรัฐมนตรี ในขณะนั้น โดยตอนหนึ่งของจดหมายชี้ว่า11
51
“รั ฐ บาลไทยชุ ด ใหม่ นั้ น ย่ อ มมี เ สรี ภ าพในการพิ จ ารณาทบทวน นโยบายต่างๆ ของรัฐบาลชุดที่ผ่านมา แต่ทั้งนี้ไม่ควรพิจารณาความ ถูกต้องชอบธรรมในการประกาศใช้มาตรการบังคับใช้สิทธิ์ โดยยึด ตามบทวิเคราะห์ที่มีความคลาดเคลื่อนทางกฎหมาย หรือยึดตามบท ประเมินที่ให้ข้อมูลอย่างผิดเพี้ยนเกี่ยวกับความเสี่ยงที่จะถูกลงโทษ ด้ ว ยมาตรการทางการค้าโดยประเทศคู่ค้ารายใหญ่ที่สุด ในอดีต รัฐบาลไทยรวมถึงรัฐบาลชุดที่ผ่านมาได้ตัดสินใจอย่างชาญฉลาด ที่จะจัดหายาราคาถูกหรือยาฟรีแก่ประชาชนไทย ...เจ้าของสิทธิ บัตรต้องการมีสิทธิบริบูรณ์ในการตั้งราคาขายได้โดยเสรี แต่ความ ต้องการที่จะแสวงหากำไรอย่างไม่มีที่สิ้นสุดเช่นนี้ ขัดต่อประโยชน์ ของรั ฐ บาลที่ จ ะใช้ จ่ า ยเงิ น อย่ า งชาญฉลาดโดยการกระตุ้ น ให้ มีการแข่งขันในตลาดยามากขึ้น และส่งเสริมศักยภาพกิจการด้าน เภสัชกรรมในประเทศไทย” ในตอนท้ายจดหมายนักวิชาการทั้ง 9 คน มีข้อเสนอแนะว่า ประเทศ ไทยไม่เพียงแต่ต้องดำรงสิทธิในการใช้มาตรการบังคับใช้สิทธิ์เท่านั้น แต่ยังสมควรดำเนินการตามมาตรการนี้อีกด้วย และประเทศไทย ควรรั ก ษาอำนาจอธิ ป ไตยในการประกาศใช้ ม าตรการดั ง กล่ า ว ในอนาคต โดยใช้ ม าตรการบั ง คั บ ใช้ สิ ท ธิ์ นี้ เป็ น เครื่ อ งมื อ ต่ อ รอง อันน่าเชื่อถือในการเจรจาราคากับบริษัทยาต่างๆ เพื่อทานเสียงคัดค้าน กระทรวงสาธารณสุขจำต้องตั้งคณะทำงาน ขึ้นมาพิจารณาข้อมูลเกี่ยวกับยาต้านมะเร็งที่มีการใช้สิทธิโดยรัฐ ซึ่งประกอบด้วยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ ข้าราชการ องค์กรพัฒนาเอกชน และกลุ่มผู้ป่วย โดยให้วิเคราะห์ตัวเลขงบประมาณที่จะประหยัดได้ หากทำซีแอลเพื่อเทียบกับผลกระทบที่อาจจะเกิดขึ้นกับการส่งออก ผลพบว่ า “หากใช้ ย าจากบริ ษั ท อื่ น ที่ ไ ม่ ใ ช้ เ จ้ า ของสิ ท ธิ บั ต รทั้ ง 3 รายการแล้วจะลดค่าใช้จ่ายได้จำนวนมาก โดยในปี 2551 ลดได้ 269-538 ล้านบาท ใน ปี 2555 ลดได้ 560-940 ล้านบาท รวม 5 ปี สามารถประหยัดงบประมาณได้ถึง 2,088-3,748 ล้านบาท”12 ยั ง ไม่ทั นที่ข้อ มูลนี้จะถูกนำไปใช้เพื่อกำหนดนโยบาย นายแพทย์ ศิริวัฒน์ ทิพย์ธราดล เลขาธิการสำนักงานคณะกรรมการอาหาร และยา (อย.) ซึ่ ง ทำหน้ า ที่ ป ระธานคณะกรรมการเจรจาต่ อ รอง ราคายากั บ บริ ษั ท เจ้ า ของสิ ท ธิ บั ต ร ก็ ถู ก โยกย้ า ยไปเป็ น ผู้ ต รวจ ราชการ และไม่ น านนั ก บอร์ ด ขององค์ ก ารเภสั ช กรรมที่ มี นาย แพทย์วิชั ย โชควิวัฒน เป็นประธาน และทำหน้า ที่ป ระธานคณะ กรรมการสนับสนุนการดำเนินงานเกี่ยวกับการใช้สิทธิ์ตามสิทธิบัตร โดยรัฐ ก็ถูกคำสั่งให้พ้นจากตำแหน่งทั้งคณะ นำมาสู่การฟ้องร้อง ศาลปกครองและการเคลื่ อ นไหวของภาคประชาสั ง คมในการล่ า 20,000 รายชื่อ เพื่อถอดถอน นายไชยา สะสมทรัพย์ ออกจากการ ดำรงตำแหน่ ง รั ฐ มนตรี ว่ า การกระทรวงสาธารณสุ ข ฐานละเมิ ด รัฐธรรมนูญและสร้างความเสียหายต่อรัฐ13
พาณิชย์ กระทรวงการต่างประเทศและกระทรวงสาธารณสุข โดยมี ข้อหารือทั้งเรื่องซีแอล และการเจรจาเอฟทีเอ ไทย-สหรัฐฯ ที่ยุติไป โดยเสนอให้ ไ ทยทำแผนการคุ้ ม ครองทรั พ ย์ สิ นทางปั ญ ญา เพื่ อ สหรั ฐ อเมริ ก าจะได้ พิ จ ารณาเปลี่ ย นสถานะไทยจากประเทศที่ ถูกจับตาเป็นพิเศษ (PWL) เป็นประเทศที่ถูกจับตา (WL)14 ขณะเดียวกัน นายปีเตอร์ แมนเดอร์สัน ประธานคณะกรรมาธิการ การค้าของสหภาพยุโรปก็ได้ทำหนังสือถึง นายมิ่งขวัญ แสงสุวรรณ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ในขณะนั้น ย้ำว่ามาตรการใช้สิทธิ ตามสิทธิบัตร ซึ่งมีบัญญัติไว้ในข้อตกลงขององค์การการค้าโลกนั้น ควรใช้เป็นทางเลือกสุดท้าย โดยสมควรหาทางดำเนินการเจรจาและ ประสานความร่วมมือกับบริษัทยาก่อน ซึ่งทางสหภาพยุโรปหวังว่า รัฐบาลใหม่จะยึดถือตามแนวปฎิบัติน15 ี้ ประเด็ นนี้ ถู ก วิ พ ากษ์ วิ จ ารณ์ อ ย่ า งรุ น แรงจากคณะทำงานด้ า น ทรัพย์สินทางปัญญาขององค์กรความร่วมมือระหว่างกลุ่มผู้บริโภค สหรัฐฯ-ยุโรป (Trans Atlantic Consumer Dialogue ((TACD) Working Group on Intellectual Property) ว่า16 “หากสหรัฐอเมริกาและคณะกรรมาธิการยุโรป (ประเทศสมาชิกของ สหภาพยุ โรป) ยั ง คงเฝ้ า กดดั น ประเทศไทยทุ ก ครั้ ง ที่ ป ระกาศใช้ มาตรการใช้สิทธิฯ ประเทศไทยคงไม่มีทางที่จะปฎิบัติตามกฎหมาย ด้ า นทรั พ ย์ สิ น ทางปั ญ ญาของตนอย่ า งสอดคล้ อ งกั บ หลั ก การ การเข้าถึงยาสำหรับทุกคน สมดังเจตนารมณ์ของปฏิญญาโดฮาที่ ประเทศไทยได้ร่วมให้สัตยาบันรับรอง ดังนั้น ในฐานะพลเมืองของ ประเทศสหรัฐอเมริกา และสหภาพยุโรป เราจึงคาดหวังอย่างยิ่งว่า รัฐบาลของเราจะยึดมั่นตามพันธกรณีในปฏิญญาโดฮาปี 2544 นี้ และไม่ มี บ ทบั ญ ญั ติ ใดในปฏิ ญ ญาโดฮา หรื อ ความตกลงทริ ป ส์ ที่ กำหนดให้ประเทศสมาชิกใช้มาตรการใช้สทธิเป็น “ทางเลือกสุดท้าย” ิ และตามพันธกรณีขององค์การการค้าโลกก็มิได้มีข้อกำหนดบังคับ ให้ ป ระเทศไทยต้ อ งดำเนิ น การเจรจากั บ เจ้ า ของสิ ท ธิ บั ต รก่ อ น เช่นที่รัฐบาลสหรัฐอเมริกา และสหภาพยุโรปเพียรเสนอแนะ”
52
ไม่เพียงเท่านั้น อุตสาหกรรมยาข้ามชาติ ซึ่งเป็นเจ้าของสิทธิบัตรได้เลือกใช้หลายยุทธวิธี ในการ “ล้มซีแอล”
l ทธ์การลดราคายาต้นแบบ กลยุ
ขบวนการจ้องล้มซีแอล
อย่ า งไรก็ ต าม ใช่ ว่ า จะมี แต่ เ สี ย งคั ด ค้ า นการยกเลิ ก ซี แ อล เสี ย ง เรี ย กร้ อ งให้ ไ ทยต้ อ งยกเลิ ก ซี แ อลก็ มี เช่ น กั น ดั ง ปรากฏในการ เดินสายของนางบาร์บารา ไวเซล ผู้แทนการค้าของสหรัฐอเมริกา ประจำภาคพื้นเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และแปซิฟิก ได้เข้าหารือกับ ผู้กำหนดนโยบายระดับรัฐมนตรี และปลัดกระทรวงในกระทรวง
ในการลดราคายาต้ น แบบ Plavix ให้ กั บ กระทรวง สาธารณสุข แต่มีข้อแลกเปลี่ยนว่าจะต้องยกเลิกการ ประกาศการใช้ สิ ท ธิ กั บ สิ ท ธิ บั ต ร นอกจากนั้ น ยั ง มี รายการลดแลกแจกแถมให้โรงพยาบาลต่างๆ ทัวประเทศ ่ โดยจะให้ฟรีหรือจำหน่ายให้ประมาณเม็ดละ 5 บาท ให้ กั บ คนไข้ ภ ายใต้ ห ลั ก ประกั น สุ ข ภาพถ้ ว นหน้ า แต่ คนไข้ในสิทธิอื่นๆ เช่น ประกันสังคมหรือข้าราชการ จะจำหน่ายให้ในราคา 70 บาท เท่าเดิม ด้วยกลยุทธ์ ดังกล่าวทำให้ โรงพยาบาลหลายแห่งทั่วประเทศ เกิด ความลังเลเพราะราคายาที่จูงใจและความต้องการใช้ยา ต้นแบบ จึงมีโรงพยาบาลบางแห่งส่งจดหมายสอบถาม ปลัดกระทรวงสาธารณสุขเพื่อความชัดเจนในนโยบาย ดังกล่าว
มีความพยายาม
l การโจมตี เ รื่ อ งคุ ณ ภาพของยาสามั ญ มี ค วาม พยายามในการหาจุ ด อ่ อ นเรื่ อ งคุ ณ ภาพมาโจมตี ย า ที่น ำเข้ า จากต่ า งประเทศ ไม่ ว่ า จะเป็ นการตรวจสอบ Bioequivalent Study (BE Study) ของยาที่นำเข้า เพื่อ ทำให้แพทย์เกิดความกังวลในการใช้ยาและหันกลับมา ใช้ ย าต้ น แบบของบริ ษั ท เมื่ อ บวกกั บ กลยุ ท ธ์ ก ารลด ราคายาลงทำให้ แพทย์ เ กิ ด ความลั ง เลมากขึ้ น ซึ่ ง ใน ความเป็นจริงแล้วยาสามัญที่อยู่ในโครงการการใช้สิทธิ กับสิทธิบัตรนั้น หน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะให้ความสำคัญ เป็ น พิ เศษในการกำกั บ ดู แ ลเรื่ อ งคุ ณ ภาพยา ดั ง นั้ น ยาที่ น ำเข้ า ล้ ว นผ่ า นมาตรฐานของสำนั ก งานคณะ กรรมการอาหารและยา (อย.) เช่นเดียวกับยาต้นแบบ อีกทั้งทุกผลิตภัณฑ์ที่นำเข้ายังผ่านการวิเคราะห์อีกครั้ง จากกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ปัจจุบันมีการกระจาย ยาเข้าสู่โรงพยาบาลกว่า 200 แห่ง ทั้งรัฐบาล เอกชน และโรงพยาบาลมหาวิทยาลัยทั่วประเทศ ซึ่งยังไม่พบ ปัญหาที่เกิดขึ้น18 โดย อย. ต้องออกมาแถลงข่าวรับรอง คุณภาพยาบางตัว ได้แก่ Clopidogrel เป็นต้น19 l ออกกฎระเบียบเพื่อขัดขวางการเข้าถึงยาชื่อสามัญ ขณะที่ ก รมทรั พ ย์ สิ น ทางปั ญ ญา กระทรวงพาณิ ช ย์ อาศัยจังหวะกระแส “เทปผีซีดีเถื่อน” ดัน “ร่างระเบียบ สำนั ก นายกรั ฐ มนตรี ว่ า ด้ ว ยการบริ ห ารกฎหมายที่ เกี่ ย วข้ อ งกั บ การป้ อ งกั น และปราบปรามการละเมิ ด ทรัพย์สินทางปัญญา พ.ศ...” ที่กวาดรวมกฎหมายมาก กว่า 30 ฉบับ และเกือบทุกหน่วยงานในประเทศไทย ให้ไปทำหน้าที่คุ้มครองทรัพย์สินของเอกชน ซึ่งรวมทั้ง สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ซึ่งเป็น หน่วยงานด้านการขึ้นทะเบียนยา ดูแลคุณภาพยาเพื่อ คุมครองผูบริโภค กลับต้องไปทำหน้าที่ตำรวจตรวจสอบ ้ ้ การละเมิดสิทธิบัตร20 ซึ่งเป็นไปตามข้อเรียกร้องของ สหรัฐอเมริกา และสหภาพยุโรปในการเจรจาเอฟทีเอ และความพยายามในการผลักดันประเด็นยาปลอมให้ ครอบคลุ ม ยาที่ ล ะเมิ ด ทรั พ ย์ สิ น ทางปั ญ ญาในการ ประชุมขององค์การอนามัยโลก และกลุ่มประเทศชั้นนำ 8 ชาติ หรือ G821
การเคลื่ อ นไหวของเครื อ ข่ า ยภาคประชาสั ง คมไม่ เพี ย งแต่ ผู ก ติ ด แค่การทำซีแอลหรือไม่ทำซีแอล จะล้มซีแอลหรือไม่ล้มซีแอลเท่านั้น แต่ยังขยายเนื้อหาการเคลื่อนไหวและองค์ความรู้ต่างๆ ไปสู่การ ผลักดันยุทธศาสตร์การเข้าถึงยาถ้วนหน้าของประชากรไทยในการ ประชุมสมัชชาสุขภาพแห่งชาติครั้งที่ 125 ซึ่งเนื้อหาของยุทธศาสตร์ ครอบคลุ ม และลงลึ ก ในทุ ก ๆ ด้ า นเพื่ อ นำไปสู่ ก ารเข้ า ถึ ง ยาอย่ า ง แท้จริง คือ 1. ยุทธศาสตร์ประสานความร่วมมือเครือข่ายเพื่อการเข้า ถึงการรักษา 2. ยุทธศาสตร์สนับสนุนกลุ่มผู้ป่วยให้มีส่วนร่วมดูแลและ สร้างเสริมสุขภาพ 3. ยุทธศาสตร์ส่งเสริมราคายาในประเทศที่สอดคล้องกับ ค่าครองชีพของประชาชน 4. ยุทธศาสตร์การพัฒนาอุตสาหกรรมยาภายในประเทศ 5. ยุทธศาสตร์การใช้ประโยชน์และ/หรือลดอุปสรรคจาก ข้อกำหนดทางกฎหมาย 6. ยุทธศาสตร์การใช้ยาอย่างเหมาะสม 7. ยุทธศาสตร์การวิจัยและพัฒนายาใหม่ สำหรับความเคลื่อนไหวในระดับโลก ที่สามารถเรียกได้ว่าเกิดจาก แรงกระเพื่อมของการทำซีแอลในไทยก็มีไม่น้อยทีเดียว อาทิ การ เคลื่ อ นไหวของภาคประชาสั ง คมโคลั ม เบี ย ที่ เรี ย กร้ อ งให้ รั ฐ บาล โคลั ม เบี ย ทำตามความรั บ ผิ ด ชอบทางมนุ ษ ยธรรมที่ จ ะต้ อ งทำให้ ประชาชนเข้าถึงยาต้านไวรัสที่จำเป็น นั่นคือการประกาศใช้สิทธิกับ ยาโลพินาเวียร์/ริโทนาเวียร์26 ในจีน สำนักงานทรัพย์สินทางปัญญา ของจีนได้เชิญผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายระหว่างประเทศและการเข้า ถึงยา รวมทั้งผู้แทนจากไทยไปร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์การใช้ มาตรการยืดหยุ่นในความตกลงด้านทรัพย์สินทางปัญญา27 ซึ่งซีแอล เป็ น หนึ่ ง ในมาตรการนั้ น แน่ น อนว่ า ทุ ก สมรภู มิ ยั ง ต้ อ งเผชิ ญ แรงเสียดทานและต่อต้าน เช่นที่ไทยได้ประสบอยู่
53
หนทางข้างหน้า
การต่ อ สู้ เ พื่ อ สร้ า งสมดุ ล ระหว่ า งการทำกำไรของธุ ร กิ จ กั บ
การเข้าถึงยาของประชาชนยังเป็นหนทางอีกยาวไกล
ซึ่งการ ฝากความหวังกับคนใดคนหนึ่ง
หรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งเพียง ลำพังอาจไม่สามารถผลักดันประเด็นนี้ได้อย่างมีพลัง
มีเพียง ความเข้มแข็ง
และการทำงานที่สอดประสานระหว่าง
ภาค ประชาสังคมและผู้ป่วย
การสร้างองค์ความรู้สาธารณะ
การ ทำให้สังคมตระหนักเรื่องสิทธิมนุษยชนพื้นฐานในการเข้าถึง การรั ก ษา
และการปกป้ อ งสิ ท ธิ ข องตั ว เอง
ร่ ว มกั บ การมี เจตจำนงทางการเมืองของผู้กำหนดนโยบายเท่านั้น
สมดุลนี้ จึงจะเกิดได้จริง
นอกเหนือจากยา เราได้ประชาชน
ท่ า มกลางการต่ อ สู้ ที่ ไม่ ต่ า งอะไรกั บ สงครามมหากาพย์ ร ะหว่ า ง ชี วิ ต และผลประโยชน์ ยั ง พอมองเห็ น แง่ มุ ม ของความงามจาก ความเติบโตของภาคประชาชนในการต่อสู้สนับสนุนการทำซีแอลนี้ เครือข่ายผู้ติดเชื้อเอชไอวี/เอดส์ ประเทศไทย ซึ่งเป็นกำลังหลักใน การขับเคลื่อนเรื่องการเข้าถึงยา ปัจจุบันนี้ มีเครือข่ายเพื่อนโรคไต22 ที่ลุกขึ้นมาเคียงข้าง ร่วมแลกเปลี่ยน เรียนรู้ จนในที่สุด การรักษาไต วายระยะสุ ด ท้ า ยได้ ร วมอยู่ ในชุ ด สิ ท ธิ ป ระโยชน์ ข องหลั ก ประกั น สุขภาพ และประกันสังคม เช่นเดียวกับเครือข่ายผู้ป่วยโรคมะเร็ง23 ที่เกิดจากการรวมตัวของผู้ป่วยในหลายๆ โรงพยาบาลเริ่มลุกขึ้นมา ป่าวร้องปัญหาการไม่เข้าถึงยาของตนเอง จนมาถึงเครือข่ายผู้ป่วย จิตเวช ที่เสนอให้รัฐบาลทำซีแอลในยาจิตเวช
6
54
ภัยทางเพศในสถานศึกษา ถึงเวลาต้องแก้ ไขอย่างเป็นระบบ
การละเมิ ด ทางเพศเป็ น ความรุ น แรงรู ป แบบหนึ่ ง มักเป็นภัยใกล้ตัวที่อาจเกิดขึ้นได้กับทุกผู้คน และเป็น ที่ วิ พ ากษ์ วิ จ ารณ์ อ ย่ า งกว้ า งขวางทุ ก ครั้ ง ที่ เ กิ ด เหตุการณ์ แต่ข่าวการละเมิดทางเพศที่เกิดในรอบปี 2551 ดังอื้อฉาวอย่างยิ่ง เพราะเกิดขึ้นในสถาบัน การศึ ก ษา ที่ มี ห น้ า ที่ บ่ ม เพาะและถ่ า ยทอดความรู ้ ความเชือ ซึงสังคมไว้วางใจว่าควรเป็นสถานทีที่มีความ ่ ่ ่ ปลอดภัยสูง และปกป้องลูกหลานของประชาชนได้
การละเมิดทางเพศในสถานศึกษา
การละเมิดทางเพศในสถานศึกษาอาจสรุปภาพได้ 2 แบบ คือ เกิดขึ้นในโรงเรียน ทั้งระดับประถมและมัธยมศึกษา ซึ่งจะมี ลักษณะที่ครูใช้อำนาจความเป็นครูซึ่งเป็นผู้ใหญ่กับศิษย์ที่เป็น ผู้น้อย ให้ยินยอมหรือปกปิดเรื่องราว อาศัยความไว้เนื้อเชื่อใจ และความไร้เดียงสาของเด็กเป็นโอกาสในการเข้าถึง และเกิดขึ้น ในระดับมหาวิทยาลัย แม้จะดูเหมือนว่ามีลักษณะแลกเปลี่ยน ผลประโยชน์ ร ะหว่ า งกั น มากกว่ า แต่ ที่ จ ริ ง แล้ ว ก็ เป็ นการใช้ อำนาจของความเป็นอาจารย์ แสวงประโยชน์ทางเพศจากนักศึกษา ที่ต้องการคะแนนดีๆ นอกจากนี้ยังเป็นการใช้อำนาจของรุ่นพี่รุ่นน้อง ตอกย้ำทัศนคติที่เอื้อให้เกิดการล่วงละเมิดทางเพศ
ครูลวนลาม ทำอนาจารศิษย์ คือ ผิดวินัยร้ายแรง
ข่าวคราวครูละเมิดทางเพศต่อนักเรียนผู้เป็นลูกศิษย์ ปรากฏอยู่ ตามหน้าหนังสือพิมพ์เป็นระยะๆ สถานการณ์เรื่องนี้ในรอบปี 2551 เฉพาะที่เป็นข่าวในหน้าหนังสือพิมพ์ มีสูงถึง 16 กรณี (ดูตารางหน้า 57) เกิดขึ้นกับนักเรียนระดับประถมศึกษา 3 กรณี กับนักเรียนระดับมัธยมศึกษา 11 กรณี และอีก 2 กรณี เกิดขึ้นในสถานศึกษาระดับอุดมศึกษา โดยลูกศิษย์ที่ถูกละเมิด ส่วนใหญ่ (ร้อยละ 73) มีอายุเพียง 13 ปี หรือต่ำกว่า และอีก ร้อยละ 27 อายุระหว่าง 14-18 ปี ลักษณะเหตุการณ์มักเกิดขึ้น ในจังหวะที่ครูอาศัยโอกาสที่เด็กไว้วางใจหรือมีกิจกรรมต่างๆ ร่วมกัน เช่น ซ้อมดนตรี ซ้อมกีฬา ฯลฯ หว่านล้อมและหลอก ลวงไปลวนลามทางเพศ หลายกรณีใช้อำนาจของความเป็นครู บังคับให้ลูกศิษย์ผู้ไร้เดียงสายินยอม หรือปกปิดเรื่องราวให้ คณะกรรมการข้ า ราชการครู แ ละบุ ค ลากรทางการศึ ก ษา (ก.ค.ศ.) ได้รวบรวมข้อมูลของกลุ่มวินัยและนิติการ สำนักงาน ก.ค.ศ. ในรอบปีงบประมาณ 2550 พบว่ามีข้าราชการครูและ
บุคลากรทางการศึกษาที่ถูกดำเนินการทางวินัยที่ยุติแล้วแยก สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ถู ก ดำเนิ นการทางวิ นั ย รวมจำนวน 96 คน ในจำนวนนี้ เป็ น ความผิดฐานชู้สาว อนาจาร และล่วงละเมิดทางเพศ 24 คน สถิติครูกระทำผิดทางเพศนี้เพิ่มสูงขึ้นกว่ารอบปีงบประมาณ 2549 ที่มีจำนวน 20 คน1 แม้ ว่ า จะมี ข้ อ กำหนดด้ า นจริ ย ธรรมทางเพศของครู กำหนด อยู่ใน พ.ร.บ. ระเบียบข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา พ.ศ.2547 มาตรา 94 หมวด 6 ว่าด้วยวินัยและการรักษาวินัย ระบุว่า ข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษาที่กระทำการ ล่วงละเมิดทางเพศต่อผู้เรียนหรือนักศึกษา ไม่ว่าจะอยู่ในความ ดูแลรับผิดชอบของตนหรือไม่ เป็นความผิดวินัยอย่างร้ายแรง2 และแม้ ว่ า จะมี ค วามพยายามที่ จ ะกำหนดมาตรฐานทาง จริยธรรมของข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา แต่ก็ดู เหมือนจะมุ่งเน้นไปที่การวางตัวเป็นกลาง และผลประโยชน์ ทั บ ซ้ อ นของข้ า ราชการ มากกว่ า จะให้ ค วามสำคั ญ กั บ การ ล่วงละเมิดทางเพศ เนื่องจากระบุไว้เพียงว่า ต้องไม่กระทำการ อันเป็นการล่วงละเมิดหรือคุกคามทางเพศ ลวนลาม แทะโลม หรือกระทำการใดอันไม่เหมาะสมทางเพศต่อผูเ้ รียน ข้าราชการอืน ่ 3 หรือบุคคลที่มาติดต่อราชการ เท่านั้น
เซ็กส์แลกเกรด
สองเหตุการณ์ละเมิดทางเพศในสถานศึกษาอื้อฉาวที่สุดในรอบ ปี 2551 คื อ กรณี อ าจารย์ ป ระจำมหาวิ ท ยาลั ย แห่ ง หนึ่ ง กระทำอนาจารนักศึกษาหญิงชั้นปีที่ 3 โดยเรียกให้นักศึกษา ไปพบที่ห้องทำงานภายในมหาวิทยาลัย และแจ้งให้ทราบว่า ผลการสอบคะแนนออกมาไม่ดี พร้อมกับยื่นเงื่อนไขว่า หากจะ ให้ ค ะแนนดี ขึ้ นจะต้ อ งร่ ว มหลั บ นอนด้ ว ย แต่ นั ก ศึ ก ษาสาว ไม่ยินยอม จึงเปลี่ยนให้นักศึกษาใช้ปากอมอวัยวะเพศ หรือทำ “ออรัลเซ็กส์” เพื่อสำเร็จความใคร่ให้ แต่นักศึกษาปฏิเสธพร้อม กั บ ต่ อ ว่ า ทำไมถึ ง ทำตั ว เช่ นนี้ทั้ ง ที่เป็ นครู บ าอาจารย์ แทนที่ อาจารย์จะสำนึก กลับตรงเข้ากอดรัดหมายปลุกปล้ำ นักศึกษา สาวขัดขืนต่อสูวงหนีออกมา จากห้องได้อย่างปลอดภัย ้ ิ่
นักศึกษาสาวจึงนำเรืองไปปรึกษาเพือนๆ ก่อนจะเล่าให้ผปกครอง ่ ่ ู้ ทราบและพาไปแจ้งความกับตำรวจ แต่ขาดพยานหลักฐานใน การดำเนิ น คดี จึ ง วางแผนให้ นั ก ศึ ก ษาคนเดิ ม ซ่ อ นเทปไว้ ในกระเป๋า และทำทีไปพบอาจารย์อีกครั้ง เพื่อสอบถามเรื่อง คะแนน อาจารย์ ยังคงพูดจาแทะโลม ยื่นเงื่อนไขขอร่วมหลับ นอนแลกกับการอัพเกรดคะแนน 4 ทุกคำพูดของอาจารย์ จึ ง ถู ก บั นทึ ก ลงในเทป เมื่ อ หนี อ อกมาจากห้ อ งได้ จึ ง นำเทป ที่บันทึกเสียงไว้มอบให้ตำรวจใช้เป็นหลักฐาน เพื่อขออนุมัติศาล ออกหมายจับกุม อาจารย์ ถูกจับกุมภายในห้องทำงานของมหาวิทยาลัย ในข้อหา กระทำอนาจาร และให้ ก ารรั บ สารภาพต่ อ หน้ า คณบดี ที่เดินทางมาสอบถามว่ากระทำอนาจารนักศึกษาสาวจริงหรือไม่ นอกจากนี้ ยังมีการสอบสวนขยายผลพบว่า ก่อนหน้านี้เคยมี นักศึกษาสาวคนหนึ่งถูกอาจารย์คนเดิมพยายามลวนลามมา แล้วเช่นกัน แต่หนีรอดไปได้ ทำให้เป็นที่วิพากษ์วิจารณ์และเป็น ที่รู้กันในหมู่นักศึกษาถึงพฤติกรรมของอาจารย์คนนี5 ้ เมื่ อ เรื่ อ งนี้ เปิ ด เผยสู่ ส าธารณชน สิ่ ง หนึ่ ง ที่ สั ง คมไทยได้ ยิ น พร้อมกับการวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนาหูก็คือ คำขอโทษจาก อธิการบดีมหาวิทยาลัยดังกล่าว ที่รู้สึกเสียใจกับเหตุการณ์ที่ เกิดขึ้น และขอโทษสังคมโดยรวมที่ไม่สามารถทำให้อาจารย์ที่ อยู่ในความดูแลมีความประพฤติที่เหมาะสมได้และกระทำการ ผิดวินัยอย่างร้ายแรงที่สุด ขอโทษนักศึกษาที่ได้รับผลกระทบ รวมถึงผู้ปกครองและประชาคมมหาวิทยาลัย สำหรับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นมหาวิทยาลัย จะรับผิดชอบให้เกิด ความชัดเจนและเป็นธรรม โดยในระยะสั้นมีคำสั่งให้ออกจาก ราชการไว้ก่อน ตั้งคณะกรรมการสอบสวน และมอบหมายให้ คณบดีตรวจสอบกระบวนการให้เกรด ในรายวิชาที่สอนย้อน หลัง 1 ปี ส่วนมาตรการระยะยาวก็จะหามาตรการป้องกันไม่ให้ เหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นอีก เนื่องจากในฐานะผู้ประกอบวิชาชีพ เป็นอาจารย์ การล่วงละเมิดทางเพศถือว่าเป็นการประพฤติผิด และทำชั่วอย่างร้ายแรงที่สุดเท่าที่วิชาชีพนี้จะปรากฏได้6 เพียง 2 เดือนต่อมา ระหว่างทีหลายคณะในมหาวิทยาลัยแห่งนี้ ่ มี ก ารปรั บ ปรุ ง สถานที่ นั ด หมายพบปะนั ก ศึ ก ษาให้ เ ป็ น สาธารณะมากขึ้ น ก็ เ กิ ด เหตุ อี ก กรณี ห นึ่ ง ซึ่ ง เป็ น ผู้ ช่ ว ย ศาสตราจารย์ในมหาวิทยาลัยอีกแห่งหนึ่ง ที่ใช้สถานะอาจารย์ แสวงประโยชน์ทางเพศจากนักศึกษา เพื่อแลกกับเกรดในวิชา ทีสอน โดยหนึงในผูเสียหาย ซึงเป็นนักศึกษาปีที่ 3 เข้าแจ้งความ ่ ่ ้ ่ กับตำรวจ พร้อมกับให้รายละเอียดว่า ภาคเรียนก่อนหน้านีเคย ้ เรียนกับอาจารย์ ซึ่งอาจารย์ได้ขอเบอร์โทรศัพท์มือถือไป ด้วย เข้าใจว่า เพื่อความสะดวกในการติดต่อเรื่องการเรียนการสอน แบบอาจารย์กับลูกศิษย์ตามปกติ แต่ อาจารย์ได้โทรศัพท์มาหาพูดจาแทะโลมไม่เว้นแต่ละวัน ทั้ง ชวนไปกิ น ข้ า วและชวนไปเที่ ย ว แต่ ไ ม่ เ คยรั บ ปากและ บ่ายเบียงตลอดมา อาจารย์จงข่มขูวาหากไม่ให้ความร่วมมืออาจ ่ ึ ่่ จะมี ปั ญ หาเรื่ อ งเกรด เมื่ อ ผลสอบออกมาก็ พ บว่ า เพื่ อ น ที่เรียนด้วยกันได้เกรดเอ ยกเว้นตัวเองได้เกรดต่ำกว่าคนอื่น
เมื่อมาภาคเรียนปัจจุบัน ก็ต้องเรียนวิชาที่ อาจารย์คนเดิมสอน และพยายามพูดจาแทะโลม และลวนลามทุกครั้งที่มีโอกาสอีก ที่น่าเศร้าก็คือ ผู้เสียหายมักจะเผชิญกับเรื่องนี้อย่างโดดเดี่ยว ดั ง คำบอกเล่ า ของนั ก ศึ ก ษาผู้ นี้ ที่ ก ล่ า วว่ า แม้ จ ะเอาเรื่ อ งนี้ ไปหารือกับอาจารย์ที่ปรึกษา แต่ก็ได้รับเพียงคำแนะนำให้ระวัง ตัวเอง ไม่สามารถดำเนินการอะไรได้ “เมื่ อ หาทางออกไม่ ไ ด้ จึ ง ไปปรึ ก ษากั บ นายตำรวจคนหนึ่ ง วางแผนให้ ติ ด อุ ป กรณ์ บั นทึ ก ภาพและเสี ย งติ ด ตั ว ไปทุ ก ครั้ ง หากอาจารย์ นั ด หมายให้ เ ข้ า ไปพบที่ ห้ อ งพั ก อาจารย์ เพราะเชื่อว่าต้องถูกลวนลามอย่างแน่นอน และทุกอย่างก็เป็น ไปตามคาด เมื่ออาจารย์ได้นัดให้ไปพบที่ห้องพักอาจารย์ หนูจึง ติดอุปกรณ์ถ่ายภาพและเสียงไว้ตามแผน เมื่อไปในห้องพักก็ถูก อาจารย์คนนี้ได้เข้ามาลวนลาม โอบกอด แถมยังขอทำอะไร มากกว่านั้นในห้องพัก แต่หนูพยายามบ่ายเบี่ยงเอาตัวรอด ขอ ผลัดไว้เป็นวันหลัง โดยบอกว่ามีเพื่อนมารออยู่ชั้นล่าง อาจารย์ ก็ยินยอม แต่ขอจูบมัดจำโดยหอมแก้มหนึ่งครั้ง เมื่อได้หลักฐาน แล้วหนูจึงมาแจ้งความดำเนินคดี”7 ภาพวิ ดี โอที่ บั นทึ ก เหตุ ก ารณ์ ค รั้ ง นี้ ก ลายเป็ น หลั ก ฐานสำคั ญ ที่มัดตัวอาจารย์ ซึ่งได้รับการเปิดเผยผ่านสื่อทุกแขนง และเป็น วิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวางถึงระบบการดูแลนักศึกษา และ ระบบการตรวจสอบพฤติ ก รรมของอาจารย์ ในมหาวิ ท ยาลั ย เนื่ อ งจากกรณี นี้ เ ป็ น เรื่ อ งที่ นั ก ศึ ก ษาพู ด จากั น หนาหู ว่ า นักศึกษาหญิงและนักศึกษาชายทีหน้าตาดีหลายรายต้องพลีกาย ่ ให้กับอาจารย์ผู้นี้เพื่อแลกเกรด รวมทั้งได้รับหนังสือร้องเรียน พฤติกรรมหลายครั้ง8 แต่กลับไม่สามารถดำเนินการตรวจสอบ ป้องกันได้ ด้วยเหตุผลเพียงว่าไม่มีหลักฐานเอาผิด เมื่อกรณีนี้เปิดเผยสู่สาธารณะ ในที่สุดคณะกรรมการป้องกัน และปราบปรามการทุ จ ริ ต แห่ ง ชาติ (ป.ป.ช.) ก็ รั บ เรื่ อ ง อาจารย์ใช้อำนาจในตำแหน่งโดยมิชอบ ข่มขืนใจ หรือจูงใจ เพื่อให้นักศึกษาสาวผู้หนึ่งยินยอมให้ตนคบหาทางชู้สาวและ มีเพศสัมพันธ์ เพื่อแลกเปลี่ยนกับการให้เกรดในรายวิชาที่ตน เป็นผู้สอน โดยนอกจากจะเป็นการกระทำอนาจารกับนักศึกษา แล้ว ยังเป็นความผิดทางอาญา ฐานเป็นเจ้าพนักงานใช้อำนาจ ในตำแหน่งโดยมิชอบ ข่มขืนใจ หรือจูงใจ เพื่อให้บุคคลใดมอบ ให้ซึ่งประโยชน์อื่นใดแก่ตนเอง ตามมาตรา 148 แห่งประมวล กฎหมายอาญาอีกด้วย9
55
มาตรฐานจริยธรรมของผู้เป็นครูอาจารย์
แม้ พ.ร.บ.ระเบียบข้าราชการพลเรือนในสถาบันอุดมศึกษา พ.ศ.2547 มาตรา 39 และ 41 จะระบุ ว่ า การปฏิ บั ติ ห รื อ การละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ราชการโดยมิชอบ เพื่อให้ ตนเอง หรือผูอนได้รบประโยชน์ทมควรได้ และการกลันแกล้ง การดูหมิน ้ ื่ ั ี่ ิ ่ ่ เหยี ย ดหยาม กดขี่ ข่ ม เหง ผู้ ร่ ว มปฏิ บั ติ ร าชการ นั ก เรี ย น นิสิตนักศึกษา หรือประชาชนอย่างร้ายแรง เป็นความผิดวินัย อย่างร้ายแรง10 และแม้คณะกรรมการข้าราชการพลเรือนใน สถาบันอุดมศึกษาจะมีประกาศ ก.พ.อ.ว่าด้วยมาตรฐานของ จรรยาบรรณที่พึงมีในสถาบันอุดมศึกษา เมื่อเดือนพฤษภาคม 2550 ที่ ก ำหนดจรรยาบรรณครอบคลุ ม ข้ า ราชการพลเรื อ น ในสถาบันการศึกษาทุกตำแหน่ง หลักการสำคัญข้อหนึ่ง คือ การไม่ใช้อำนาจครอบงำผิดทำนอง คลองธรรมต่ อ นั ก ศึ ก ษา และถื อ ว่ า การล่ ว งละเมิ ด ทางเพศ หรื อ มี ค วามสั ม พั นธ์ ท างเพศกั บ นั ก ศึ ก ษาเป็ นการกระทำผิ ด จรรยาบรรณอย่างร้ายแรง11 แต่ดูเหมือนว่าข้อความที่ปรากฏอยู่ ในเอกสารประกาศเหล่านี้จะเป็นเพียงตัวอักษรที่ไม่ได้ส่งผล ในทางปฏิบัติได้อย่างสมบรูณ์ ทั้งๆ ที่กำหนดอยู่ในข้อบังคับของ มหาวิทยาลัยต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นในเรื่องการบริหารงานบุคคล หรื อ จรรยาบรรณวิ ช าชี พ เช่ น ข้ อ บั ง คั บ ของจุ ฬ าลงกรณ์ มหาวิทยาลัย ว่าด้วยการบริหารงานบุคคล พ.ศ.2551 ข้อ 82 ทีกำหนดให้การล่วงเกินหรือคุกคามทางเพศ หรือการกลันแกล้ง ่ ่ ดูหมิ่น เหยียดหยาม กดขี่ หรือข่มเหงผู้ร่วมปฏิบัติงาน นิสิต หรือผู้ติดต่อมหาวิทยาลัยอย่างร้ายแรง เป็นความผิดวินัยอย่าง ร้ายแรง12 ภายหลังเหตุการณ์อื้อฉาวของ 2 อาจารย์ ทางมหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ที่แม้ว่าจะมีประกาศว่าด้วยจรรยาบรรณวิชาชีพ อาจารย์ตั้งแต่เดือนสิงหาคม 2549 และจัดพิมพ์เป็นคู่มือจรรยา บรรณวิ ช าชี พ (Code of Ethics) กำหนดข้ อ หนึ่ ง ว่ า ห้ า ม อาจารย์แสวงประโยชน์ไม่ว่ารูปแบบใดๆ จากนักศึกษา บุคคล ทัวไป และสังคม13 คณะกรรมการบริหารมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ่ ก็ได้ออกหนังสือเวียนเรื่องแนวทางการปฏิบัติของอาจารย์ต่อ นักศึกษาไปถึงคณาจารย์ทุกคนว่า (1) การมี สั ม พั นธ์ ท างชู้ ส าวหรื อ การล่ ว งละเมิ ด ทางเพศต่ อ นักศึกษา ไม่ว่าจะเกิดความยินยอม หรือการใช้อำนาจ บังคับ เป็นการกระทำผิดจริยธรรมของการเป็นอาจารย์ มหาวิทยาลัยอย่างร้ายแรง โดยมหาวิทยาลัยจะดำเนินการ ลงโทษทางวินัยอย่างร้ายแรง (2) เพื่อป้องกันมิให้เกิดโอกาสหรือสถานการณ์ที่ล่อแหลม หรือ อาจก่อให้เกิดปัญหาในลักษณะดังกล่าวขึ้นอีก คณะต่างๆ ต้ อ งพยายามจั ด ให้ มี ห้ อ งให้ ค ำปรึ ก ษาหรื อ พบปะกั บ นักศึกษาในส่วนกลาง หรือที่มองเห็นได้จากภายนอก ใน กรณีไม่อาจจัดสถานที่ดังกล่าวได้ หรือในกรณีที่อาจารย์ ต้องพบหรือให้คำปรึกษาในห้องทำงานหรือห้องพักในคณะ ไม่ควรปิดประตูห้อง หรือไม่ควรปิดม่านในห้องทำงานหรือ ห้องพักจนทึบ ทั้งนี้เพื่อป้องกันมิให้เกิดข้อครหา และ
56
(3) ให้ ฝ่ า ย กิ จ ก า ร นั ก ศึ ก ษ า ห า รื อ ร่ ว ม กั บ ค ณะ สั ง ค ม สงเคราะห์ศาสตร์ จัดตังศูนย์รบเรืองร้องเรียนและแก้ปญหา ้ ั ่ ั ที่นักศึกษาและบุคลากรทุกคนสามารถติดต่อและเข้าถึงได้ โดยผ่ า นระบบโทรศั พ ท์ ห รื อ สื่ อ อิ เ ล็ ก ทรอนิ ก ส์ ทั้ ง นี้ ให้ ศูนย์ฯ สื่อสารและรายงานต่อหัวหน้าหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง หรือผู้บริหารระดับสูงสุดของมหาวิทยาลัยได้โดยตรง14 นอกจากนี้ ก็ ไ ด้ ป รั บ ปรุ ง แก้ ไ ขข้ อ บั ง คั บ ของมหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์ ว่าด้วยการดำเนินการทางวินัย การอุทธรณ์ และ การร้องทุกข์ พ.ศ.2551 ข้อ 55 กำหนดให้ (1) การแก้ไขผลการ เรี ย นหรื อ ผลการสอบของนั ก ศึ ก ษาโดยมิ ช อบ (4) การล่ ว ง ละเมิดทางเพศกับนิสิตนักศึกษาหรือนักเรียน (5) การประพฤติ ชู้สาวหรือกระทำอนาจารกับนิสิตนักศึกษาหรือนักเรียน เว้นแต่ เป็นพฤติการณ์ที่ไม่ถึงขึ้นร้ายแรง เป็นความผิดวินัยร้ายแรงและ มีโทษปลดออกหรื อ ไล่ อ อกจากราชการ 15 รวมทั้งกำหนดข้อ บังคับของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ว่าด้วยจรรยาบรรณของ บุคลากรและอาจารย์ พ.ศ.2551 ระบุการล่วงละเมิดทางเพศ เป็นหนึ่งในจรรยาบรรณที่ต้องปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด16 ในส่วนของสำนักงานคณะกรรมการอุดมศึกษา (สกอ.) ก็ได้เปิด เว็บไซต์ www.mua.go.th/clean หรือ www.mua.go.th แล้ว คลิ ก ที่ “นิ สิ ต นั ก ศึ ก ษา ร่ ว มใจ สร้ า งความสดใสให้ ส ถาบั น ” สำหรับให้นิสิตนักศึกษาแจ้งเหตุ เพื่อรับเรื่องร้องเรียนกรณีถูก อาจารย์คุกคามทางเพศ โดยพบว่าในระยะเวลากว่า 2 เดือน มีผู้ร้องเรียนอาจารย์ที่มีพฤติกรรมไม่เหมาะสมกว่า 20 ราย ตรวจสอบในทางลับพบว่าอาจารย์ 6 คนมีพฤติกรรมลวนลาม และทำการละเมิดทางเพศนักศึกษาจริง และแจ้งรายละเอียดไป ยังมหาวิทยาลัยต้นสังกัดเพื่อดำเนินการสอบสวน17 นอกจากนี้ สกอ.ยั ง ได้ ให้ ม หาวิ ท ยาลั ย ต่ า งๆ สำรวจรายชื่ อ อาจารย์ที่ถูกมหาวิทยาลัยลงโทษทางวินัย ถึงขั้นให้ออก ไล่ออก หรือปลดออก รวมถึงลงโทษไม่ร้ายแรง ย้อนหลัง 5 ปี ตั้งแต่ปี 2545-2550 พบว่าในจำนวน 410 รายนั้น เป็นอาจารย์ที่ถูก ลงโทษทางวินัยร้ายแรง เนื่องจากการลวนลามหรือล่วงละเมิด ทางเพศนิสิตนักศึกษา ซึ่งจะขึ้นบัญชีดำไว้ 12 คน แยกเป็น อาจารย์มหาวิทยาลัยรัฐ 6 คน มหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ 3 คน และมหาวิทยาลัยในสังกัด สกอ. 3 คน18
รับน้อง นันทนาการลามก
การล่วงละเมิดทางเพศในสถานศึกษามิได้มีเพียงรูปแบบการ ละเมิดทางกายภาพดังกรณีข้างต้นเท่านั้น หากแต่ยังแฝงอยู่ใน รูปแบบอื่นๆ เช่น การรับน้องใหม่ในมหาวิทยาลัย ที่รุ่นพี่ใช้ ความรุนแรงเชิงอำนาจบังคับรุ่นน้องให้ร่วมกิจกรรมต่างๆ ด้วย คิดว่าเพื่อความสนุกสนานและสมัครสมานสามัคคี แต่ที่จริงแล้ว บางกิ จ กรรมนั นทนาการเหล่ า นั้ น มีเนื้ อ หาและท่าประกอบที่ ส่อนัยทางเพศ เช่น เนื้อเพลงเมียงู ที่ว่า ‘บาทเดียวดูเพลิน อะไร ไม่เกินเมียงู ลูบได้คลำได้ แต่อย่าเอาไม้แหย่รู’ หรือเพลง ‘สตรี มีสองกีบ เอาไว้หนีบของศัตรู ศัตรูมีหนึ่งแท่ง เอาไว้แทงของ สตรี สตรีบอกว่าดี เอาอีกทีพี่ศัตรู’ หรือเพลง ‘เมื่อฉันโดน
การออกมาขอโทษประชาคมของอธิการบดี และดำเนินการ ปรับปรุงข้อบังคับทางจรรยาบรรณทันที พร้อมสร้างระบบสอด ส่ อ งติ ด ตามเรื่ อ งความปลอดภั ย ทางเพศของนั ก ศึ ก ษาและ บุคลากรทั้งหมด นับเป็นตัวอย่างที่น่าชมเชย ข้อท้าทายในเรื่องนี้ต่อกระทรวงศึกษาธิการก็คือ หากสถาน ศึกษาไม่กระตือรือล้นดำเนินการเอาผิดผู้กระทำ หรือพยายาม ปกปิ ด ปั ญ หาที่ เ กิ ด ขึ้ น ควรมี บ ทลงโทษผู้ บ ริ ห ารด้ ว ย แต่ ข้ อ ท้ า ทายที่ ส ำคั ญ กว่ า นี้ ก็ คื อ ในฐานะที่ ส ถานศึ ก ษามี พั นธกิ จ ่ ้ ้ ้ ั ข้อท้าทายในการแก้ปญหานีในสถานศึกษาทุกระดับ สำคัญทีตองชีนำการสร้างเสริมความรูและปัญญาให้สงคม พันธกิจ ั ้ ในฐานะที่ ส ถาบั นการศึ ก ษาเป็ น หนึ่ ง ในสถาบั น หลั ก ซึ่ ง ทำ ที่สถานศึกษาควรมุ่งทำในเรื่องนี้คือ ร่วมแก้ไขปัญหาในระดับ หน้ า ที่ห ล่อ หลอมและสร้ างคนรุ่น แล้ วรุ่ นเล่า ให้ กับ สั ง คมไทย รากเหง้าของการละเมิดทางเพศในสังคมไทย คือ สถาบันการศึกษาทุกระดับ ตั้งแต่โรงเรียนจนถึงมหาวิทยาลัย เสริมสร้างวัฒนธรรมไม่ยอมรับเรื่องความรุนแรงทางเพศทุก จึงควรดำรงอยู่ในความมีวุฒิภาวะ ทั้งทางวิชาการและจริยธรรม รูปแบบ โดยร่วมสร้างมุมมองใหม่ต่อผู้ถูกกระทำความรุนแรง และเป็นเรื่องจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องเอาจริงเอาจังกับการแสวง ทางเพศ คือ ไม่ตีตรา และต้องสร้างเสริมพลังอำนาจให้ผู้ถูก ประโยชน์ ท างเพศทุ ก รู ป แบบที่ เ กิ ด ขึ้ น ในสถาบั นการศึ ก ษา กระทำสามารถก้าวข้ามผ่านปัญหาไปได้ ขณะเดียวกันก็ต้อง สร้ า งเสริ ม ความเข้ า ใจทุ ก ระดั บ ถึ ง รากเหง้ า ของการละเมิ ด สมกับที่สังคมคาดหวังและฝากอนาคตลูกหลานไว้ ที่ผ่านมาแม้กระทรวงศึกษาธิการได้มีทั้งระเบียบ และจรรยา ทางเพศว่ามาจากความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างผู้กระทำกับ บรรณเพื่อควบคุมวินัยทางเพศของครู อาจารย์ แต่เมื่อมีเหตุ ผู้ถูกกระทำ โดยควรสนับสนุนการศึกษาวิจัยเรื่องนี้ในบริบท เกิดขึ้น ผู้บริหารสถานศึกษามักไม่ต้องการเปิดเผยเรื่องราว สังคมไทยเพื่อหาแนวทางในการปรับมุมมองและแก้ไขปัญหานี้ ต่ อ สาธารณะ ด้ ว ยเหตุ ผ ลเพื่ อ ต้ อ งการรั ก ษาชื่ อ เสี ย งของ ในระยะยาว สถาบันฯ ทำให้ผู้ถูกกระทำมักต้องเผชิญปัญหาอย่างโดดเดี่ยว
57
ข่มขืน เขาให้ยืนถ่างขา ทีสองทีไม่ว่า ต้องสักห้าหกที’ หรือเพลง ‘นวลอนงค์ ค่ ำ ลงน้ อ งจะไปไหน ถามทำไมจะไปที่ กิ โ ลหนึ่ ง ไปทำไม ไปให้จิ๊กโก๋มันทึ้ง’19 เนื้อเพลงแปลงเหล่านี้ เป็นการทำให้การล่วงละเมิดและลวนลาม ทางเพศ ทังทางวาจา หรืออืนๆ กลายเป็นเรืองสนุกสนาน ขบขัน ้ ่ ่ เป็ น เรื่ อ งปกติ ที่ ก ระทำได้ ใ นวาระโอกาสดั ง กล่ า ว ซึ่ ง ส่ ง ผล ต่อเนื่องไปสู่ปัญหาความรุนแรงต่อผู้หญิงและเด็กในสังคม
ตารางแสดงกรณีการละเมิดทางเพศในสถานศึกษาที่ตีพิมพ์ในสื่อสิ่งพิมพ์ พ.ศ.2551 รวม 16 กรณี
วันที่ลงข่าว ผู้กระทำ (จังหวัด) 14 ม.ค. ครูสอนดนตรี ครูสอนวิชาภาษาไทยและคอมพิวเตอร์ 29 ก.พ. (ราชบุรี) 29 ก.พ. ผอ.โรงเรียนมัธยม (ชลบุรี) 24 มี.ค. 25 มี.ค. 28 มี.ค. 24 เม.ย. 09 พ.ค. 29 มิ.ย. 06 ก.ค. 22 ก.ค. 30 ก.ค. 08 ต.ค. 30 พ.ย. 13 ธ.ค. 24 ธ.ค. ครูสอนภาษาไทย (ขอนแก่น) ครูพละ (สิงห์บุรี) ครูสอนวิชาชีพ (ลำปาง) อาจารย์มหาวิทยาลัย ครูสอนฟิสิกส์ (ศรีสะเกษ) อาจารย์มหาวิทยาลัย ครูสอนมวย (จันทบุรี) ผอ.โรงเรียนมัธยม (สกลนคร) ครู (พิษณุโลก) ครูสอนคอมฯ (ชลบุรี) ผอ.ร.ร.กีฬา (สุรินทร์) ผอ.วิทยาลัย (เชียงใหม่) ครูศิลปะ (ฉะเชิงเทรา) เหตุการณ์ พูดจาหว่านล้อมแล้วลงมือขืนใจในห้องซ้อมดนตรี แกล้งทำทีเข้ามาสอนทางด้านหลัง จากนั้นลูบคลำขาอ่อน ก่อนล้วงลึกเข้าไปที่อวัยวะเพศ พร้อมกับใช้นิ้วสอดใส่ เรียกเข้าไปในห้องกับเพื่อนอีก 3 คน แล้วถูกลวนลามจับก้น โอบกอดลูบคลำ เข้าไปในห้องเรียน พยายามลวนลามกอดจูบ ข่มขืน และเสนอเงินให้ เรียกไปหาที่ห้องพลศึกษา และทำอนาจาร หลอกลวงไปลวนลามทางเพศ และข่มขู่ไม่ให้เอาเรื่อง บังคับนักศึกษาอมนกเขาแลกเกรด (ยังมีอีกหลายกรณีก่อนหน้านี้ที่ข่มขืน นักศึกษา นักศึกษาในรถ ข่มขืนจนท้อง -ทุกรายถูกไล่ออกจากราชการ*) นักเรียน ม.6 (อายุ 17 ปี) หลอกพาไปซื้อชุดนักเรียนใหม่ พาเข้าม่านรูด ลวนลามและชวนหลับนอนเพื่อแลกกับเกรด นักศึกษาปีที่ 3 นักศึกษาแอบถ่ายคลิปวิดีโอขณะถูกลวนลามใช้เป็นหลักฐาน นักศึกษา ปวช. ปี 1 (อายุ 16 ปี) บังคับให้ไปที่โรงแรมเพื่อข่มขืน นักเรียนมัธยม ลวนลามนักเรียนสาว ทั้งจับหน้าอก ลูบก้น นักเรียน ม.2 โอบกอด พร้อมกับลวนลาม แล้วซื้อของให้เพื่อไม่ให้เอาเรื่อง นักเรียนชาย ป.6 (อายุ 12 ปี) 2 คน กอดจูบ แล้วให้ถอดกางเกง กระทำอนาจาร ด้วยการอมอวัยวะเพศ ทำอนาจาร และข่มขืนใจ จับของลับ และกอดจูบจนสำเร็จอารมณ์ใคร่ นักเรียนชาย ม.1 (อายุ 12 ปี) 4 คน แล้วให้เงินปิดปาก นักเรียน ม.6 จับหน้าอก ลวนลามบนรถทัวร์ นักเรียน ม.3 (อายุ 16 ปี) กระทำอนาจารมานานเกือบ 2 ปี ผู้ถูกกระทำ นักเรียน ม.1 (อายุ 12 ปี) ลูกศิษย์หญิง (อายุ 11 ปี) (ตั้งแต่ ป.4) นักเรียนม.1 (อายุ 13 ปี) นักเรียน ม.1 (อายุ 13 ปี) 5 คน นักเรียน ป.4 (อายุ 10 ปี) นักเรียน ม.1
* กรณีอื่นๆ จากการจัดเสวนาเรื่อง ‘การคุกคามทางเพศในมหาวิทยาลัย…การแก้ไขและทางออก’ จัดโดยโครงการสตรีและเยาวชนศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เมื่อวันที่ 8 พ.ค. 2551.
7
58
นมปลอมปนเมลามีน... จากความตื่นตัวทั่วโลกถึงการรับมือของไทย
กรณี อื้ อ ฉาวดั ง กล่ า วถู ก เปิ ด เผยขึ้ น ในวั นที่ 12 กั น ยายน 2551 เมื่ อ ทางการจี น สั่ ง เรียกคืนและตรวจสอบทั่วประเทศ ภายหลัง พบเด็กทารกเสียชีวิต 1 ราย ด้วยโรค โรคนิ่ ว ในไตและอี ก รายหลายที่ กำลั ง ป่ ว ยด้ ว ยโรคเดี ย วกั น นี้ หลังจากดื่มนมผงของบริษัท ซานลู่ โดยตั ว แทนของ บริ ษั ท ออกมายอมรั บ ว่ า ผลิ ต ภั ณ ฑ์ น มผงบางชุ ด ของบริ ษั ท ที่ ผ ลิ ต ก่ อ นวั น ที่ 6 สิ ง หาคม 2551 มี ส ารเมลามี น ปลอมปนอยู่ ด้ ว ย ซึ่ ง ได้ ม ี การเรียกคืนสินค้าแล้วกว่า 700 ตัน 23 กันยายน 2551 กระทรวงสาธารณสุขของจีน รายงานว่า จำนวนเด็ ก เล็ ก ที่ ป่ ว ยเพราะดื่ ม นมปลอมปนเมลามีน เพิ่ ม ขึ้ น อย่างรวดเร็ว จากเดิม 6,244 ราย เป็นมากกว่า 54,000 ราย3 ช่ ว งเวลาเดี ย วกั นนั้ น เอง หลายประเทศเริ่ ม ตรวจพบอาหาร จากจีนที่มีเมลามีนปลอมปนและระงับการนำเข้าโดยด่วน อาทิ - ฮ่องกง พบเมลามีนในไอศกรีมและโยเกิร์ตแท่งยี่ห้อ ยี่หลี - บรูไน สิงคโปร์ มาเลเซีย บังกลาเทศ กาบอง และ ฟิลิปปินส์ ห้ามนำเข้าหรือเรียกเก็บผลิตภัณฑ์นม จากจีน4 - ฝรั่ ง เศส ห้ า มนำเข้ า ผลิ ต ภั ณ ฑ์ ทุ ก ประเภทที่ มี ส่ ว นผสมของนมจากจี น เวี ย ดนาม และเนปาล ระงับการขายผลิตภัณฑ์นมทั้งหมดที่ส่งมาจากจีน ทั้งยังเพิ่มมาตรการทดสอบสินค้านำเข้าประเภทนี้ ไต้หวันห้ามนำเข้าผลิตภัณฑ์นมและครีมเทียมจาก จีน พร้อมทั้งสั่งให้ร้านค้าเก็บสินค้าทั้งหมดลงจาก ชั้นวางจำหน่าย5 - รั ฐ บาลญี่ ปุ่ น ขอให้ บ ริ ษั ท 90,000 แห่ ง ช่ ว ยกั น ตรวจสอบสินค้านำเข้าว่ามีเมลามีนปลอมปนหรือไม่ และบริษัทมารุดาอิฟู้ดของญี่ปุ่น เรียกเก็บขนมปัง ซึ่ ง มี ส่ ว นประกอบของนมที่ ซื้ อ มาจากบริ ษั ท ยี่ ห ลี เช่นเดียวกับกลุ่มบริษัทนิสซินที่เรียกคืนสินค้าที่ม ี ส่วนประกอบของนมจากจีน6
การตรวจพบสารเมลามี น ปลอมปนในนมซึ่ ง มี ต้นทางการผลิตอยู่ที่ประเทศจีน ไม่เพียงตอบข้อ สงสั ย ถึ ง สาเหตุ ที่ ท ำให้ เ ด็ ก ทารกจี น จำนวนมาก ล้มป่วยด้วยโรคนิ่วในไต แต่ยังสร้างความหวั่นวิตก วงกว้างให้แก่ผู้บริโภคในอีกหลายประเทศที่มีการ นำเข้านมหรืออาหารที่มีส่วนประกอบของนมจาก ประเทศจีน ซึ่งเป็นเรื่องอื้อฉาวที่สั่นสะเทือนวงการ อุตสาหกรรมอาหารโลกครั้งรุนแรงที่สุด
เมื่อนมจีนมีเมลามีนปลอมปน
เพราะการตรวจสอบคุณภาพของนมในปัจจุบัน ยังไม่สามารถ ทำได้จากการวิเคราะห์ปริมาณโปรตีนโดยตรง จึงต้องใช้วิธีการ ทางอ้อม โดยวิเคราะห์ปริมาณไนโตรเจนซึ่งเป็นองค์ประกอบ ของกรดอะมิโนทีรวมตัวเป็นโปรตีนในนม หากพบว่า มีปริมาณ ่ ไนโตรเจนอยูในเกณฑ์มาตรฐาน ก็จะสามารถบ่งชีได้วามีโปรตีน ่ ้ ่ 1 อยู่ในเกณฑ์มาตรฐานและเป็นนมที่มีคุณภาพ ผู้ผลิตน้ำนมดิบไร้จรรยาบรรณในประเทศจีนเพิ่มปริมาณน้ำนม ดิบด้วยการเติมน้ำ แล้วพยายามตบตากระบวนการตรวจสอบ คุ ณ ภาพนมโดยเติ ม สารเมลามี น ซึ่ ง มี ไ นโตรเจนเป็ น ส่ ว น ประกอบสำคัญลงไปด้วย ทั้งนี้ก็เพื่อให้ได้ผลวิเคราะห์ออกมาว่า เป็ นน้ ำ นมดิ บ ที่ มี โปรตี น อยู่ ในเกณฑ์ ม าตรฐานและผ่ า นการ ตรวจสอบคุณภาพ2
มาตรการรับมือของสาธารณสุขไทย
หน่ ว ยงานของไทยที่ มี บ ทบาทสำคั ญ ในวิ ก ฤตด้ า นความไม่ ปลอดภัยทางอาหารครั้งนี้ คือ สำนักงานคณะกรรมการอาหาร และยา (อย.) กระทรวงสาธารณสุข ซึ่งออกโรงเรื่องนี้ตั้งแต่ช่วง กลางเดือนกันยายน 2551 เริ่มจากการสั่งอายัดนม ผลิตภัณฑ์ นม และอาหารที่มีนมเป็นส่วนประกอบที่นำเข้าจากจีน โดยให้ กักกันที่ด่านเพื่อตรวจวิเคราะห์หาสารเมลามีนก่อน หากพบว่า ปลอดภัยจึงจะอนุญาตให้นำเข้าได้ ส่วนผลิตภัณฑ์ที่นำเข้ามา ก่อนหน้านี้ อย. ได้ขอความร่วมมือจากผู้ประกอบการให้เก็บลง จากชั้นวางจำหน่าย พร้อมกับเก็บตัวอย่างไปตรวจวิเคราะห์ หากพบว่าปลอดภัยจึงจะอนุญาตให้นำกลับมาวางขายได้ นอกจากนี้ยัง แจ้ง ขอความร่วมมือจากสำนักงานสาธารณสุ ข จังหวัดทุกจังหวัด รวมถึงหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทุกส่วน ให้เฝ้า ระวังและเข้มงวดกับการลักลอบนำเข้าผลิตภัณฑ์นมและอาหาร ทีมนมเป็นส่วนประกอบทางชายแดน พร้อมกันนันได้ประชาสัมพันธ์ ่ี ้ ไม่ ให้ ผู้ บ ริ โภคซื้ อ นมผงแบ่ ง ขายที่ ไม่ มี ฉลากภาษาไทย ไม่ มี เครื่องหมาย อย. หรือไม่ระบุแหล่งที่มา ตลอดจนสร้างความ เข้าใจทีถกต้องเกียวกับสารเมลามีน และให้ผบริโภคแจ้งเบาะแส ่ ู ่ ู้ หรื อ ส่ ง ข้ อ มู ล หากพบการลั ก ลอบนำเข้ า ผลิ ต ภั ณฑ์ ที่ มี ก าร ปนเปื้อน7 ขณะที่การเก็บตัวอย่างสินค้ากว่า 1,500 ตัวอย่าง เพื่อส่งกรม วิทยาศาสตร์การแพทย์ตรวจวิเคราะห์สารเมลามีนในอาหารยัง ดำเนินไปไม่สิ้นสุด คณะทำงานของ อย. ก็จัดตั้งวอร์รูม โดยมี นายแพทย์นรังสันต์ พีรกิจ รองเลขาธิการ อย. เป็นประธาน เพื่อทำหน้าที่ติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิดและหารือเร่งด่วน ในการกำหนดค่ า มาตรฐานความปลอดภั ย ของสารเมลามี น ในอาหาร8 29 กั น ยายน 2551 นายแพทย์ พิ พั ฒ น์ ยิ่ ง เสรี รองปลั ด กระทรวงสาธารณสุขปฏิบตหน้าทีแทนปลัดกระทรวงสาธารณสุข ั ิ ่ ในฐานะประธานคณะกรรมการอาหาร เปิดเผยว่า ที่ประชุมมี มติให้ออกประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง กำหนดอาหารที่ ห้ามผลิต นำเข้า หรือจำหน่าย ตาม พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ.2522 เพื่อควบคุมให้ผลิตภัณฑ์อาหารต้องไม่ปนเปื้อนสารเมลามีน ในปริมาณที่กำหนด9 ประกาศกระทรวงสาธารณสุ ข ฉบั บ ที่ 311 พ.ศ.2551 เรื่ อ ง ควบคุมอาหารปนเปื้อนเมลามีน โดยห้ามผลิต นำเข้า หรือ จำหน่าย มีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 10 ตุลาคม 2551 เป็นต้นไป ซึ่งหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ผู้ประกอบการ ทั้งผู้ผลิต ผู้จำหน่าย และผู้ น ำเข้ า จะต้ อ งปฏิ บั ติ ต ามกฎหมายนี้ อ ย่ า งเคร่ ง ครั ด หากกระทรวงสาธารณสุขตรวจพบการปนเปื้อนจะดำเนินการ ตามกฎหมาย ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 20,000 บาท10 โดยกำหนดเงื่อนไขของอาหารที่ตรวจพบเมลา มีนและสารในกลุ่มเมลามีน คือ กรดซัยยานูริก แอมมีไลด์ และ แอมมีลีน11 ดังนี้
1. นมดัดแปลงสำหรับทารก นมดัดแปลงสูตรต่อเนื่อง สำหรั บ ทารกและเด็ ก เล็ ก และนมผงชนิ ด ต่ า งๆ ตรวจพบสารเมลามี น และสารในกลุ่ ม เมลามี น รวมกันได้ไม่เกิน 1 มิลลิกรัม ต่อกิโลกรัม 2. อาหารที่มีนมหรือองค์ประกอบของนมเป็นส่วนผสม เช่น อาหารเสริมสำหรับทารกและเด็กเล็ก น้ำนม ดิ บ ที่ ผ่ า นกรรมวิ ธี ฆ่ า เชื้ อ นมเปรี้ ย ว ไอศกรี ม ขนมปัง ฯลฯ ตรวจพบสารเมลามีนและสารในกลุ่ม เมลามีน รวมกันได้ไม่เกิน 2.5 มิลลิกรัม ต่อกิโลกรัม
ผลิตภัณฑ์ไม่ปลอดเมลามีน
สรุ ป ผลการตรวจสอบของ อย. ระหว่ า งวั นที่ 26 กั น ยายน 2551-24 กุมภาพันธ์ 2552 พบสารเมลามีนปลอมปนสูงกว่า มาตรฐานความปลอดภั ย ในผลิ ต ภั ณฑ์ อ าหารประเภทนมโค จำนวน 2 รายการ คือ นมข้นแปลงไขมันไม่หวาน สูตรน้ำมัน ปาล์ม ตรามะลิ กับนมผงซึ่งบริษัท ดัชมิลล์ จำกัด นำเข้ามา จากจี น และในผลิ ต ภั ณ ฑ์ อ าหารอื่ น ๆ เช่ น ขนมปั ง กรอบ แครกเกอร์ อี ก 22 รายการ รายละเอี ย ดดั ง สรุ ป ในตาราง (หน้า 60) ผู้สนใจรายละเอียดเรื่องนมปนเปื้อนเมลามีน โปรดดู เว็บไซต์ของคณะกรรมการอาหารและยาที่ http://www.fda. moph.go.th/www_fda/fda_melamine/index-melamine.php) มี ข้ อ สั ง เกตเรื่ อ งผลการตรวจสอบนี้ ว่ า ในประเทศจี น มี ข่ า ว ว่ารัฐบาลจีนรู้เรื่องตั้งแต่เดือนเมษายน-พฤษภาคม 2551 แต่ก็ รอให้ ก ารแข่ ง ขั น โอลิ ม ปิ ค ที่ จี น เป็ น เจ้ า ภาพผ่ า นพ้ น ไปก่ อ น จึ ง ออกมายอมรั บ เรื่ อ งนี้ ขณะที่ ในประเทศไทย อย.ออกโรง ค่อนข้างช้า และเมื่อ อย. ส่งผลิตภัณฑ์ให้ห้องปฏิบัติการของ บริษัทเอกชนตรวจสารเมลามีน ปรากฏว่าไม่พบ แต่เมื่อกรม วิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข เข้าตรวจสอบเอง กลับพบว่ามีสารเมลามีนเกินมาตรฐาน
59
บทเรียนจากความผิดพลาด
กรณี ก ารปลอมปนสารเมลามี น ในนม ส่ ง ผลให้ เด็ ก ทารกจี น เสียชีวตรวม 6 ราย และล้มป่วยด้วยอาการนิวในไตอีกประมาณ ิ ่ 294,000 คน รัฐบาลกลางของจีนสั่งจับผู้เกี่ยวข้องทั้งหมด และ เมื่อ 22 มกราคม 2552 ศาลประชาชนกลางเมืองสือเจียงจวง มณฑลเหอเป่ย พิพากษาให้ นายเทียน เหวินหวา อดีตประธาน บริ ษั ท ซานลู่ วั ย 66 ปี ต้ อ งถู ก จำคุ ก ตลอดชี วิ ต และปรั บ เป็ น เงิ น มากกว่ า 20 ล้ า นหยวน โทษฐานผลิ ต และจำหน่ า ย นมปนเปื้ อ นสารพิ ษ ที ม ผู้ บ ริ ห ารอี ก 3 คน ถู ก ตั ด สิ นจำคุ ก 5-15 ปี ส่วนชายจีน 2 คน ซึ่งเป็นตัวการปลอมปนสารเมลามีน ในนม ก่อนขายต่อให้บริษัทซานลู่ ถูกตัดสินประหารชีวิต
การตรวจสอบผลิตภัณฑ์ของบริษัทซานลู่ นำไปสู่การขยายผล ตรวจสอบนมยี่ ห้ อ อื่ น และพบว่ า มี ผู้ ผ ลิ ต นมในประเทศจี น อีก 21 ราย ที่จำหน่ายนมปลอมปนเมลามีน12 โดยบริษัทผลิต นมในจี น 22 แห่ ง จะตั้ ง กองทุ น 1,100 ล้ า นหยวน หรื อ ประมาณ 5,500 ล้านบาท เพื่อจ่ายชดเชยให้กับครอบครัวของ เด็กทารกที่เสียชีวิต 200,000 หยวน หรือประมาณ 1 ล้านบาท ส่วนเด็กที่ล้มป่วยหลังดื่มนมปลอมปนเมลามีนจะได้รับเงินราย ละ 30,000 ถึ ง 50,000 หยวน หรื อ ประมาณ 150,000 ถึ ง 250,000 บาท13 ล่าสุดมีรายงานว่า รองศาสตราจารย์ ดร.เยาวมาลย์ ค้าเจริญ อาจารย์ ป ระจำภาควิ ช าสั ต วศาสตร์ คณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น สามารถคิดค้นชุดตรวจสอบการปลอม ปนเมลามีนในน้ำ เครื่องดื่ม รวมทั้งผลิตภัณฑ์อาหารคนและ อาหารสัตว์ได้สำเร็จ ซึงได้รบความสนใจจากกลุมผูประกอบการ ่ ั ่ ้ ทั้งรายย่อยและรายใหญ่จำนวนมาก และถูกนำไปผลิตในเชิง พาณิชย์แล้ว17 ทั้งนี้ควรจะมีการปรับปรุงกระบวนการตรวจสอบหาปริมาณ โปรตีนในตัวอย่างอาหารให้รอบคอบรัดกุมมากขึ้น เพราะการ วิเคราะห์ปริมาณโปรตีนจากปริมาณไนโตรเจนแบบที่ใช้กันอยู่ ในปัจจุบันนั้น ยังมีช่องโหว่ซึ่งเป็นตัวการก่อให้เกิดเรื่องอื้อฉาว ดังกล่าว
60
รู้จักสารเมลามีน
เมลามีน (Melamine) เป็นสารอินทรียเคมี โดยทั่วไปจะ อยู่ในรูปของผลึกสีขาว สามารถละลายน้ำได้เล็กน้อยและ มีส่วนประกอบของไนโตรเจนสูงถึงร้อยละ 66 เมื่อนำเมลามีนไปผสมกับฟอร์มาลดีไฮด์จะได้เมลามีนเรซิน หรือพลาสติกที่ขึ้นรูปด้วยความร้อน ซึ่งมีความทนทานและ นิยมใช้ในการผลิตโฟมทำความสะอาดพืนผิว แผ่นฟอร์ไมกา ้ กาว จานชาม และไวท์บอร์ด เมลามี น มี ค วามเป็ น พิ ษ ต่ ำ แต่ ห ากรั บ เข้ า สู่ ร่ า งกายใน ปริมาณมากและติดต่อกันเป็นเวลานาน จะก่อให้เกิดนิ่ว ในไตหรือมีอาการไตวาย จากการติดตามอาการของเด็ก ที่ บ ริ โภคนมปลอมปนเมลามี น พบว่ า มั ก จะร้ อ งไห้ โดย ไม่ทราบสาเหตุในขณะปัสสาวะ อาจมีการอาเจียน ม่านตา หดตั ว หรื อ ไตวายเฉี ย บพลั น มี ก้ อ นแข็ ง ออกมาพร้ อ ม ปัสสาวะ ความดันโลหิตสูง และบวมน้ำ เนื่องจากผู้ป่วย ส่วนใหญ่เป็นเด็กเล็กและบริโภคนมเป็นอาหารหลัก ทำให้ ปริมาณเมลามีนต่อน้ำหนักตัวนี้ได้รับสูงกว่าผู้ใหญ่ ขณะที่ ระบบการทำงานของไตเด็ ก ยั ง ทำงานได้ ไม่ ส มบรู ณ์ เท่ า ของผู้ใหญ่ โดยในปี 2550 เคยพบสารเมลามีนในโปรตีนข้าวสาลีและ ข้าวที่นำเข้าจากจีน เพื่อใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับผลิตอาหาร สัตว์ในสหรัฐอเมริกา เป็นผลให้สุนัขและแมวจำนวนมาก ล้มตายด้วยอาการไตวาย
ที่มา: “ถามตอบเรื่องเมลามีน”. สืบค้นจาก [http://www.fda.moph.go.th/ www_fda/fda_melamine/index-melamine.php]
ตารางสรุปรายชื่อผลิตภัณฑ์อาหาร (นมโค) ที่มีสารเมลามีนเกินมาตรฐาน
รายละเอียดผลิตภัณฑ์ บริษัท ประเทศผู้ผลิต ไทย ปริมาณ สารเมลามีนที่พบ (มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม) 92.82
1. นมข้นแปลงไขมันไม่หวาน สูตรน้ำมันปาล์ม ตรามะลิ เลขสารบบ อย. : 14-1-02323-1-0037 บริษัท อุตสาหกรรม นมไทย จำกัด วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 16 / 01 / 09 2. Shuangwa Full Cream Milk Powder เลขสารบบ อย. : ไม่มี บริษัท ดัชมิลล์ จำกัด วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : ไม่ปรากฏข้อมูล 3. ขนมปังกรอบรูปหมีโคอะล่าสอดไส้ครีมรสช็อกโกแลต ตราโคอะล่า เลขสารบบ อย. : 10-3-13241-1-0299 บริษัท ซันฟู้ดส์ เทรดดิ้ง จำกัด วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 06 / 04 / 09
จีน
1.20
จีน
3.16
รายละเอียดผลิตภัณฑ์ 4. พีนัทแครกเกอร์ไส้ครีม ตราจูลี่ส์ เลขสารบบ อย. : 96-4-00136-2-0005 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 30 / 08 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 30 / 08 / 09 5. ชีสแซนด์วิช ตราจูลี่ส์ เลขสารบบ อย. : 96-4-00136-2-0007 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 24 / 07 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 24 / 07 / 09 6. ชีสแซนด์วิซ ตราจูลี่ส์ เลขสารบบ อย. : 96-4-00136-2-0007 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 12 / 07 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 12 / 07 / 09 7. ลูกอม ตราไวท์แรบบิท (White Rabbit Creamy Candy) เลขสารบบ อย. : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : ไม่ปรากฏข้อมูล 8. ช็อกโกแลตแท่ง ตราออฟิค (Orphic) เลขสารบบ อย. : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 02 / 08 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : ไม่ปรากฏข้อมูล 9. ครีมแครกเกอร์ ตราโอโมโต เลขสารบบ อย. : 96-4-00136-2-0088 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 22 / 07 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 22 / 07 / 09 10. ขนมปังแท่งเคลือบครีมรสสตรอเบอรี่ ตราฮาจูกู เลขสารบบ อย. : 10-3-12535-1-1445 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 20 / 06 / 09 11. ขนมปังแท่งเคลือบครีมรสสตรอเบอรี่ ตราฮาจูกู เลขสารบบ อย. : 10-3-12535-1-1445 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 05 / 07 / 09 12. ขนมปังกรอบรูปหมีโคอะล่าสอดไส้ครีมรสช็อกโกแลต ตราโคอะล่า เลขสารบบ อย. : 10-3-13241-1-0299 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 19 / 08 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 18 / 11 / 09 13. ขนมปังกรอบรูปหมีโคอะล่าสอดไส้ครีมรสนม ตราโคอะล่า เลขสารบบ อย. : 10-3-13241-1-0303 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 16 / 12 / 07 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 15 / 03 / 09 14. ขนมปังกรอบรูปหมีโคอะล่าสอดไส้ครีมรสนม ตราโคอะล่า เลขสารบบ อย. : 10-3-13241-1-0303 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 19 / 08 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 18 / 11 / 09
บริษัท บริษัท มาร์คกิ้นส์ อินเตอร์ เนชั่นแนล (ไทยแลนด์) จำกัด บริษัท มาร์คกิ้นส์ อินเตอร์ เนชั่นแนล (ไทยแลนด์) จำกัด บริษัท มาร์คกิ้นส์ อินเตอร์ เนชั่นแนล (ไทยแลนด์) จำกัด ไม่ปรากฎข้อมูล
ประเทศผู้ผลิต
ปริมาณ สารเมลามีนที่พบ (มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม) 2.52
มาเลเซีย
มาเลเซีย
7.96
มาเลเซีย
3.42
ไม่ปรากฎข้อมูล
3.85
ไม่ปรากฎข้อมูล บริษัท มาร์คกิ้นส์ อินเตอร์ เนชั่นแนล (ไทยแลนด์) จำกัด Yantai arari confectionary & Food Co., LTD Yantai arari confectionary & Food Co., LTD บริษัท ซันฟู้ดส์ เทรดดิ้ง จำกัด บริษัท ซันฟู้ดส์ เทรดดิ้ง จำกัด บริษัท ซันฟู้ดส์ เทรดดิ้ง จำกัด
จีน
34.37
61
มาเลเซีย
6.08
จีน
5.07
จีน
7.16
จีน
28.86
จีน จีน
5.60
31.68
รายละเอียดผลิตภัณฑ์ 15. ขนมปังกรอบรูปหมีโคอะล่าสอดไส้ครีมรสสตรอเบอรี่ ตราโคอะล่า เลขสารบบ อย. : 10-3-13241-1-0300 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 08 / 01 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 07 / 04 / 09 16. ขนมปังกรอบรูปหมีโคอะล่าสอดไส้ครีมรสสตรอเบอรี่ ตราโคอะล่า เลขสารบบ อย. : 10-3-13241-1-0300 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 18 / 08 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 17 / 11 / 09 17. ขนมปังกรอบสอดไส้ครีมรสสตรอเบอรี่ ตราสตรอเบอรรี่ชอร์ตเค้ก เลขสารบบ อย. : 10-3-12535-1-1817 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 27 / 09 / 09 18. ขนมปังกรอบแผ่นสี่เหลี่ยม Golden Cracker ตราจูลี่ส์ เลขสารบบ อย. : 96-4-00136-2-0035 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 25 / 09 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 25 / 09 / 09 19. The Original CREAM CRACKERS munchy’s เลขสารบบ อย. : ไม่มี วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 01 / 08 / 09 20. Cocoa Chocolate Biscuit Koala’s March เลขสารบบ อย. : ไม่มี วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 04 / 09 / 09 21. Cocoa Chocolate Biscuit Koala’s March เลขสารบบ อย. : ไม่มี วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : ไม่ปรากฏข้อมูล วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 23 / 09 / 09 22. Chocolate snack KOALA FAMILY PACK เลขสารบบ อย. : ไม่มี วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 13 / 05 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 12 / 08 / 09 23. ขนมปังกรอบรูปหมีโคอะล่าสอดไส้ครีมรส สตรอเบอรี่ ตราโคอะ ล่า เลขสารบบ อย. : 10-3-13241-1-0300 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 17 / 05 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 16 / 08 / 09 24. ขนมปังกรอบรูปหมีโคอะล่าสอดไส้ครีมรสนนม ตราโคอะล่า เลขสารบบ อย. : 10-3-13241-1-0303 วัน / เดือน / ปี ที่ผลิต : 07 / 01 / 08 วัน / เดือน / ปี ที่หมดอายุ : 06 / 04 / 09
บริษัท บริษัท ซันฟู้ดส์ เทรดดิ้ง จำกัด บริษัท ซันฟู้ดส์ เทรดดิ้ง จำกัด บริษัท แพรรี ่ มาร์เก็ตติ้ง จำกัด บริษัท เปอร์เฟคฟู้ดเมนู เฟคเจอริ่ง (M) จำกัด Munchy Food Industries SDN.BHD. Soon Seng Huat (Singapore) Pte LTD. Soon Seng Huat (Singapore) Pte LTD. MALAYSIA & SINGAPORE SEHAT EKONOMI SUPERMARKET บริษัท ซันฟู้ดส์ เทรดดิ้ง จำกัด
ประเทศผู้ผลิต
ปริมาณ สารเมลามีนที่พบ (มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม) 4.19
จีน
จีน
15.55
จีน
2.96
มาเลเซีย
8.56
มาเลเซีย
3.97
62
สิงคโปร์
5.66
สิงคโปร์
18.45
มาเลเซีย
3.03
จีน
2.89
บริษัท ซันฟู้ดส์ เทรดดิ้ง จำกัด
จีน
2.60
ที่มา : รายชื่อผลิตภัณฑ์อาหารกรณีไม่ผ่านเกณฑ์มาตรฐานตามที่กฎหมายกำหนด สืบค้นจาก [http://www.fda.moph.go.th/www_fda/fda_melamine/bytypeNo.pdf]
8
กรณี 54 ศพ จากประเทศพม่าถึง กรณีโรฮิงญา…เป็นการค้ามนุษย์หรือไม่?
กรณีนี้ไม่ใช่เหตุการณ์แรกและไม่ใช่เหตุการณ์สุดท้ายสำหรับ การย้ายถิ่นข้ามชาติ1 ที่ไม่ปลอดภัยเช่นนี้ หากย้อนหลังไปดู กรณีแรกๆ ที่คล้ายคลึงกับกรณี 54 ศพ คือ เมื่อปี 2538 เกิด กรณีรถบรรทุกขนคนงานจากประเทศพม่าร่วมร้อยคนถูกอัด แน่นในรถบรรทุกคลุมผ้าใบแน่นหนา ออกจากจากระนองเพื่อ ไปภูเก็ต แต่เมื่อรถไปถึงจังหวัดพังงาก็เกิดอุบัติเหตุไฟไหม้ในรถ คลอกคนงานตาย 30 กว่าคน ที่เหลือบาดเจ็บสาหัสร่วม 50 คน และหากพิจารณาย้อนหลังช่วง พ.ศ.2549-2551 ที่ผ่านมา พบว่าได้เกิดเหตุการณ์เช่นนี้ในประเทศไทยมาแล้วอย่างน้อย ถึง 14 ครั้ง (ที่สามารถตรวจสอบได้) มีแรงงานข้ามชาติเสียชีวิต 106 คน บาดเจ็บ 149 คน สูญหาย 15 คน2 เหตุการณ์ดังกล่าวที่เกิดขึ้น สะท้อนให้เห็นถึงการละเมิดสิทธิ มนุษยชนต่อแรงงานข้ามชาติในประเทศไทย โดยเฉพาะอย่าง ยิ่งแรงงานที่ได้รับผลกระทบจากการเอารัดเอาเปรียบจากผู้จ้าง และจากผู้ ลั ก ลอบขนแรงงานเข้ า มาทำงานในประเทศไทย3 ประมาณมากกว่า 20 ปีแล้ว ที่มีผู้อพยพข้ามชาติจากประเทศ เพื่อนบ้านหลั่งไหลเข้ามาทำงานในบ้านเรา ด้วยเหตุผลจาก โครงสร้างการเมืองและทางเศรษฐกิจของประเทศเพื่อนบ้าน ที่ เป็ น แรงผลั ก ให้ ผู้ ค นย้ า ยถิ่ น ออกจากบ้ า นเกิ ด ผนวกกั บ ความต้ อ งการแรงงานระดั บ ล่ า งของธุ ร กิ จ ต่ า งๆ ในบ้ า นเรา ที่เป็นปัจจัยดึงดูดให้แรงงานเหล่านี้มุ่งหวังเข้ามาแสวงหาโอกาส ชีวิตที่ดีกว่า น่าสนใจว่า จนถึงบัดนี้ประเทศไทยก็ยังไม่มีนโยบายเกี่ยวกับ แรงงานข้ า มชาติ ที่ ชั ด เจน มี แ ต่ น โยบายจั ด การผู้ อ พยพที่ ลักลอบเข้าเมืองมาทำงานไม่ถกกฎหมาย ทำให้เกิดการคอรัปชัน ู ่ อย่างกว้างขวางในการขนคนเข้ามาทำงาน และเกิดเป็นขบวนการ ลั ก ลอบค้ า มนุ ษ ย์ ข้ า มชาติ จนประเทศไทยถู ก ตราว่ า เป็ น ศูนย์กลางการย้ายถิ่นแรงงานข้ามชาติในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง (ครอบคลุม 6 ประเทศ คือ ไทย พม่า กัมพูชา ลาว เวียดนาม และมณฑลยูนนานของประเทศจีน) และเป็นศูนย์กลางการค้า มนุษย์ไปในเวลาเดียวกัน4 ปรากฏการณ์การย้ายถิ่นข้ามชาติที่เกิดขึ้นในภูมิภาคนี้ เป็นการ เคลื่ อ นย้ า ยในลั ก ษณะของการลั ก ลอบเข้ า เมื อ งอย่ า งไม่ ถู ก กฎหมาย เกี่ยวข้องกับขบวนการนำพา หรือลักลอบขนแรงงาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งแรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านของประเทศ ไทยที่ เ กิ ด ขึ้ น มาอย่ า งต่ อ เนื่ อ งตลอดช่ ว งทศวรรษที่ ผ่ า นมา และหลังจากเหตุการณ์กรณีแรงงานข้ามชาติเสียชีวิตระหว่าง ลักลอบเข้ามาทำงานที่ระนองในครั้งนี้เอง
เดือนเมษายน 2551 เกิดเหตุการณ์ชวนให้ตระหนก สำหรั บ สั ง คมไทย เพราะมี ก ารพบศพแรงงาน ข้ า มชาติ จ ากประเทศพม่ า ที่ ห ลบหนี เ ข้ า เมื อ งไม่ ถู ก กฎหมายจำนวน 54 คน เป็นชาย 17 คน และหญิง 37 คน รวมถึงมีผู้บาดเจ็บอีก 21 คน จากจำนวน แรงงานข้ามชาติจากพม่าทั้งหมด 121 คน ในรถ บรรทุก ที่ดัดแปลงเป็นรถตู้คอนเทนเนอร์ ห้ อ งเย็ น ผนวกเข้ า กั บ ข่ า วดั ง ระดั บ โลกเรื่ อ งชาวโรฮิ ง ญา ที่เดินทางเข้าประเทศไทยโดยทางเรือในพื้นที่จังหวัด ระนอง ถู ก เจ้ า หน้ า ที่ ท หารไทยผลั ก ดั น ให้ ก ลั บ ไป เผชิญความตายกลางทะเล นำไปสู่คำถามว่าเรื่อง เหล่านี้เกี่ยวข้องกับขบวนการค้ามนุษย์ ในประเทศไทย อย่างไร?
กรณี 54 ศพ จากประเทศพม่า เป็นเพียง ยอดภูเขาน้ำแข็งของขบวนการค้ามนุษย์
แรงงานข้ามชาติกลุ่มนี้ มีนายหน้าพาลักลอบเดินทางมาจาก แพปลาแห่ ง หนึ่ ง ในจั ง หวั ด ระนอง เพื่ อ เดิ น ทางไปทำงาน ที่ จั ง หวั ด พั ง งาและภู เ ก็ ต ระหว่ า งที่ ร ถได้ แ ล่ น มาถึ ง บริ เวณ บ้านบางกล้วยนอก หมู่ที่ 3 ต.นาคา อ.สุขสำราญ จ.ระนอง พบว่าแรงงานข้ามชาติจำนวนมากที่ต่างเบียดเสียดอย่างแออัด อยู่ในพื้นที่แคบๆ ได้เสียชีวิตลงเนื่องจากขาดอากาศหายใจ นานกว่า 1-2 ชั่วโมง ทำให้คนขับรถต้องหยุดรถและหลบหนี ความผิดไปในที่สุด
63
ประจวบกับในตอนปลายปี 2551 ต่อต้นปี 2552 สำนักข่าว ต่างประเทศตีข่าวเรื่องชาวโรฮิงญา ที่เดินทางเข้าประเทศไทย โดยทางเรือในพื้นที่จังหวัดระนอง แต่ถูกเจ้าหน้าที่ทหารไทย ผลั ก ดั น ให้ ก ลั บ ไปเผชิ ญ ความตายกลางทะเล โดยในข่ า วได้ สัมภาษณ์ผู้รอดชีวิตให้ข้อมูลว่า ถูกผลักดันกลับไปในภาวะที่ ยากลำบากและถูกทำร้าย5 ซึ่งกลายเป็นประเด็นร้อนต่อรัฐบาล ไทยไม่น้อย หลังจากเกิดเหตุการณ์ดังกล่าว สื่อ และภาครัฐบาง ส่วนได้พยายามจะเชื่อมโยงต่อการลักลอบเดินทางเข้าประเทศ ไทยว่าเป็นส่วนหนึ่งของขบวนการค้ามนุษย์ที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน6 ทำให้เกิดความสนใจจากรัฐบาล และภาคประชาสังคม ที่ทำงานเกี่ยวข้องเรื่องผู้อพยพข้ามชาติ รวมถึงชาวบ้าน ทั่วไป ต่อประเด็นนี้เพิ่มมากขึ้นมาก
เส้นคาบเกี่ยวของการค้ามนุษย์กับการค้าแรงงาน
การลักลอบขนแรงงานข้ามชาติและการค้ามนุษย์นั้น เป็นความ คาบเกี่ยวระหว่างเรื่องของการนำพา หรือการค้ามนุษย์ กับการ เคลื่อนย้ายแรงงาน เห็นได้จากการที่รัฐบาลได้มองกรณีการ เสียชีวิตของแรงงานข้ามชาติจากพม่า 54 ศพ เป็นเรื่องของ การค้ามนุษย์ ดังเช่น การให้สัมภาษณ์ของ นายนพดล ปัทมะ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศในขณะนั้นว่า “รัฐบาล ไทยจะร่วมมือกับรัฐบาลพม่าในการปราบปรามการค้ามนุษย์ ข้ามชาติ ซึ่งรัฐบาลไทยอยู่ในระหว่างการหารืออย่างใกล้ชิดกับ รัฐบาลพม่าในการยกร่างบันทึกความเข้าใจว่าด้วยการต่อต้าน การค้ า มนุ ษ ย์ และความพร้ อ มที่ จ ะแก้ ไขปั ญ หาแรงงานผิ ด กฎหมายพม่าในไทย ตามบันทึกความเข้าใจที่ไทยกับพม่าได้ ลงนามไปแล้ว”7 ด้วยกระแสประเด็นเรื่องการค้ามนุษย์ในระดับสากล ที่ผลักดัน ให้นานาประเทศหันมาให้ความสำคัญกับปัญหาการค้ามนุษย์ สำหรับประเทศในภูมิภาคอาเซียนก็ให้ความใส่ใจเรื่องนี้มาอย่าง ต่อเนื่องมากกว่า 10 ปี8 คือ l พ.ศ.2540 ปั ญ หาการค้ า สตรี แ ละเด็ ก ได้ รั บ การ กล่าวถึงครั้งแรกโดยผู้นำอาเซียนในการประชุมผู้นำ อาเซี ย นอย่ า งไม่ เ ป็ น ทางการ กำหนดให้ มี แ นว ปฏิ บั ติ แ ละมาตรการความร่ ว มมื อ ในการแก้ ไ ข ปัญหาของภูมิภาค ซึ่งรวมถึงการค้าสตรีและเด็ก l พ.ศ.2541 ผู้นำอาเซียนได้รับรองแผนปฏิบัติการ ฮานอย แผนดังกล่าวเรียกร้องให้มีการเสริมสร้าง ความร่วมมือในการต่อต้านการค้าและการกระทำ รุนแรงต่อสตรีและเด็ก l พ.ศ.2547 ที่ ป ระชุ ม สุ ด ยอดอาเซี ย นครั้ ง ที่ 10 ที่ เวียงจันทน์ ได้ให้การรับรองปฏิญญาอาเซียนว่าด้วย ความร่วมมือในการต่อต้านการค้ามนุษย์ อย่ า งไรก็ ต าม การมองปรากฏการณ์ เรื่ อ งการค้ า มนุ ษ ย์ ใ น ประเทศไทย ก่อนการประกาศใช้พระราชบัญญัติป้องกันและ ปราบปรามการค้ามนุษย์ พ.ศ.2551 ยังคงเป็ นการมองไปที่
64
กลุ่ ม เป้ า หมายที่ เป็ น สตรี แ ละเด็ ก และนิ ย ามการค้ า มนุ ษ ย์ เฉพาะในเรื่องของการแสวงประโยชน์ทางเพศเท่านั้น โดยผู้หญิง และเด็กเท่านั้นที่ถือว่าเป็นเหยื่อของการค้ามนุษย์ ดูได้จากการ ทำบันทึกข้อตกลงระหว่างหน่วยงานต่างๆ เพื่อเป็นแนวทาง ในการปฏิบัติงานร่วมกัน เช่น l พ.ศ.2542 มีการลงนามร่วมกันในบันทึกข้อตกลง เรื่ อ ง แนวทางปฏิ บั ติ ร่ ว มกั น ระหว่ า งหน่ ว ยงาน ที่เกี่ยวข้องในการดำเนินการกรณีการค้าหญิงและ เด็กที่ตกเป็นเหยื่อของการค้ามนุษย์ l พ.ศ.2546 จั ด ทำบั น ทึ ก ข้ อ ตกลงเรื่ อ ง แนวทาง ปฏิบัติร่วมกันระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการ ดำเนินการกรณีการค้าหญิงและเด็กที่ตกเป็นเหยื่อ ของการค้ามนุษย์ (ฉบับที่ 2) บันทึกข้อตกลง เรื่อง การดำเนินงานระหว่างหน่วยงานภาครัฐและองค์กร เอกชน กรณีการค้าเด็กและหญิง และบันทึกข้อตกลง เรื่ อ งแนวทางการดำเนิ นงานขององค์ ก รเอกชนที่ เกี่ยวข้องในการดำเนินการกรณีการค้าเด็กและหญิง l พ.ศ.2546 จัดทำบันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาล แห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งราชอาณาจักร กัมพูชา เรื่องความร่วมมือทวิภาคีว่าด้วยการขจัด การค้าเด็กและหญิง และการช่วยเหลือเหยื่อการค้า มนุษย์ l พ.ศ.2547 จั ด ทำบั นทึ ก ความเข้ า ใจว่ า ด้ ว ยความ ร่วมมือระหว่างประเทศในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง ว่าด้วยการต่อต้านการค้ามนุษย์ l พ.ศ.2548 จัดทำบันทึกความเข้าใจระหว่างรัฐบาล แห่งราชอาณาจักรไทยกับรัฐบาลแห่งสาธารณรัฐ ประชาธิปไตยประชาชนลาว ว่าด้วยความร่วมมือ ต่อต้านการค้ามนุษย์ โดยเฉพาะสตรีและเด็ก พระราชบัญญัติป้องกันและปราบปรามการค้ามนุษย์ พ.ศ.2551 มีผลบังคับใช้ตั้งแต่เดือนมิถุนายน พ.ศ.2551 กฎหมายฉบับนี้ ห้ า มการค้ า มนุ ษ ย์ ทุ ก รู ป แบบ รวมทั้ ง การค้ า มนุ ษ ย์ เพื่ อ ใช้ แรงงาน ซึ่งครอบคลุมถึงการค้าทารก เด็ก ผู้หญิง ผู้สูงอายุ และผู้ชายด้วย กฎหมายกำหนดบทลงโทษที่เข้มงวดและเป็น โทษหนักเหมือนกับอาชญากรรมร้ายแรง ซึ่งจะแตกต่างจาก กฎหมายต่อต้านการค้ามนุษย์ฉบับเดิม แต่เมื่อหันกลับไปมองเหตุการณ์แรงงานข้ามชาติที่เสียชีวิตถึง 54 ศพ ในระหว่างการลักลอบเดินทางเข้ามาทำงานที่กล่าวมา ข้างต้นนั้น ได้นำมาซึ่งข้อถกเถียงต่อเรื่องการค้ามนุษย์ว่าพวก เขา/เธอเหล่านั้นเป็นเหยื่อของการค้ามนุษย์หรือไม่ แม้ท้ายที่สุด คำตอบจะออกมาในลั ก ษณะที่ บ อกว่ า เหตุ ก ารณ์ นี้ เ กิ ด ขึ้ น ใน ขณะที่ พ.ร.บ.ป้องกันและปราบปรามการค้ามนุษย์ฉบับใหม่ ยั ง ไม่ มี ผ ลบั ง คั บ จึ ง ต้ อ งใช้ ก ฎหมายฉบั บ เดิ ม แต่ ใ นแง่ ข้ อ ถกเถียงก็แบ่งเป็นสองกลุ่ม คือ เข้าข่ายเหยื่อของการค้ามนุษย์ และไม่เข้าข่าย
ต่อประเด็นนี้ นายวิทิต มันตาภรณ์ นักวิชาการสิทธิมนุษยชน ชื่อดังที่ทำงานในระดับนานาชาติ ให้ความเห็นว่า “การถกเถียงในประเด็นข้างต้นเกี่ยวกับประเด็นเรื่องผู้เสียหาย ว่าเป็นเหยื่อหรือไม่เป็นเหยื่อนั้น ผมคิดว่าเป็นสิ่งที่ดี ที่เราเกิด ความสั บ สนเพราะจะช่ ว ยให้ เราจำเป็ นต้ อ งหาความกระจ่ า ง ต่ อ เรื่ อ งนี้ ทั้ ง การช่ ว ยเหลื อ ผู้ ที่ ต กเป็ น เหยื่ อ ผู้ แ ทนในการ เรียกร้องให้เหยื่อ และการช่วยเจ้าหน้าที่ให้ทำงานสะดวกขึ้น โจทย์ ส ำคั ญ คื อ ทำอย่ า งไรถึ ง จะทำให้ วิ ธี ก ารของแต่ ล ะฝ่ า ย สามารถมาบรรจบกันได้ ในทัศนะเจ้าหน้าที่ คือ สันนิษฐานไว้ ก่อนว่าแรงงานกลุ่มนี้ผิดกฎหมาย ฉะนั้นก็ดำเนินการฟ้องและ ส่งกลับ โดยใช้กฎหมายเรื่องคนเข้าเมืองเป็นตัวตั้ง ... ข้อเสนอ ของผมคือ ต้องใช้การสันนิษฐานไว้ก่อนว่าผู้ที่ได้รับผล กระทบเป็ น เหยื่ อ และต้ อ งใช้ ก ระบวนการในรู ป แบบ สวั ส ดิ ก ารสั ง คมเข้ า มากำกั บ ดู แ ล ดังนั้ น มีค วามจำเป็ น ที่ต้องมีคำสั่งที่ชัดเจนว่าเมื่อพวกเขาเป็นเหยื่อ จะต้องมีการ โอนการทำหน้าที่เหล่านี้จากสำนักงานตรวจคนเข้าเมืองไปยัง หน่วยงานอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง เช่น กระทรวงการพัฒนาสังคมฯ”9
บทบาทของ ‘นายหน้า’ กับการลักลอบขนแรงงานข้ามพรมแดน
จากพระราชบั ญ ญั ติ ป้ อ งกั น และปราบปรามการค้ า มนุ ษ ย์ พ.ศ.2551 ที่ให้คำนิยามผู้เสียหายจากการค้ามนุษย์ หมายถึง บุคคลที่ได้รับความเสียหายเนื่องจากถูกกระทำอย่างหนึ่งอย่าง ใด คือ จัดหา / ซื้อ / ขาย / จำหน่าย / พามาจาก / ส่งไปยัง ที่ใด / หน่วงเหนี่ยว / กักขัง / จัดให้อยู่อาศัย / รับไว้ โดยวิธี การอย่างหนึ่งอย่างใด คือ ข่มขู่ / ใช้กำลังบังคับ / ลักพาตัว / ฉ้ อ ฉล / หลอกลวง / ใช้ อ ำนาจโดยมิ ช อบ โดยให้ เงิ น หรื อ ผลประโยชน์ อ ย่ า งอื่ น แก่ ผู้ ป กครองหรื อ ผู้ ดู แ ล เพื่ อ แสวงหา ประโยชน์ โ ดยมิ ช อบอย่ า งหนึ่ ง อย่ า งใด คื อ การแสวงหา ประโยชน์จากการค้าประเวณี / การผลิตหรือเผยแพร่วัตถุหรือ สื่อลามก / การแสวงหาประโยชน์ทางเพศ / การเอาคนลงเป็น ทาส / การนำคนมาขอทาน / การบังคับใช้แรงงานหรือบริการ / การบั ง คั บ ตั ด อวั ย วะเพื่ อ การค้ า / การอื่ น ใดที่ ค ล้ า ยคลึ ง กั น อันเป็นการขูดรีดบุคคล เห็นได้วา การลักลอบขนแรงงานข้ามพรมแดน กับการค้ามนุษย์ ่ มีความคาบเกี่ยวกันสูงมาก เนื่องจากทั้ง 2 กระบวนการต้องมี นายหน้าเข้ามาเป็นตัวหลักสำคัญ เพราะแรงงานข้ามชาติไม่ สามารถย้ายถิ่นแบบถูกกฎหมายได้ ทำให้ตัวแรงงานเองต้อง ย้ายถิ่นผ่านการมีเครือข่ายนายหน้า เครือข่ายส่งเสริมคุณภาพ ชีวิตแรงงานได้ทำการวิจัยเชิงลึก เรื่องกระบวนการเข้าสู่การค้า มนุ ษ ย์ ใ นแรงงานข้ า มชาติ พบว่ า มี รู ป แบบการค้ า มนุ ษ ย์ จำนวนมาก ในรูปแบบการจัดหา นำพา การเอารัดเอาเปรียบ การแสวงหาผลประโยชน์ จ ากแรงงานและการปิ ด กั้ น อิ ส ระ เสรี ภ าพ รวมถึ ง การบั ง คั บ ในรู ป แบบอื่ น ๆ 10 โดยงานวิ จั ย นี้ ได้จำแนกประเภทของนายหน้าไว้อย่างน่าสนใจ คือ
1. นายหน้ า นำพาข้ า มพรมแดน หมายถึง คนที่พาข้าม พรมแดนมายังประเทศไทย โดยเป็นธุระจัดการเรื่องการ เดิ นทาง ซึ่ ง คิ ด ค่ า ใช้ จ่ า ยแล้ ว แต่ ค วามยากลำบากของ เส้นทาง 2. นายหน้ า หางาน/ส่ ง คนเข้ า โรงงาน ส่วนใหญ่เป็นคน ต่างชาติที่อาศัยอยู่ในประเทศไทยมาเป็นเวลานานและรู้จัก กับเจ้าของกิจการ สามารถพูดภาษาไทยได้ดี ซึ่งการเก็บ ค่าใช้จ่ายขึ้นอยู่กับประเภทงาน 3. นายหน้ า เคลี ย ร์ เ จ้ า หน้ า ที่ รั ฐ ซึ่ ง คนกลุ่ ม นี้ รู้ จั ก กั บ เจ้าหน้าที่ของรัฐบาลบางคนและเป็นผู้กว้างขวางในแวดวง แรงงานข้ามชาติ โดยจะทำหน้าที่เจรจาต่อรองเมื่อแรงงาน ถูกจับ โดยคิดค่าจัดการประมาณ 5,000-10,000 บาท 4. นายหน้าทำบัตร/เอกสาร ซึ่งส่วนใหญ่เป็นกลุ่มคนไทยที่ มีความรู้ในกระบวนการทำเอกสาร เช่น ใบอนุญาตทำงาน ใบทะเบียนราษฎร บัตรสุขภาพ โดยแต่ละครั้งจะเพิ่มค่า ใช้จายมากกว่าความเป็นจริง 1-2 เท่า เช่น ค่าทำใบอนุญาต ่ ทำงานและบัตรสุขภาพปกติเสียคนละ 3,800 บาท แต่หาก ผ่านนายหน้าต้องจ่ายประมาณ 5,000-10,000 บาท 5. นายหน้าส่งคนกลับบ้าน โดยคนกลุ่มนี้รู้จักกับเจ้าหน้าที่ รัฐทีผลักดันคนต่างชาติกลับภูมลำเนา หากแรงงานต้องการ ่ ิ เดินทางกลับประเทศไทยอีกก็สามารถทำได้ แต่ต้องเสียเงิน ประมาณ 2,000-3,000 บาท 6. นายหน้าพาไปโรงพยาบาล ส่วนใหญ่เป็นแรงงานข้าม ชาติ ที่ พู ด ภาษาไทยได้ หรื อ คนไทยที่ อ าศั ย อยู่ ในชุ ม ชน เดียวกับแรงงานข้ามชาติ หากแรงงานเจ็บป่วยจนต้องเข้า โรงพยาบาล แต่ไม่สามารถพูดภาษาไทยได้และไม่มความรู้ ี ขั้นตอนต่างๆ ในการติดต่อกับเจ้าหน้าที่ในโรงพยาบาล นายหน้ า กลุ่ ม นี้ จ ะเป็ น ผู้ อ าสาพาไป โดยคิ ด ค่ า ใช้ จ่ า ย ครั้งละ 500 บาท 7. นายหน้าเงินกู้ มีทั้งคนไทยและคนต่างชาติซึ่งจัดบริการ เงินกู้นอกระบบในอัตราดอกเบี้ย ร้อยละ 20-30 บาท 8. นายหน้ า ส่ ง เงิ น กลั บ บ้ า น ส่ ว นใหญ่ เป็ นคนต่ า งชาติ ซึ่งมีฐานะค่อนข้างดี มีโทรศัพท์มือถืออยู่ประเทศต้นทาง หากแรงงานข้ามชาติรายใดต้องการใช้บริการส่งเงินกลับ บ้านในประเทศต้นทาง นายหน้าจากฝั่งไทยจะโทรศัพท์ไป บอกเครื อ ข่ า ยที่ ป ระเทศต้ น ทางเพื่ อ จ่ า ยเงิ น ก้ อ นเท่ า ที่ แรงงานต้องการส่งกลับ แล้วหักเปอร์เซ็นต์จากยอดเงิน ประมาณร้อยละ 10-20 9. นายหน้ า รั บ ช่ ว ง (Sub-Contractor) เป็ นคนคุ ม งานที่ ส่งคนงานไปตามโรงงานต่างๆ นายหน้ากลุ่มนี้ส่วนใหญ่ เป็นคนไทยที่มีอิทธิพล 10. นายหน้าค้ามนุษย์ เป็นกลุ่มคนที่เป็นธุระจัดหา นำพา แรงงานมาเพื่อแสวงหาประโยชน์ในทางมิชอบ เช่น บังคับ ค้ า ประเวณี บั ง คั บ ให้ ท ำงาน ซึ่ ง มี ก ารบั ง คั บ ขู่ เ ข็ ญ และ ทำร้ายร่างกาย
65
66
หากมองดูรากเหง้าของประเด็นชาวโรฮิงญาทีต้องเดินทางเข้ามา ่ ประเทศไทยโดยมีจุดมุ่งหมายทั้งต้องการหางานทำ ต้องการ หลบหนี จ ากการละเมิ ด สิ ท ธิ ใ นประเทศต้ น ทาง คื อ พม่ า และต้ อ งการเดิ นทางต่ อ ไปยั ง ประเทศอื่ น ๆ ที่ เป็ น ประเทศมุสลิมโดยเฉพาะมาเลเซียนั้น ชัดเจนว่า กรณีโรฮิงญามีความซับซ้อนของสถานะของกลุ่ม มากกว่า คือ ทั้งในฐานะที่เป็นแรงงานข้ามชาติ เหยื่อของการค้ามนุษย์ และผู้หนีภัยความตาย ความซับซ้อน/ซ้อนทับของสถานะนี้เอง ทำให้มุม มองต่อเรื่องนี้มีหลากหลาย และนำมาซึ่งวิธีคิด หรือทำความเข้าใจต่อปัญหาของชาวโรฮิงญาที่ เดินทางออกจากประเทศพม่า รวมทั้งแนวปฏิบัติ ต่ อ กลุ่ ม คนดั ง กล่ า ว ตามแต่ ที่ ห น่ ว ยงานหรื อ บุ ค คลนั้ น ๆ จะเข้ า ใจ โดยเฉพาะอย่ า งยิ่ ง เมื่ อ กรอบคิดหลักของผู้กำหนดนโยบายโน้มเอียงไป ในมิติของด้านความมั่นคงเป็นหลัก ก็ทำให้การ ปฏิบัติต่อเรื่องดังกล่าวเน้นการแก้ไขปัญหาโดย การผลั ก ดั น ส่ ง กลั บ เป็ น หลั ก ต่ อ ประเด็ น นี้ นายสุนัย ผาสุข ผู้ประสานงานปรึกษาองค์กร ฮิวแมนไรท์วอทช์ประจำประเทศไทย ชี้ให้เห็น ภาพว่า12 “การปฏิบัติต่อโรฮิงญา ขณะนี้ไม่สอดคล้องกับ สภาพจริงๆ ของโรฮิงญา เพราะโดยสภาพแล้ว ทั นที ที่ ข้ า มแดนเข้ า มาอย่ า งไม่ มี ก ระบวนการ ถือว่าเข้ามาโดยผิดกฎหมาย ต้องเข้าแดนด้วย กระบวนการตรวจคนเข้าเมือง ถ้าเข้ามาแล้วจับกุม ได้ต้องส่งให้สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง (ตม.) เพื่อ แต่ พ บว่ า ปั ญ หาจะเป็ น เรื่ อ งของการจ้ า งงานและสภาพการ ส่งตัวขึ้นศาล เมื่อพบว่ามีการเข้าเมืองโดยผิดกฎหมายต้องส่ง ทำงานที่ไม่ตรงกับที่บอกก่อนการย้ายถิ่น ซึ่งจะพบได้มากขึ้น เช่ น มี ก ารบั ง คั บ ใช้ แ รงงานในภาคเกษตร โรงงาน ธุ ร กิ จ กลั บ ไปตามขั้ น ตอนที่ ถู ก ต้ อ ง สิ่ ง ที่ ป ระเทศไทยปฏิ บั ติ กั บ ก่อสร้าง ธุรกิจประมงและอาหารแปรรูปจากสัตว์ทะเล คนรับใช้ ผู้ลักลอบเข้าเมืองอย่างผิดกฎหมายทุกกลุ่ม ไม่เฉพาะโรฮิงญา ตามบ้ า น และขอทาน ในกลุ่ ม นี้ มี แ รงงานเด็ ก รวมอยู่ ด้ ว ย เป็ น การปฏิ บั ติ ที่ เ ป็ น มาตรฐานและได้ รั บ การยอมรั บ จาก ซึ่งอาจเข้าข่ายการค้ามนุษย์ คือ มีค่าแรงถูกและสามารถแสวง นานาชาติพอสมควร ยังดีกว่าประเทศเพื่อนบ้านอื่นๆ แต่การ ปฏิบัติกับโรฮิงญาของไทยหลังจาก 19 กันยายน 2549 เป็นต้น ประโยชน์ได้ง่าย มาเปลี่ยนไป เพราะมีมิติความมั่นคงเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย ต้อง ดังเช่นเหตุการณ์เดือนมีนาคม พ.ศ.2551 เจ้าหน้าที่ได้บุกเข้า บอกว่าเป็นการเข้าใจผิดและเป็นสมมุติฐานที่ผิดโดยฝ่ายความ ค้นโรงงานผลิตอาหารกุ้งแห่งหนึ่งในจังหวัดสมุทรสาคร และ
ฉะนั้นจึงเห็นได้ว่าการมีนายหน้า ไม่ได้หมายความว่าจะต้อง เป็นการค้ามนุษย์เสมอไป การค้ามนุษย์จะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อต้อง มีการหลอกลวงแรงงานไปทำงานที่อื่น แต่กรณีแรงงานข้ามชาติ 3 สัญชาติ เป็นเรื่องยากที่จะบอกตรงไปตรงมา เนื่องจากมีน้อย คนมากที่จะทราบว่าตนเองมาทำงานอะไรที่ประเทศไทย และ การออกจากบ้านของพวกเขาไม่ใช่แค่เพียงปัจจัยทางเศรษฐกิจ เท่ า นั้ น แต่ เป็ น เรื่ อ งของการละเมิ ด สิ ท ธิ ม นุ ษ ยชน ที่ ท ำให้ คนต้องอพยพย้ายถิ่นออกมา ฉะนั้นการที่แรงงานไม่อาจทราบ ล่วงหน้าถึงสภาพการทำงาน และไม่สามารถควบคุมสภาพนี้ได้ ก็เป็นการยากที่จะพูดได้ว่าเป็นการค้ามนุษย์ สถานการณ์เหล่านี้ คือ แนวโน้มการเปลี่ยนแปลงทางความคิด เรื่ อ งการค้ า มนุ ษ ย์ ทั้ งเรื่ อ งนายหน้า ที่จ ะเป็นญาติ พี่ น้ อ งและ เพื่ อ นสนิท หรือ เกิดจากความยินยอมสมัครใจเอง ส่ ว นการ ใช้กำลัง การลักพาตัว การบังคับ และการล่อลวงนั้นพบน้อยลง
ช่ ว ยเหลื อ ชาวพม่ า 300 คน ที่ ถู ก บั ง คั บ ใช้ แ รงงานออกมา ครั้งนี้เป็นครั้งแรกที่เจ้าหน้าที่รัฐระบุให้แรงงานชาย 20 คน ที่รวมอยู่ในกลุ่มแรงงาน 74 คน ถูกพิจารณาว่าเป็น เหยื่ อ ของการค้ า มนุ ษ ย์ ด้ ว ย และให้ ส่ ง ตั ว ไปยั ง ที่ พั ก พิ ง ชั่วคราวของรัฐบาล อย่างไรก็ดีเจ้าหน้าที่ได้ใส่กุญแจมือและ กักขังแรงงานชายพม่ารายอื่นๆ ที่เข้าเมืองโดยผิดกฎหมายไว้ ที่โรงงาน และส่งตัวไปยังห้องขังเพื่อรอการส่งตัวกลับประเทศ11
โรฮิงญา : ภาพสะท้อนความซับซ้อนและสับสน ของการค้าแรงงาน การค้ามนุษย์ และผู้หนีภัยความตาย
มั่นคงว่า ชาวโรฮิงญามีผลกระทบต่อความมั่นคง ทั้งที่ความจริง บุคคลเหล่านี้ต้องการเดินทางผ่านไทยเพื่อเข้าไปยังมาเลเซีย” นอกจากนั้ น แล้ ว สุ นั ย ยั ง ได้ เชื่ อ มให้ เห็ นถึ ง ปั ญ หาของการค้ า มนุษย์ในกลุ่มโรฮิงญา ไว้อย่างน่าสนใจว่า “นายหน้าจะได้ค่าตัว จากการขายโรฮิงญา ประมาณ 2-3 หมื่นบาท ต่อคน ส่วน โรฮิงญาก็ต้องจ่ายค่าตัวเช่นกัน โดยอาจจะจ่ายด้วยการกู้หนี้ ยืมสินหรือบางคนก็เป็นหนี้ล่วงหน้า พวกเขาจึงมีภาระที่จะต้อง ไปถึงปลายทางให้ได้ เพราะหลังจากที่ใช้หนี้นายหน้าหมด เงินที่ เหลือก็เก็บ สถานการณ์จึงบีบบังคับเพื่อไปให้ถึง เมื่อถูกจับและ ส่งกลับไม่ว่าทางบกหรือทางทะเล พวกนี้ก็จะดั้นด้นกลับมาอีก เมื่อถูกจับและค้นตัวตามตัวจะมีเบอร์โทรศัพท์อยู่ นั่นคือ เบอร์ ติดต่อนายหน้า หากจะไล่เบี้ยนายหน้าเหล่านี้มีเยอะแยะเต็มไป หมด มีทั้งคนโรฮิงญา คนไทย คนมาเลเซีย หากไล่ตามเบอร์ ก็สามารถไล่จับนายหน้าได้ทั้งหมด เราก็จะสามารถตัดตอน การค้ามนุษย์ได้ แต่ตอนนี้เราไปตอบโจทย์ผิด มองว่าโรฮิงญา เป็นภัยด้านความมั่นคง จริงๆ ไม่ใช่ กลุ่มที่เป็นภัยต่อความ มั่นคง คือ “นายหน้า” ที่ควรต้องถูกดำเนินการตามกฎหมาย” ขณะเดีย วกั น ด้ ว ยปั จ จั ย ที่ป ระเทศพม่ า ปฏิ เ สธสถานะความ เป็นพลเมืองของโรฮิงญา ทำให้กลไกในการคุมครองชาวโรฮิงญา ้ รวมถึ ง การใช้ ก รอบความร่ ว มมื อ อนุ ภู มิ ภ าคอาเซี ย นในการ แก้ไขปัญหานี้อาจจะไม่สามารถกระทำได้ เพราะชาวโรฮิงญา เหล่านี้ไม่มีสถานะเป็นพลเมืองของประเทศพม่า ซึ่งก็อาจจะเข้า ข่ายไม่ได้เป็นพลเมืองในกรอบความร่วมมือของอาเซียนด้วย เช่นกัน เมื่อปัจจัยทั้งในประเทศต้นทาง และสถานะของชาวโรฮิงญา ที่มีความซับซ้อนเช่นนี้แล้ว ทำให้เกิดคำถามต่างๆ ตามมาว่า เราจะสามารถแยกสถานะที่ ทั บ ซ้ อ นของคนกลุ่ ม นี้ ไ ด้ หรือไม่ หรือเราควรจะแสวงหามุมมองใหม่ต่อประเด็นดังกล่าว ซึ่งปัจจุบันต้องยอมรับว่ามิติที่จะใช้ทำความเข้าใจสถานะที่ทับ ซ้อนเช่นนี้ยังมีข้อจำกัด โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีสถานะผู้หนี ภัยความตาย และแรงงานข้ามชาติ แนวทางการดำเนินการของ หน่วยงานภาครัฐที่เน้นเรื่องความมั่นคงของรัฐ โดยการใช้วิธี การผลักดันออกโดยทันทีนั้น ชวนให้ตั้งคำถามสำคัญว่า มีส่วน ในการผลักดันให้เกิดขบวนการค้ามนุษย์ และผลักดันให้คน เหล่านี้กลายเป็นเหยื่อของการค้ามนุษย์โดยทางอ้อมหรือไม่
เราจะข้ามพ้นความซับซ้อน
เกี่ยวกับการค้ามนุษย์ได้อย่างไร?
เพราะภาพรวมของการลักลอบขนแรงงานข้ามชาติ และการ ค้ามนุษย์ ดูจะเป็นภาพที่ดูสับสนและซับซ้อน มองไม่เห็นรอย แบ่งที่ชัดเจนของสถานะต่างๆ หรือบางครั้งแม้จะเห็นชัด แต่ กลับดูพร่ามัวลงไปอีก เหตุการณ์การลักลอบขนแรงงานข้าม ชาติจนนำไปสู่เหตุโศกนาฏกรรม สะท้อนให้เห็นความพร่าเลือน ของความเป็นผู้อพยพที่แสวงหางานทำ เพื่อชีวิตที่ดีกว่า กับ เหยื่อของการค้ามนุษย์ที่ต้องนำพาให้พวกเขามาอยู่ในสภาพ ไม่พึงปรารถนา ภาพการเข้าช่วยเหลือแรงงานข้ามชาติ ทั้งเด็ก
ผู้หญิงและผู้ชาย ที่ตั้งคำถามต่อกลไกการคุ้มครองที่จะทำให้ ก้าวพ้นการละเมิดต่อพวกเขาซ้ำแล้วซ้ำเล่า ภาพชาวโรฮิงญา ที่ชวนตั้งคำถามต่อภาพซ้อนกันของสถานะในตัวคนคนหนึ่ง แล้วเราจะข้ามพ้นไปอย่างไร? ประการแรก ในภาวะที่ โ ลกหมุ น เร็ ว ขึ้ น ด้ ว ยแรงผลั ก ของ โลกาภิวัตน์ การเดินข้ามพรมแดนของรัฐของผู้คนย่อมง่าย และ ก็เป็นช่องทางที่ผู้คนที่จะแสวงหาชีวิตที่ดีขึ้นทั้งทางเศรษฐกิจ และการเมือง โดยเฉพาะคนยากจนในประเทศเพื่อนบ้านย่อม มีมากขึ้นอย่างเลี่ยงไม่ได้ แน่นอนในภาวะที่พรมแดนของรัฐ ถูกปิดด้วยอำนาจอธิปไตยแห่งรัฐ ขบวนการค้ามนุษย์ รวมถึง นายหน้า ที่จะนำพาผู้คนข้ามพรมแดนเข้ามาก็ย่อมจะเกิดขึ้น และสร้างความเสี่ยงแก่คนที่เดินทางข้ามประเทศ สิ่งที่รัฐไทย และสังคมจะต้องพิจารณาอย่างจริงจัง คือ ทำอย่างไรให้การ เดิ น ทางข้ า มพรมแดนของผู้ ค นทั้ ง หลายเป็ น การเดิ น ทางที่ ปลอดภัย เป็นการย้ายถิ่นที่ปลอดภัย แน่นอนย่อมต้องพูดถึง เรื่องของนโยบายการจัดการแรงงานข้ามชาติที่มีการวางแผน ระยะยาว และมองทุกมิติที่เกี่ยวข้องกับการย้ายถิ่นอย่างรอบ ด้านด้วย ประการที่สอง การบังคับใช้กฎหมายที่เกี่ยวข้องต่อกรณีการ ช่วยเหลือเหยื่อการค้ามนุษย์ จะต้องไม่มีช่องทางที่ไปละเมิด สิทธิซ้ำซ้อนต่อตัวผู้ถูกค้า ขณะเดียวกันก็จะต้องมองในมิติที่ พวกเขาเหล่านั้นข้ามพรมแดนเข้ามาเป็นแรงงานที่แสวงหางาน ทำเพื่อชีวิตทีดีกว่าของตนเอง การบังคับใช้กฎหมายก็ควรจะ ต้ อ งเอื้ อ ต่ อ ภาวะดั ง กล่ า ว ทั้ ง นี้ เนื่ อ งจากแรงงานจำนวนมาก แม้จะตกเป็นเหยื่อของการลักลอบค้ามนุษย์ แต่เบื้องหลังการ เดิ นทางนั้ น หลายคนมี ภ าระหนี้ สิ น ผู ก ติ ด ตั ว มา การส่ ง กลั บ โดยไม่คำนึงถึงลักษณะดังกล่าว ก็เป็นการเริ่มต้นวงจรของการ ค้ามนุษย์อีกครั้งซ้ำแล้วซ้ำเล่า ประการสุ ด ท้ า ย ปรากฏการณ์ ก ารย้ า ยถิ่ น ที่ เ กิ ด ขึ้ น ใน ปั จ จุ บั น แสดงให้ เห็ น ว่ า ด้ ว ยปั จ จั ย ผลั ก จากประเทศต้ นทาง ที่ ห ลากหลาย และนโยบายเกี่ ย วข้ อ งกั บ คนข้ า มชาติ ที่ ยั ง ไม่ชัดเจน ทำให้คนข้ามชาติจำนวนมาก มีสถานะที่หลากหลาย ในตัวเอง กรณีของชาวโรฮิงญา ได้สะท้อนภาพนี้อย่างชัดเจน ทำให้รัฐบาลไทยและสังคมไทยต้องตระหนักว่า สภาวการณ์ ดั ง ที่ เ กิ ด ขึ้ น ในปั จ จุ บั น มี ค วามจำเป็ นที่ ป ระเทศไทยจะต้ อ งมี นโยบายที่มองเห็นกลุ่มคนสถานะต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นนโยบาย เกี่ ย วข้ อ งกั บ ผู้ ลี้ ภั ย ควบคู่ ไปกั บ นโยบายต่ า งประเทศเชิ ง รุ ก และคำนึงถึงหลักสิทธิมนุษยชนที่จะช่วยให้วงจรการค้ามนุษย์ ถูกตัดลงไปมากขึ้นเรื่อยๆ ขณะเดียวกันก็จะต้องผลักดันให้เกิดนโยบายการจัดการคนไร้รฐ ั ไร้สัญชาติทั้งภายในประเทศ และสร้างกลไกในระดับภูมิภาคที่ จะแก้ ปั ญ หาคนไร้ รั ฐ ของภู มิ ภ าคให้ ได้ และท้ า ยที่ สุ ด จำเป็ น ที่ จ ะต้ อ งพิ จ ารณานโยบายแรงงานข้ า มชาติ ที่ ส อดคล้ อ งกั บ ข้ อ เท็ จ จริ ง ที่ เ กิ ด ขึ้ น มี แ ผนเชิ ง รุ ก ทั้ ง ในประเทศต้ นทางและ ประเทศปลายทาง เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตของผู้คนในภูมิภาค อันเป็นหนทางของการตัดช่องทางการค้ามนุษย์ในระยะยาวต่อไป
67
9
68
ภัยเอดส์คุกคามวัยรุ่นไทย เพราะเพศสัมพันธ์ ไม่ปลอดภัย
การรั ก ษาโรคเอดส์ ด้ ว ยยาต้ า นไวรั ส ทำให้ผู้ป่วยมีชีวิตยืนยาวและมีคุณภาพ ชีวิตดีขึ้น กระทั่งตัวเลขของผู้เสียชีวิต ด้วยโรคเอดส์ ในประเทศไทยมีแนวโน้ม ลดลงกว่าในอดีตอย่างมาก ทว่าสิ่งที่ น่าเป็นห่วงอย่างยิงในขณะนีกคอ วัยรุน ่ ้็ื ่ ไทยกลายเป็ น กลุ่ ม ที่ มี พ ฤติ ก รรม เสี่ยงต่อการติดเชื้อเอชไอวีสูงกว่า กลุ่ ม อายุ อื่ น ๆ และผู้ ป่ ว ยเอดส์ รายใหม่ซึ่งเป็นวัยรุ่นก็มีจำนวนเพิ่ม ขึ้นเรื่อยๆ ทำให้ปัญหาเอดส์ระบาด ในหมู่ วั ย รุ่ น เป็ น เรื่ อ งที่ สั ง คมไทยต้ อ ง จั บ ตาอย่ า งใกล้ ชิ ด และลงมื อ แก้ ปั ญ หาโดยด่ ว น ก่อนที่ทุกอย่างจะสายเกินไป
จากสถานการณ์โลกถึงสถานการณ์ประเทศไทย
รายงานฉบั บ ล่ า สุ ด ของโครงการเอดส์ แ ห่ ง สหประชาชาติ (UNAIDS) ให้ ข้ อ มู ล ภาพรวมเกี่ ย วกั บ สถานการณ์ เ อดส์ ว่ า ในปี 2550 มีผู้ติดเชื้อทั่วโลกประมาณ 33 ล้านคน และจำนวน ผู้ติดเชื้อรายใหม่ลดลงจากราวๆ 3 ล้านคน ในปี 2544 เหลือ ประมาณ 2.7 ล้ า นคน ในปี 2550 ทั้ ง นี้ มี ก ารคาดการณ์ ว่ า ร้อยละ 45 ของผู้ติดเชื้อรายใหม่จะเป็นกลุ่มวัยรุ่น อายุระหว่าง 15-24 ปี1 สำหรับสถานการณ์ของโรคเอดส์ในประเทศไทย นับตั้งแต่พบ ผูปวยเอดส์รายแรกเมือปี 2527 จนถึงปี 2550 คาดว่ามีผตดเชือ ้ ่ ่ ู้ ิ ้ เอชไอวี ป ระมาณ 1.1 ล้ า นคน ในจำนวนนี้ เ สี ย ชี วิ ต ไปแล้ ว 585,830 คน เหลื อ ผู้ ป่ ว ยเอดส์ ที่ ยั ง มี ชี วิ ต อยู่ 532,522 คน และมีผู้ติดเชื้อรายใหม่ประมาณ 12,787 คน ต่อปี โดยกลุ่มที่ น่าเป็นห่วงทีสดคือ วัยรุนอายุ 15-19 ปี ซึงมีแนวโน้มการติดเชือ ุ่ ่ ่ ้ 2 ขยายวงกว้างขึ้น ข้อมูลดังกล่าวสอดคล้องกับผลการสำรวจ ในหลายจังหวัด ดังการเผยแพร่ข้อมูลในช่วงปี 2551 จากพื้นที่ ต่อไปนี้
จั ง หวั ด เชี ย งใหม่ จากการเก็บข้อมูลในช่วง 2 ปีที่ผ่านมา ของสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงใหม่ พบว่า เยาวชนขึ้น แท่นกลุ่มเสียงอันดับหนึ่งทีมแนวโน้มการติดเชื้อเอชไอวีจากเดิม ่ ่ ี ซึ่งเคยเป็นกลุ่มแม่บ้านและวัยทำงาน โดยในช่วงอายุ 12-15 ปี เป็นกลุ่มที่ติดเชื้อมากที่สุด3 จังหวัดสุราษฎร์ธานี ผลการเฝ้าระวังพฤติกรรมที่สัมพันธ์กับ การติดเชื้อเอชไอวีในกลุ่มวัยรุ่น ประจำปี 2550 ของสำนักงาน สาธารณสุ ข จั ง หวั ด สุ ร าษฎร์ ธ านี รายงานว่ า นั ก เรี ย นชาย ชั้ น มั ธ ยมศึ ก ษาปี ที่ 5 เคยมี เพศสั ม พั นธ์ แ ล้ ว ร้ อ ยละ 22 ใน จำนวนดังกล่าวมีการใช้ถุงยางอนามัยเพียงร้อยละ 41 นักเรียน อาชี ว ศึ ก ษา ปวช. 2 เคยมี เพศสั ม พั นธ์ แ ล้ ว ร้ อ ยละ 45 ใน จำนวนนี้ มี ก ารใช้ ถุ ง ยางอนามั ย ร้ อ ยละ 51 ส่ ว นกลุ่ ม ทหาร ก่อนเข้าประจำการเคยมีเพศสัมพันธ์แล้วร้อยละ 92 ในจำนวน ดังกล่าวมีการใช้ถุงยางอนามัยเพียงร้อยละ 404 จังหวัดสระแก้ว ผลการเฝ้าระวังพฤติกรรมเสี่ยงของนักเรียน ชั้ น มั ธ ยมศึ ก ษาปี ที่ 5 ชี้ ว่ า นั ก เรี ย นชายร้ อ ยละ 20 และ นักเรียนหญิงร้อยละ 10 เคยมีประสบการณ์ทางเพศ โดยมีเพียง ร้อยละ 30 ของกลุ่มตัวอย่างที่ใช้ถุงยางอนามัยในการมีเพศ สัมพันธ์ครั้งแรก5
ระดั บ ประเทศ รายงานผู้ ป่ ว ยเอดส์ ที่ ม ารั บ การรั ก ษาที่ โรงพยาบาลในปี 2551 พบว่าสาเหตุหลักร้อยละ 84 มาจาก การมีเพศสัมพันธ์ และมีแนวโน้มการติดเชื้อในกลุ่มวัยรุ่นอายุ 15–19 ปี ที่ ข ยายวงกว้ า งขึ้ น นายแพทย์ อ นุ พ งศ์ ชิ ต วรากร ผู้ อ ำนวยการโครงการกองทุ น โลกเพื่ อ เอดส์ วั ณ โรค และ มาลาเรี ย ประเทศไทย ภายใต้ ก รมควบคุ ม โรค กระทรวง สาธารณสุข ให้ภาพสรุปว่า “ประเทศไทยมีผู้ติดเชื้อรายใหม่ เพิ่มขึ้นทุกปี ปีละไม่น้อยกว่า 1.2 หมื่นคน และเกือบร้อยละ 90 ของการติดเชื้อเป็นคนที่อายุน้อยลงเรื่อยๆ โดยในกลุ่มนักเรียน เพิ่มจากร้อยละ 5 เป็นร้อยละ 13 และในกลุ่มอายุ 15-19 ปี เพิ่มจากร้อยละ 10 เป็นร้อยละ 17”6 ตั ว เลขจากศู น ย์ ข้ อ มู ล ทางระบาดวิ ท ยา สำนั ก ระบาดวิ ท ยา เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2552 รายงานว่า จำนวนผู้ติดเชื้อ เอดส์ทั้งหมดจาก พ.ศ.2527-2551 มี 353,020 คน เป็นวัยรุ่น อายุ 15-24 ปี รวม 30,399 ราย หรือคิดเป็นร้อยละ 8.6 และ สำนักพัฒนาวิชาการสนับสนุนการป้องกันแก้ปัญหาเอดส์ กรม ควบคุมโรค ได้ใช้ฐานข้อมูลผู้ติดเชื้อรายใหม่มาคาดประมาณ สัดส่วนของผู้ติดเชื้อรายใหม่ในช่วง พ.ศ.2540-2553 แยกตาม กลุ่มประชากร พบว่า สัดส่วนของกลุ่มประชากรที่จะติดเชื้อ เพิ่ ม สู ง ขึ้ น ต่ อ เนื่ อ งมี อ ยู่ 2 กลุ่ ม คื อ กลุ่ ม ที่ มี เซ็ ก ส์ ก่ อ นการ แต่งงาน และกลุ่มชายรักชายเท่านั้น ส่วนกลุ่มอื่นๆ มีสัดส่วนที่ ทรงตั ว หรื อ ลดลง (ดู รู ป ) ทั้ ง นี้ สั นนิ ษ ฐานได้ ว่ า กลุ่ ม ที่ มี เพศ สัมพันธ์ก่อนการแต่งงาน เกือบทั้งหมดน่าจะเป็นเยาวชน
การเลือกวิถีชีวิตทางเพศที่เปราะบาง ต้นเหตุแห่งพฤติกรรมเสี่ยงของวัยรุ่น
ความอยากรู้อยากลอง การพัฒนาการทางร่างกายและความ รู้สึกทางเพศ รวมถึงปัจจัยแวดล้อมทางสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป ต่างส่งผลให้วัยรุ่นไทยมีประสบการณ์ทางเพศครั้งแรกในอายุ
ที่น้อยลงเรื่อยๆ และมักจะเป็นการมีเพศสัมพันธ์กับคนรักหรือ เพื่อนโดยไม่ใช้ถุงยางอนามัย เพราะเข้าใจผิดๆ ว่าการมีเพศ สัมพันธ์กบคนรูจกน่าจะปลอดภัย ไม่เสียงต่อการติดเชือเอชไอวี ั ้ั ่ ้ เหมือนการมีเพศสัมพันธ์กับหญิงบริการ7 สื่อยั่วยุต่างๆ ที่เข้าถึงได้ง่ายขึ้นมีส่วนกระตุ้นให้วัยรุ่นไทยมีเพศ สัมพันธ์กันเร็วขึ้นตามไปด้วย โดยปรากฏผลสำรวจพฤติกรรม ที่มีอิทธิพลต่อการมีเพศสัมพันธ์ในกลุ่มวัยรุ่นว่า มาจากการ ดูหนังโป๊ของนักเรียนชายร้อยละ 82 และนักเรียนหญิงร้อยละ 48 และมาจากการเข้าชมเว็บไซต์ลามกของนักเรียนชายร้อยละ 53 และนักเรียนหญิงร้อยละ 188 การเลือกเดินบนวิถีชีวิตทางเพศที่เปราะบาง เป็นอีกบริบทชีวิต หนึ่งที่เพิ่มโอกาสเสี่ยงต่อการติดเชื้อเอชไอวีในกลุ่มวัยรุ่น เช่น การใช้ชีวิตคู่อยู่ด้วยกันฉันท์สามีภรรยาอย่างเปิดเผยในกลุ่ม
69
การคาดประมาณสัดสวนผูติดเชื้อรายใหมแยกตามกลุมประชากร ป 2540-2553
100% 80% 60% 40% 20% เพศสัมพันธนอกสมรส หญิงติดจากสามี พนักงานบริการหญิง ชายติดจากภรรยา ชายนักเที่ยว ชายที่เพศสัมพันธกับชาย ผูใชยาชนิดฉีด พ.ศ.
ที่มา : สำนักพัฒนาวิชาการสนับสนุนการป้องกันแก้ปัญหาเอดส์ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. 2551.
254 0 254 1 254 2 254 3 254 4 254 5 254 6 254 7 254 8 254 9 255 0 255 1 255 2 255 3
0%
หรือแม้แต่ค่านิยมซึ่งสะท้อนผ่านผลการทำโพลล์ว่า เยาวชน ไทยร้อยละ 21 ต้องการมีเพศสัมพันธ์กับคู่รักในวันวาเลนไทน์10
เร่งเพิ่มบริการดูแลสุขภาพทางเพศ
เพราะเยาวชนเป็นกลุ่มที่มีแนวโน้มว่าจะเผชิญความเสี่ยงเรื่อง โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์และเอดส์ มากกว่าประชากรกลุ่ม อื่ น ๆ แต่ ก ลั บ เป็ นกลุ่ ม ที่ ใช้ บ ริ ก ารสุ ข ภาพในระบบน้ อ ยมาก กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข จึงเลือกที่จะรับมือกับ ปั ญ หาโรคติ ด ต่ อ ทางเพศสั ม พั นธ์ ข องกลุ่ ม วั ย รุ่ นด้ ว ยวิ ธี ก าร จัดการเชิงรุก คือเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงบริการดูแลสุขภาพ ทางเพศที่ปลอดภัย เริ่มต้นจากการเปิด “คลินิกวัยรุ่นบางรัก” ขึ้นในโรงพยาบาล บางรัก ตั้งแต่ปลายปี 2550 เพื่อให้เป็นคลินิกต้นแบบในการ ควบคุมป้องกันโรค ตรวจหาเชื้อเอชไอวีโดยสมัครใจ และตรวจ รักษาโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์สำหรับกลุ่มวัยรุ่นอายุ 10-24 ปี โดยให้บริการทุกวันเสาร์ ตั้งแต่เวลา 9.00-15.30 น. ซึ่งที่ ผ่านมาวัยรุ่นส่วนใหญ่ก็พึงพอใจต่อการให้บริการที่เป็นกันเอง ของเจ้าหน้าที่ แต่จากการประเมินการใช้ถุงยางอนามัยในกลุ่มวัยรุ่นที่ไปใช้ บริการคลินิกบางรัก พบว่า วัยรุ่นชายมีความรู้ในการใช้ถุงยาง อนามัยในระดับดี แต่ยังขาดความระมัดระวัง โดยเก็บหรือวาง ถุงยางอนามัยไว้ในบริเวณที่มีอุณหภูมิสูง เช่น ในรถยนต์หรือรถ จักรยานยนต์ ซึ่งทำให้ถุงยางอนามัยเสื่อมสภาพ ขณะที่วัยรุ่น หญิง ยัง ขาดความรู้เกี่ยวกับวิธีการและขั้นตอนการใช้ ถุ ง ยาง อนามัย คลินิกบางรักจึงส่งเสริมให้วัยรุ่นได้เรียนรู้และพัฒนา ทักษะการป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ โดยใช้โปรแกรม การสอนสุขศึกษาผ่านสื่อคอมพิวเตอร์ พร้อมกับมีเจ้าหน้าที่ คอยให้คำแนะนำเพิ่มเติม11 นอกจากนี้ยังมีโครงการรณรงค์ที่ น่าสนใจอื่นๆ อีก ได้แก่ “กล้ารัก กล้าเช็ค”
โครงการรณรงค์เลิฟแคร์ “กล้ารัก กล้าเช็ค”
มุ่งทำงานกับกลุ่มวัยรุ่นอายุ 14-25 ปี ในกรุงเทพฯ ที่มี ความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพทางเพศ โรคติดต่อทางเพศ สัมพันธ์และเอดส์ โดยมีเครือข่ายเป็นคลินิกเอกชนภายใต้ สังกัดของสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) จำนวน 10 แห่ง คือ คลินกเวชกรรมกล้วยน้ำไท สาขาชุมชน 70 ไร่ คลินกเวชกรรม ิ ิ คลองเตย คลินกเวชกรรมบางไผ่ คลินกเวชกรรมวัดไผ่เขียว ิ ิ คลินิกเวชกรรมวิภาวดีซอย 2 ทับสุวรรณคลินิกเวชกรรม เมดิ โ ปรการแพทย์ แ ละสุ ข ภาพ สาขาอาคารยู ไ นเต็ ด เซ็ น เตอร์ เมดิ โปรการแพทย์ แ ละสุ ข ภาพ สาขาอาคาร เมื อ งไทยภั ท รคอมเพล็ ก ซ์ เรื อ พระร่ ว งคลิ นิ ก เวชกรรม สาขารามคำแหง 39 และ ว.พ.คลินิกการแพทย์ และศูนย์ บริ ก ารสาธารณสุ ข ภายใต้ สั ง กั ด ของสำนั ก อนามั ย กรุงเทพมหานคร อีก 3 แห่ง คือ ศูนย์บริการสาธารณสุข 3 บางซื่อ, ศูนย์บริการสาธารณสุข 4 ดินแดง และศูนย์ บริการสาธารณสุข 9 ประชาธิปไตย ได้ร่วมมือกันจัดตั้ง เป็นคลินิกที่เรียกว่า “Love Care Stations” เพื่อให้บริการ ด้านสุขภาพอนามัยเจริญพันธุ์ เช่น การตรวจรักษาโรค ติ ด ต่ อ ทางเพศสั ม พั นธ์ การคุ ม กำเนิ ด และตรวจมะเร็ ง ปากมดลูก ผู้ ส นใจสามารถเลื อ กใช้ บ ริ ก ารคั ด กรองข้ อ มู ล เบื้ อ งต้ น ผ่านระบบ Call Center หมายเลข 1330 กด 4 ในช่วงเวลา 16.00-22.00 น. ของทุกวัน หรือเว็บไซต์ www.lovecare station.com ก่อนจะถูกส่งต่อไปยังคลินิกหรือส่งต่อให้กับ บริการอื่นในเครือข่ายที่เหมาะสมกับลักษณะของปัญหา โดยนำรหัสที่ได้รับจากระบบ Call Center หรือเว็บไซต์ ไปยื่ น พร้ อ มบัต รประชาชน เพื่ อ ขอรับ บริ การโดยไม่เสีย ค่าใช้จ่ายจากคลินิกทั้ง 13 แห่ง ที่เข้าร่วมโครงการฯ ซึ่ง ข้อมูลส่วนตัวของผู้ใช้บริการจะถูกเก็บเป็นความลับทีคลินิก ่ ที่ใช้บริการเท่านั้น เพื่อประโยชน์ในกรณีที่ต้องรับบริการ อย่างต่อเนื่อง12
70
เสนอแก้กฎหมายตรวจเอดส์ในเด็กอายุตำกว่า 18 ปี ่
ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก ระบุว่า การตรวจเลือดเจอเชื้อ เอชไอวี แ ล้ ว ให้ ย าต้ า นไวรั ส ทั นที โดยไม่ ต้ อ งรอให้ ภู มิ คุ้ ม กั น ลดลงหรือค่าซีดีโฟร์ (CD4) ต่ำ สามารถช่วยป้องกันผู้ติดเชื้อ รายใหม่ได้ร้อยเปอร์เซ็นต์ แม้จะเสียค่าใช้จ่ายจำนวนมากใน ช่วง 10 ปีแรก แต่จะไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายในการรักษาผู้ติดเชื้อ เอชไอวีซึ่งคิดเป็นมูลค่าที่สูงกว่ามาก คาดการณ์ กั น ว่ า ขณะนี้ มี ค นไทยประมาณ 400,000 คน ที่ติดเชื้อเอชไอวีโดยยังไม่รู้ตัวและกำลังแพร่เชื้อต่อไปยังผู้อื่น หากคนกลุ่มนี้ได้รับบริการตรวจวินิจฉัยเลือดและดูแลรักษา ตั้ ง แต่ เริ่ ม ต้ น จะบรรเทาผลกระทบด้ า นสุ ข ภาพ อี ก ทั้ ง ช่ ว ย ลดภาระค่าใช้จ่ายในการรักษาได้มาก เนื่องจากสถานการณ์ในปัจจุบัน เยาวชนที่อายุต่ำกว่า 18 ปี กำลั ง เผชิ ญ ความเสี่ ย งในการติ ด เชื้ อ เอชไอวี เ พิ่ ม มากขึ้ น แพทยสภาจึงจัดประชุมคณะทำงาน เครือข่าย และองค์กรต่างๆ ที่ เ กี่ ย วข้ อ งกั บ โรคเอดส์ เมื่ อ 17 ธั น วาคม 2551 เพื่ อ จั ด ทำ ประชาพิ จ ารณ์ เรื่ อ งแนวทางปฏิ บั ติ เ กี่ ย วกั บ โรคเอดส์ ข อง แพทยสภาในการเจาะตรวจหาการติดเชื้อเอชไอวีในเด็ก และเยาวชน ซึ่งได้ข้อสรุปว่า ให้เด็กที่อายุต่ำกว่า 18 ปี และยังไม่บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรส สามารถเข้า รับการตรวจหาเชื้อเอชไอวีได้ โดยไม่จำเป็นต้อง ได้รับคำยินยอมจากผู้ปกครอง แต่ต้องอยู่ ภายใต้คำปรึกษาที่มีคุณภาพ ครอบคลุมทั้ง การให้บริการก่อนการตรวจหาเชื้อเอชไอวี และภายหลังจากที่ทราบผลแล้ว โดยก่อ นหน้านี้มีการสำรวจความคิดเห็นของ เยาวชนจำนวน 1,998 คน จาก 20 จังหวัด เกี่ยวกับการเจาะเลือดตรวจหาเชื้อเอชไอวี พบ ว่า เด็กอายุต่ำกว่า 18 ปี ร้อยละ 86.3 รู้ว่าการ ตรวจเลือดเป็นวิธีการป้องกันที่ใกล้ตัวและคิด จะไปตรวจเลือด และร้อยละ 78 เห็นด้วยกับ การตรวจเลือดอย่างสมัครใจโดยไม่จำเป็นต้อง ขอคำยินยอมจากผู้ปกครอง
ผลจากการทำประชาพิจารณ์จะนำไปสู่การแก้ไขปรับปรุงแนว ปฏิบัติของแพทยสภา โดยข้อบังคับจะร่างเสร็จสมบูรณ์ภายใน 1-2 เดือน ซึ่งสามารถนำไปบังคับใช้ได้ทันที พร้อมกันนั้นจะมี การตั้งคณะทำงานกลาง ซึ่งประกอบด้วยนักวิชาการที่มีความรู้ เฉพาะด้านโรคเอดส์ และจัดทำเป็นโครงการนำร่องในสถาน พยาบาลที่มีความพร้อม13 นอกจากนี้ กระทรวงสาธารณสุข ยังดำริจะให้มีการสุ่มตรวจ เชื้อเอชไอวีในวัยรุ่น เพื่อให้ทราบสถานการณ์การแพร่ระบาด ที่ แท้ จ ริ ง โดยจะเปิ ด ให้ เ ยาวชนเข้ า ตรวจด้ ว ยความสมั ค รใจ ลักษณะเดียวกับคลินิกนิรนามที่ไม่มีการเปิดเผยผู้ที่เข้ารับการ ตรวจ และผลการตรวจต้องเป็นความลับ โดยจะขอความร่วม มือไปยังกระทรวงศึกษาธิการ เพื่อดำเนินการในโรงเรียนระดับ มัธยมและอุดมศึกษา ดังที่เคยมีการตรวจหาสารเสพติดในเด็ก และเยาวชนมาแล้ว และเมื่อพบจะได้ช่วยกันป้องกันควบคุม14
ต้องเร่งสร้างเสริมการใช้ถุงยางอนามัยในวิถีชีวิต ทางเพศของคนไทย เริ่มตั้งแต่การมีเซ็กส์ครั้งแรก
เป็นที่ชัดเจนว่า ปมปัญหาหลักของการระบาดของเอดส์ใน บ้ า นเราคื อ การมี เ พศสั ม พั น ธ์ ที่ ไ ม่ ป ลอดภั ย การมี เพศ สัมพันธ์โดยไม่ใช้ถุงยางอนามัย กำลังเป็นปัญหาใหญ่ในสังคม ไทย อัตราการใช้ถุงยางอนามัยเมื่อมีเซ็กส์ครั้งแรกจึงมีอัตรา ต่ำมาก โดยเฉพาะเซ็กส์ภายใต้เงื่อนไขความสัมพันธ์แบบ คู่รักในกลุ่มเยาวชน จากการวิเคราะห์วิธีวิทยาในงานวิจัยเรื่องเพศภาวะและเพศวิถี กับเอดส์ศึกษา ของกฤตยา อาชวนิจกุล และกนกวรรณ ธรา วรรณ ได้ผลสรุปว่า การใช้ถุงยางอนามัยไม่ใช่วัฒนธรรม ทางเพศของคนไทย คนไทยทั้งผู้หญิงและผู้ชายตั้งแต่ก่อน เอดส์ระบาดจนถึงปัจจุบัน เรียนรู้เรื่องการมีเพศสัมพันธ์โดย ไม่เคยคิดถึงถุงยางอนามัย ทำให้ไม่คุ้นเคยและรู้สึกว่าการใช้ ถุงยางอนามัยลดทอนอรรถรสของการมีเพศสัมพันธ์15 จึงเป็นความจำเป็นอย่างยิ่งที่สังคมไทยต้องทุ่มเทรณรงค์ และสร้างความฉลาดรู้เรื่องเพศให้เกิดขึ้นในสังคมให้ได้ เริ่ ม ตั้ ง แต่ เพศสั ม พั นธ์ ที่เ กิ ด ขึ้ นทุ ก ครั้ ง ต้องมาจากการ สมัครใจ ไม่บีบบังคับ ต้องเป็นเพศสัมพันธ์ที่ปลอดภัย ไม่เสี่ยงต่อการเกิดโรค หรือผลที่ไม่ต้องการคือการ ตั้งครรภ์เมื่อยังไม่พร้อม นั่นคือ เพศสัมพันธ์ทุกครั้ง ต้องมีฐานมาจากความรับผิดชอบในความสัมพันธ์ นั้นๆ ด้วย การรณรงค์ ส ร้ า งวั ฒ นธรรมทางเพศใหม่ ให้ มี เพศสั ม พั นธ์ เมื่ อ พร้ อ มและมี อ ย่ า งรั บ ผิ ด ชอบ โดยการใช้ถุงยางอนามัยเป็นหนึ่งในความหมาย ของการแสดงความรับผิดชอบทางเพศทั้งต่อตัว เองและต่อคนอื่น นั่นต่างหากคือเพศสัมพันธ์ที่ ปลอดภัยอย่างยั่งยืนแท้จริง
71
ก้าวแรกของสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: นวัตกรรมสังคมเพื่อร่วมสร้าง และผลักดันนโยบายสุขภาวะ
10
72
แม้ ก ารจั ด สมั ช ชาสุ ข ภาพแห่ ง ชาติ ตาม พ.ร.บ. สุขภาพแห่งชาติ พ.ศ.2551 จะเป็นครั้งแรก แต่เวที ที่เรียกว่า ‘สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ’ นั้น ผ่านร้อน ผ่านหนาวมากว่า 7 ปีแล้ว จากการเป็นเวทีแลกเปลียน ่ เรียนรู้ระหว่างผู้คน ชุมชน องค์กรเครือข่ายต่างๆ ที่ ท ำงานด้ า นสุ ข ภาวะไปสู่ ก ลไกและกระบวนการที่ มี ส่วนร่วม จากทุกฝ่ายทั้งภาครัฐ ภาคประชาชน และ ภาควิชาการ ในการสะท้อนปัญหาและการผลักดัน นโยบายสุขภาวะ
แกะรอยความเป็นมาสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ
สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ (ฉบับสาธิต) ปรากฏตัวครั้งแรกใน สังคมไทยเมื่อ พ.ศ.2544 เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของกลไกขับเคลื่อน การปฏิรูประบบสุขภาพ ภารกิจสำคัญขณะนั้น คือ การผลักดัน กฎหมายสุขภาพแห่งชาติ และใช้เวลาถึง 6 ปี (ดูล้อมกรอบ หน้า 76) สำเร็จเมื่อเดือนมีนาคม 2550 เป้าหมายคือเปิดเป็น เวทีสาธารณะให้ทุกภาคส่วนเข้ามาร่วมพูดคุย แลกเปลี่ยนเรียน รู้ประสบการณ์ และหาทางออกร่วมกันในเรื่องที่ส่งผลกระทบ ต่อสุขภาวะทุกระดับ ทั้งในระดับปัจเจก กลุ่มคน ประชาคม ชุมชน และสังคมในภาพรวม สมัชชาสุขภาพแห่งชาติเป็นกลไก สำคัญของการเคลื่อนไหวทางสังคมในเรื่องสุขภาวะ เป็นเวที
ประจำปีทผคนในประชาคมสุขภาพและองค์กรต่างๆ ทีเกียวข้อง ี่ ู้ ่ ่ เฝ้ารอเข้าร่วม เพื่อพบปะ แลกเปลี่ยนประสบการณ์ สร้างความ สั ม พั นธ์ แ ละทำงานผลั ก ดั นนโยบายสาธารณะด้ า นสุ ข ภาพ ร่วมกัน กว่ า 900 เวที ข องสมั ช ชาสุ ข ภาพที่ เคยเกิ ด ขึ้ นด้ ว ยรู ป แบบ ที่ ห ลากหลาย สอดคล้ อ งกั บ ที่ ก ำหนดไว้ ใ น พ.ร.บ.สุ ข ภาพ แห่ ง ชาติ ซึ่ ง แบ่ ง สมั ช ชาสุ ข ภาพออกเป็ น สมั ช ชาสุ ข ภาพ เฉพาะพื้นที่ เป็นการจัดเวทีสมัชชาสุขภาพในแบบที่ยึดพื้นที่ ดำเนิ นการเป็ น หลั ก ได้ แ ก่ สมั ช ชาสุ ข ภาพจั ง หวั ด สมั ช ชา สุขภาพภาค สมัชชาสุขภาพเฉพาะประเด็น ที่ยึดประเด็น เกี่ยวข้องกับสุขภาวะเป็นหลัก ได้แก่ สมัชชาสุขภาพว่าด้วย สารเคมี ใ นการเกษตร สมั ช ชาว่ า ด้ ว ยความอยู่ เ ย็ น เป็ น สุ ข สมัชชาว่าด้วยสุขภาวะของเด็ก เยาวชน และครอบครัว เป็นต้น1 กล่าวเฉพาะ ‘สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ’ ภายใต้ พ.ร.บ.สุขภาพ แห่งชาติ พ.ศ.2550 จะหมายถึง ‘กระบวนการที่ให้ประชาชน และหน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้องได้ร่วมแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ และเรียนรู้อย่างสมานฉันท์ เพื่อนำไปสู่การเสนอแนะนโยบาย สาธารณะเพื่อสุขภาพ หรือความมีสุขภาพของประชาชน2 โดย จัดให้มีการประชุมอย่างเป็นระบบและอย่างมีส่วนร่วม’ เป็น หน้ า ที่ ข องคณะกรรมการสุ ข ภาพแห่ ง ชาติ ที่ จ ะต้ อ งจั ด ให้ มี สมัชชาสุขภาพแห่งชาติอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง และในครั้งแรกนี้ สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ.2551 ได้จัดขึ้นระหว่างวันที่ 11–13 ธันวาคม 2551 ณ ศูนย์ประชุมสหประชาชาติ กรุงเทพฯ
รู้จักสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ฉบับตัวจริงเสียงจริงครั้งแรก
สมัชชาสุขภาพแห่งชาติครั้งแรกภายใต้ พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ มีคณะกรรมการจัดสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ จำนวน 37 คน เป็นผู้จัดการประชุม ประกอบด้วยผู้แทนกลุ่มเครือข่าย 22 คน ซึ่งคัดเลือกมาจากกลุ่มเครือข่ายสมัชชาสุขภาพ 76 จังหวัด กลุ่มองค์กรภาคเอกชนและเครือข่ายประชาสังคม กลุ่มเครือ ข่ายวิชาชีพและวิชาการ และกลุ่มเครือข่ายหน่วยงานรัฐและ ภาคการเมือง จากกรรมการสุขภาพแห่งชาติอีก 4 คน จาก ผู้แทนกลไกสนับสนุนสมัชชาสุขภาพเฉพาะพื้นที่และสมัชชา สุขภาพเฉพาะประเด็นอีก 4 คน นอกจากนี้ยังมีผู้ทรงคุณวุฒิ อื่นๆ ร่วมเป็นคณะกรรมการอีกด้วย3 โดยแบ่งโครงสร้างการ ทำงานเป็นคณะอนุกรรมการ 4 ชุด คือ 1) คณะอนุกรรมการ บริ ห ารพิ จ ารณาร่ า งวาระการประชุ ม 2) คณะอนุ ก รรมการ วิ ส ามั ญ พิ จ ารณารายละเอี ย ดในแต่ ล ะวาระการประชุ ม 3) คณะอนุกรรมการประเมินผล และ 4) คณะอนุกรรมการ สื่อสารทางสังคม เพื่อขยายการรับรู้ต่อสังคมอย่างกว้างขวาง คณะกรรมการจัดสมัชชาสุขภาพแห่งชาติชุดนี้ มีนายแพทย์ สุ วิ ท ย์ วิ บุ ล ผลประเสริ ฐ เป็ น ประธานฯ นอกจากมี ห น้ า ที่ วางแผนและดำเนิ น การจั ด สมั ช ชาสุ ข ภาพแห่ ง ชาติ แ ล้ ว ยังมีหน้าที่สำคัญคือ การสังเคราะห์ข้อเสนอที่ได้จากสมัชชา สุ ข ภาพเฉพาะพื้ นที่แ ละสมั ช ชาสุ ข ภาพเฉพาะประเด็ น หรื อ ประเด็นจากกลุ่มเครือข่ายด้านสุขภาพ หรือข้อเสนอจากเวที อื่ น ๆ เพื่ อ จั ด ทำเป็ น ร่ า งระเบี ย บวาระการประชุ ม รวบรวม ข้อเสนอนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพจากเวทีสมัชชาสุขภาพ แห่งชาติเสนอต่อคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ เพื่อผลักดัน ไปสู่การปฏิบัติ ติดตามผลและรายงานต่อสมัชชาสุขภาพและ ต่อสาธารณะในปีถัดไปด้วย4 การคัดเลือกประเด็นเข้าสู่การพิจารณาสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ นั้น คณะกรรมการฯ ได้เปิดโอกาสให้ทุกฝ่ายมีส่วนร่วม โดยมี เครื อ ข่ า ยต่ า งๆ ประมาณ 50 องค์ ก ร เสนอประเด็ นที่ เป็ น นโยบายสาธารณะเข้าสู่เวทีสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ รวมทั้งสิ้น 68 ประเด็น และมีกระบวนการคัดเลือกโดยพิจารณาจากหลัก เกณฑ์ที่ว่าต้องเป็นประเด็นเร่งด่วน มีผลกระทบต่อสุขภาวะของ สาธารณชนจำนวนมาก โดยมอบหมายให้ผู้เสนอหรือองค์กรที่ เกี่ยวข้องเป็นเจ้าภาพทำงานวิชาการรองรับประกอบข้อเสนอ ประเด็นที่ได้รับคัดเลือกด้วย สมัชชาสุขภาพแห่งชาติครั้งแรกนี้ มีประเด็นที่เห็นควรผลักเป็นนโยบายสาธารณะ 12 ประเด็น รวมกับวาระเร่งด่วนอีก 2 ประเด็น5 เสนอในการประชุมสมัชชา สุ ข ภาพแห่ ง ชาติ ซึ่ ง ประกอบด้ ว ยผู้ แ ทนกลุ่ ม ต่ า งๆ จาก ทั่วประเทศ ทั้งภาคการเมือง ภาควิชาการ ภาครัฐ เอกชน และ ประชาสังคม จำนวน 178 กลุ่มเครือข่าย รวมทั้งผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวนทั้งสิ้นกว่า 1,500 คน
มติจากสมัชชาสุขภาพแห่งชาติครั้งแรก (1+13) : ธรรมนูญระบบสุขภาพแห่งชาติ และ 13 ประเด็นสุขภาวะ
ที่ ป ระชุ ม สมั ช ชาสุ ข ภาพแห่ ง ชาติ ครั้ ง ที่ 1 ได้ พิ จ ารณาและ มีฉันทามติร่วมกันต่อประเด็นสาธารณะรวม 14 ประเด็น ได้แก่ 1. ธรรมนู ญ ว่ า ด้ ว ยระบบสุ ข ภาพแห่ ง ชาติ หนึ่งในวาระ สำคัญของสมัชชาสุขภาพแห่งชาติครั้งนี้คือ การพิจารณา ธรรมนูญว่าด้วยระบบสุขภาพแห่งชาติ อันเป็นกรอบ และแนวทางในการกำหนดนโยบาย ยุทธศาสตร์ และการ ดำเนินงานด้านสุขภาพของประเทศ ซึงตามพระราชบัญญัติ ่ สุ ข ภาพแห่ ง ชาติ พ.ศ.2550 กำหนดให้ ค ณะกรรมการ สุขภาพแห่งชาติ (คสช.) มีหน้าที่จัดทำธรรมนูญว่าด้วย ระบบสุ ข ภาพแห่ ง ชาติ โดยให้ น ำความเห็ นของสมั ช ชา สุขภาพมาพิจารณาประกอบ เมื่อคณะรัฐมนตรีให้ความ เห็นชอบธรรมนูญแล้วให้รายงานต่อรัฐสภาเพื่อทราบและ ประกาศในราชกิจจานุเบกษา ธรรมนูญฯ ที่คณะรัฐมนตรี เห็ น ชอบมี ผ ลผู ก พั น หน่ ว ยงานรั ฐ และหน่ ว ยงานอื่ น ที่ เกี่ยวข้องให้ต้องดำเนินการต่อไป นอกจากนี้ยังกำหนดให้ คสช. ทบทวนธรรมนูญฯ อย่างน้อยทุก 5 ปี ให้เหมาะสม กับสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไป ด้านสาระตามมาตรา 47 บัญญัติให้ธรรมนูญฯ ต้องมีสาระสำคัญด้านระบบสุขภาพ อย่างน้อย 13 เรื่อง ที่ประชุมสมัชชาสุขภาพแห่งชาติมีมติเห็นชอบกับสาระใน ร่างธรรมนูญว่าด้วยระบบสุขภาพแห่งชาติฉบับที่ 1 พ.ศ.... โดยขอให้ เ ลขาธิ ก ารคณะกรรมการสุ ข ภาพแห่ ง ชาติ น ำ ความเห็นเพิ่มเติมจากสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ เสนอคณะ กรรมการจัดทำธรรมนูญฯ เพื่อประกอบการปรับปรุงร่าง ก่อนเสนอ คสช.เพื่อพิจารณารับรอง ทั้งนี้ให้มีการเผยแพร่ ประสาน สนั บ สนุ น และผลั ก ดั น ให้ ห น่ ว ยงาน องค์ ก ร ภาคี เครื อ ข่ า ยต่ า งๆ ทั่ ว ประเทศมี ก ารดำเนิ นงานตาม ธรรมนู ญ ฯ อย่ า งกว้ า งขวาง รวมทั้ ง ติ ด ตามผลการนำ ธรรมนู ญ ฯ ไปใช้ ป ระโยชน์ ใ นทางปฏิ บั ติ เพื่ อ รายงาน
73
74
ความคืบหน้าต่อสมัชชาสุขภาพแห่งชาติทุก 2 ปี และขอ ให้ ห น่ ว ยงานรั ฐ องค์ ก รวิ ช าการ/วิ ช าชี พ ภาคเอกชน และภาคประชาสั ง คมทุ ก ภาคส่ ว นร่ ว มกั นนำธรรมนู ญ ฯ ไปใช้ และสนับสนุนกระบวนการนโยบายสาธารณะเพื่อ สุขภาพ และผลักดันธรรมนูญฯ ไปสู่การปฏิบัติในที่สุด6 2. การเข้าถึงยาถ้วนหน้าของประชากรไทย แม้ว่ายาจะ เป็ น หนึ่ ง ในปั จ จั ย 4 ที่ ส ำคั ญ ของมนุ ษ ย์ แต่ ยั ง มี ผู้ ค น จำนวนมากที่เข้าไม่ถึงยา ทั้งปัญหายาราคาสูง ประเด็น เรื่องสิทธิบัตรยา ซึ่งส่งผลให้มีการผูกขาดยาที่มีสิทธิบัตร จากต่างประเทศ และราคาสูงเกินกว่าที่ผู้บริโภคจะจ่ายได้ นอกจากนี้ ไ ทยก็ ยั ง ไม่ มี น โยบายด้ า นราคายาที่ ชั ด เจน ส่งผลให้การตั้งราคายาไม่เป็นธรรมและไม่สะท้อนต้นทุน ที่แท้จริง ดังนั้น เพื่อให้บรรลุเป้าหมายการเข้าถึงยาถ้วน หน้าของคนไทย สมัชชาสุขภาพแห่งชาติจึงมีมติรับรอง ยุ ท ธศาสตร์ ก ารเข้ า ถึ ง ยาถ้ ว นหน้ า ของประชากรไทยที่ ประกอบด้วย 7 ยุทธศาสตร์ ได้แก่ การประสานความร่วม มือเครือข่ายเพื่อการเข้าถึงยา การสนับสนุนกลุ่มผู้ป่วยให้ เข้าถึงยาและมีส่วนร่วมดูแลสร้างเสริมสุขภาพ การส่งเสริม ราคายาในประเทศทีสอดคล้องกับค่าครองชีพของประชาชน ่ การพัฒนาอุตสาหกรรมยาภายในประเทศ การใช้ประโยชน์ และ / หรือลดอุปสรรคจากข้อกำหนดทางกฎหมาย การใช้ ยาอย่างเหมาะสม และการวิจัยและพัฒนายาใหม่ และให้ คณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติผลักดันยุทธศาสตร์การเข้า ถึ ง ยาถ้ ว นหน้ า ฯ ต่ อ คณะรั ฐ มนตรีเพื่ อ ให้ ค วามเห็ นชอบ และสั่งการจัดทำแผนปฏิบัติการโดยให้มีกลไกยกร่างแบบมี ส่วนร่วมและผลักดันแผนสู่การปฏิบัติ7 3. นโยบายแห่งชาติเพื่อการพัฒนาระบบสุขภาพในพื้นที่ พหุวัฒนธรรมในจังหวัดชายแดนภาคใต้8 เป็นข้อเสนอ ที่พัฒนาโดยองค์กรต่างๆ ในพื้นที่9 โดยที่ประชุมสมัชชา สุ ข ภาพแห่ ง ชาติ มี ม ติ เห็ นชอบกั บ ข้ อ เสนอแนวทางการ พัฒนาระบบสุขภาพในพื้นที่พหุวัฒนธรรมฯ ทั้ง 6 ประการ คือ 1) ข้อเสนอในการจัดรูปแบบการปกครองส่วนภูมิภาค และส่วนท้องถิ่นแบบใหม่ในจังหวัดชายแดนใต้ ได้แก่ จัด ตั้ ง ทบวงการบริ ห ารการพั ฒ นาจั ง หวั ด ชายแดนภาคใต้ สมั ช ชาประชาชนจั ง หวั ด ชายแดนภาคใต้ องค์ ก รสภา ผู้ รู้ ท างศาสนา พั ฒ นาระบบกฎหมายอิ ส ลามหรื อ ระบบ ยุติธรรมทางเลือก เป็นต้น 2) ข้อเสนอนโยบายด้านการ ปฏิรูประบบความยุติธรรมในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ได้แก่ การจัดตั้งคณะกรรมการรับเรื่องราวร้องทุกข์ที่เป็นองค์กร อิ ส ระ จั ด ตั้ ง ศาลแผนกคดี ค รอบครั ว และมรดกมุ ส ลิ ม ปรับปรุงแก้ไขหลักกฎหมายอิสลาม เป็นต้น 3) ข้อเสนอ นโยบายด้านการศึกษา พัฒนากลไกสนับสนุนการศึกษา ทางเลือกในพื้นที่ 4) ข้อเสนอนโยบายด้านเศรษฐกิจ ได้แก่ การจั ด ตั้ ง สภาเศรษฐกิ จ ชายแดนใต้ ศู น ย์ วิ ท ยาศาสตร์ อาหารฮาลาล สหกรณ์อิสลาม เป็นต้น 5) ข้อเสนอเชิง นโยบายด้ า นการปฏิ รู ป สั ง คม ประเพณี วั ฒ นธรรม ให้
สอดคล้องกับวิถีชีวิตของคนในพื้นที่ และไม่ขัดแย้งกับหลัก ศาสนาอิ ส ลาม และ 6) ข้ อ เสนอนโยบายด้ า นสุ ข ภาพ การแพทย์ สาธารณสุขสิ่งแวดล้อม และความปลอดภัย โดยขอให้ คสช. ผลักดันข้อเสนอหรือให้รัฐบาลกำหนดเป็น นโยบายแห่งชาติ และภาคีสมาชิกสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ร่วมผลักดันสู่การปฏิบัติ 4. การมี ส่ ว นร่ ว มของภาคประชาชนในการกำหนด นโยบายการเจรจาการค้าเสรี ที่ประชุมมีมติให้ตั้งกลไก คณะกรรมการศึกษาและติดตามการเจรจาการค้าระหว่าง ประเทศ ที่มีผลกระทบทั้งด้านบวกและลบต่อสุขภาพและ นโยบายสุขภาพ เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนให้ทุกภาคส่วน มี ส่ ว นร่ ว มในการศึ ก ษาและติ ด ตามการเจรจาการค้ า ระหว่างประเทศ และตรวจสอบผลกระทบที่เกิดจากความ ตกลงที่มีผลบังคับใช้ไปแล้ว รวมทั้งสนับสนุนกระบวนการ มีส่วนร่วมของภาคประชาชนในการเสนอร่างกฎหมาย ว่า ด้ ว ยการกำหนดขั้ นตอนและวิ ธีก ารจั ด ทำหนังสือสัญญา ระหว่างประเทศ ตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ.2550 สนับสนุนการประชาสัมพันธ์ เพื่อให้ประชาชน เข้ า ถึ ง ข้ อ มู ล การเจรจาการค้ า เสรี ทั้ ง กระบวนการ นอกจากนี้ ยังให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง จัดให้มีการรับฟัง ความคิ ด เห็ นของประชาชนเพื่ อ ศึ ก ษาผลกระทบอย่ า ง รอบด้าน10 5. เกษตรและอาหารในยุควิกฤต ที่ประชุมสมัชชามีมติเห็น ชอบสนับสนุนการดำเนินการตามแผนปฏิบัติการพัฒนา เกษตรอินทรีย์ระดับชุมชนและท้องถิ่นครบวงจร การสร้าง ความมั่นคงทางอาหารโดยพัฒนาตัวชี้วัดความมั่นคงทาง อาหารที่เหมาะสมกับบริบทสังคมไทย รายงานสถานการณ์ ความมั่นคงทางอาหารของประเทศทุก 3 ปี จัดให้มีระบบ เฝ้าระวังภาวะเสี่ยงต่อการใช้สารเคมีในกลุ่มเกษตรกรและ ผู้ บ ริ โภค จั ด ให้ มีร ะบบสวั ส ดิ ก ารและหลักประกันความ มั่นคงด้านเศรษฐกิจและความเป็นธรรมของเกษตรกรราย ย่อย รวมทั้งสนับสนุนการเก็บรักษาอนุรักษ์ ส่งเสริมการ เพาะขยายพันธุ์และพัฒนาเมล็ดพันธุ์พื้นบ้านในชุมชนเพื่อ การพึ่งตนเอง โดยบทบาทขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยงานที่เกี่ยวข้องและภาคีสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ11 6. ยุ ท ธศาสตร์ ใ นการจั ด การกั บ ปั ญ หาจากการบริ โ ภค เครื่ อ งดื่ ม แอลกอฮอล์ มีมติให้คณะกรรมการสุขภาพ แห่ ง ชาติ (คสช.) ประกาศให้ ก ารควบคุ ม ปั ญ หาจาก เครื่ อ งดื่ ม แอลกอฮอล์ เป็ น วาระแห่ ง ชาติ แ ละวาระแห่ ง ท้องถิ่น เสริมสร้างความเข้มแข็งของกลไกในการควบคุม ปั ญ หาจากการบริ โภคเครื่ อ งดื่ ม แอลกอฮอลล์ โดยให้ มี กระบวนการพัฒนาแผนยุทธศาสตร์นโยบายแอลกอฮอล์ ระดั บ ชาติ จากหน่ ว ยงานที่ เ กี่ ย วข้ อ งทุ ก ภาคส่ ว น และ พัฒนานโยบายและมาตรการในการจัดการกับปัญหาจาก เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในระดับท้องถิ่นร่วมด้วย12
7. บทบาทขององค์ ก รปกครองส่ ว นท้ อ งถิ่ น ในการ จัดการสุขภาพและทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม ที่ ป ระชุ ม มี ม ติ ห ลายประการ ที่ ส ำคั ญ คื อ การส่ ง เสริ ม ให้ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นแกนหลักในการกำหนด นโยบายสาธารณะด้านสุขภาพและการจัดการทรัพยากร ธรรมชาติ แ ละสิ่ ง แวดล้ อ มในพื้ น ที่ การจั ด ทำสมั ช ชา สุขภาพเฉพาะพื้นที่ รวมทั้งการพัฒนาศักยภาพบุคลากรใน ท้องถิ่นให้เป็นกำลังสำคัญในการกำหนดนโยบายสาธารณะ และบริหารจัดการกลไกต่างๆ อย่างมีประสิทธิภาพและ สอดคล้องกับพื้นที่ โดยเฉพาะการประเมินผลกระทบทาง สุขภาพ ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม13 เป็นต้น 8. ความเสมอภาคในการเข้ า ถึ ง และได้ รั บ บริ ก าร สาธารณสุ ข ที่ จ ำเป็ น หลั ก การสำคั ญ คื อ การสร้ า ง ความมั่นคงทางด้านสุขภาพ ด้วยการให้ทุกคนในประเทศ ไทยมี ห ลั ก ประกั น สุ ข ภาพและมี ค วามเสมอภาคในการ เข้ า ถึ ง บริ ก ารสาธารณสุ ข ที่จ ำเป็ น ที่ป ระชุ ม จึ ง มี ม ติ เห็ น ชอบกั บข้อ เสนอต่างๆ เช่น ให้หน่วยงานที่เ กี่ย วข้ อ งจั ด บริการสาธารณสุขที่หลากหลาย มีคุณภาพ และสอดคล้อง กับความต้องการของคนทุกกลุม ส่งเสริมให้องค์กรปกครอง ่ ส่วนท้องถิ่นจัดบริการสาธารณสุขขั้นพื้นฐาน ผลักดันให้ ประชาชนมี ส่ ว นร่ ว มในระบบหลั ก ประกั น สุ ข ภาพ ทุกระดับ14 เร่งรัดให้แรงงานนอกระบบเข้าสู่ระบบประกัน สุ ข ภาพที่ เหมาะสม จั ด ทำแผนรองรั บ การพั ฒ นาระบบ บริการปฐมภูมิระยะ 10 ปี ปรับปรุงประสิทธิภาพและการ บริหารจัดการระบบประกันสุขภาพ 3 ระบบ โดยร่วมจัด ทำแผนปฏิรูประบบหลักประกันสุขภาพทุก 5 ปี เพื่อลด ความเหลื่อมล้ำและเพิ่มประสิทธิภาพระหว่างระบบ เป็นต้น 9. ผลกระทบจากสื่ อ ต่ อ เด็ ก เยาวชน และครอบครั ว ที่ประชุมสมัชชาสุขภาพแห่งชาติมีมติให้หน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้องควรผลักดันกองทุนผลิตสื่อสร้างสรรค์และร่วม กันผลิตสื่อสร้างสรรค์สำหรับเด็ก เยาวชน และครอบครัว ทุกรูปแบบ เช่น เกมคอมพิวเตอร์ สื่อสาธารณะ โดยให้ ผู้บริโภคสื่อเข้ามามีส่วนร่วม ทั้งในการแสดงความคิดเห็น และร่วมผลิต สนับสนุนให้เกิดกลไกด้านการเรียนรู้เท่าทัน สื่อ รวมทั้งการพัฒนาและสร้างความเข้มแข็งให้กับกลไก ติดตามควบคุมและคัดกรองสื่อรวมถึงโฆษณาที่อาจส่งผล กระทบต่อปัจจัยเสี่ยงทางสุขภาพของเด็ก เยาวชน และ ครอบครัว15 10. สุขภาวะทางเพศ: ความรุนแรงทางเพศ การตั้งครรภ์ ไม่พร้อม และเรื่องเพศกับเอดส์ / โรคติดต่อทางเพศ สัมพันธ์ จากสถานการณ์ทั้ง 3 ด้าน ที่มีแนวโน้มทวีความ รุนแรงมากขึ้น ที่ประชุมมีมติเห็นชอบกับข้อเสนอ ได้แก่ การสร้างภูมิคุ้มกันให้กับสุขภาวะทางเพศ ด้วยการส่งเสริม ความรู้ความเข้าใจเรื่องเพศศึกษาที่รอบด้าน สร้างความ เข้มแข็งให้กับระบบให้การปรึกษาทุกระดับ จัดให้มีศูนย์ บริการสุขภาพทางเพศและอนามัยเจริญพันธุ์ครบวงจรที่ เป็นมิตรกับคนทุกกลุ่ม จัดตั้งที่พักพิงและศูนย์คุ้มครอง สิทธิผู้ประสบปัญหาความรุนแรงทางเพศ เป็นต้น16
11. ระบบและกลไกการประเมิ น ผลกระทบทางสุ ข ภาพ ในสั ง คมไทย มติ ส ำคั ญ คื อ การเสนอให้ คสช.แต่ ง ตั้ ง คณะกรรมการพั ฒ นาระบบและกลไกการประเมิ น ผลกระทบด้านสุขภาพ เพื่อพัฒนาระบบ กลไก รูปแบบ องค์ ก ร หลั ก เกณฑ์ และวิ ธี ก ารประเมิ น ผลกระทบทาง สุขภาพและแนวทางการป้องกันผลกระทบ โดยครอบคลุม ทั้งก่อน ระหว่าง และหลังการดำเนินโครงการทุกระดับ รวมทั้ ง สนั บ สนุ น การทำงานของเครื อ ข่ า ยประเมิ น ผล กระทบด้านสุขภาพทุกระดับ สนับสนุนการสร้างความรู้ และกระบวนการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน17 12. นโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาวะของแรงงานนอกระบบ ที่ประชุมมีมติเห็นชอบในข้อเสนอที่มุ่งสร้างหลักประกันทาง สังคมและเข้าถึงกลุ่มแรงงานนอกระบบ ได้แก่ การพัฒนา เครือข่ายการทำงานในความปลอดภัยด้านอาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน จัดให้มีศูนย์รับเรื่องราว ร้ อ งทุ ก ข์ ด้ า นแรงงานและให้ ค ำปรึ ก ษา ให้ ห น่ ว ยงาน ที่เกี่ยวข้องสนับสนุนการพัฒนาระบบบริการสาธารณสุข ที่ เ หมาะสม รวมทั้ ง ให้ อ งค์ ก รปกครองส่ ว นท้ อ งถิ่ น มี นโยบายการจัดการสุขภาวะของแรงงานนอกระบบ เป็นต้น18 13. การส่งเสริมความสัมพันธ์ระหว่างผู้ป่วยและญาติกับ บุคลากรทางการแพทย์ ที่ประชุมมีมติเห็นชอบกับการ พัฒนานโยบายและสาระสำคัญของข้อเสนอ การส่งเสริม ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ป่วย ญาติ และบุคลากรทางการ แพทย์ ที่มุ่งผลักดันการสร้างความสมานฉันท์ในระบบการ ดู แ ลสุ ข ภาพให้ เป็ น วาระแห่ ง ชาติ ด้ ว ยการพั ฒ นากลไก ต่างๆ รองรับ เช่น การออกกฎหมายว่าด้วยการคุ้มครอง ความเสี ย หายจากการรั บ บริ ก ารสาธารณสุ ข การสร้ า ง กลไกดูแลช่วยเหลือผู้รับบริการที่ได้รับความเสียหายจาก เหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ในระบบบริการสุขภาพ พัฒนา ศูนย์สันติวิธีสาธารณสุขให้เป็นกลไกกลางแก้ไขข้อขัดแย้ง จัดให้มีองค์กรกลางทำหน้าที่สนับสนุนการพัฒนาคุณภาพ และเสริมสร้างระบบการดูแลสุขภาพที่มีหัวใจของความ เป็ น มนุ ษ ย์ พั ฒ นากระบวนการยุ ติ ธ รรมทางการแพทย์ และปฏิรูปกลไกการดำเนินงานด้านจริยธรรมขององค์กร วิชาชีพด้านสาธารณสุข เป็นต้น โดยให้ คสช. จัดตั้งกลไก ที่ มี ส่ ว นร่ ว มภายใต้ ค ณะกรรมการกำลั ง คนด้ า นสุ ข ภาพ แห่งชาติ ทำหน้าที่ส่งเสริมสนับสนุนและติดตามประเมิน ผลต่อไป19 14. วิ ก ฤตเศรษฐกิ จ และการปกป้ อ งสุ ข ภาวะคนไทย ที่ประชุมมีมติให้รัฐบาลดำเนินมาตรการคุ้มครองทางสังคม ได้แก่ เพิ่มการสนับสนุนงบประมาณสำหรับการจัดหลัก ประกันสุขภาพถ้วนหน้า การป้องกันและการจัดหายาต้าน ไวรัสสำหรับผู้ติดเชื้อเอดส์ การสนับสนุนการรักษาทดแทน ไต การจัดมาตรการป้องกันและรองรับผลกระทบสำหรับ ผู้ สู ง อายุ ที่ ย ากจนและคนพิ ก าร รวมทั้ ง การฟื้ น ฟู จิ ต ใจ สำหรั บ ผู้ ต กงาน ผู้ ถู ก เลิ ก จ้ า ง และผู้ ที่ ได้ รั บ ผลกระทบ ต่ อ วิ ก ฤตเศรษฐกิ จ จั ด ตั้ ง “หน่ ว ยเฝ้ า ระวั ง และติ ด ตาม
75
กระทบของวิกฤตเศรษฐกิจต่อสุขภาวะคนไทย” รวมทั้ง กำหนดมาตรการระยะสั้ น และระยะยาวสำหรั บ ป้ อ งกั น และรั บ มื อ กั บ ผลกระทบดั ง กล่ า วอย่ า งเหมาะสมและ ทันเวลา เป็นต้น20
สังคมไทยต้องติดตามก้าวต่อไปของสมัชชา สุขภาพแห่งชาติอย่ากระพริบตา
สมั ช ชาสุ ข ภาพแห่ ง ชาติ ค รั้ ง ที่ ห นึ่ ง เสร็ จ สิ้ น ไปอย่ า งสวยงาม ท่ า มกลางบรรยากาศของการมีส่ ว นร่ ว มจากทุ ก ภาคส่ ว นสม ดังเจตนา พร้อมกับมติและข้อเสนอ 1+13 ข้อท้าทายสำคัญ ที่น่าคิดคือ การขับเคลื่อนประเด็นทางสุขภาพเหล่านั้นไปสู่การ
ปฏิบัติ ให้เกิดผลเป็นรูปธรรมผ่านการดำเนินการขององค์กร ทุกภาคส่วน ไม่ว่าจะเป็นภาครัฐ อันประกอบไปด้วย รัฐบาล รัฐสภา หน่วยงานต่างๆ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ภาควิชา การวิชาชีพ และภาคประชาชน อันประกอบไปด้วย ประชา สั ง คม เอกชน ชุ ม ชน องค์ ก รสาธารณะประโยชน์ แ ละอื่ น ๆ โดยไม่รอให้เป็นหน้าที่ของฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดโดยเฉพาะ นอกจากนี้ สมัชชาสุขภาพแห่งชาติในอนาคต ยังต้องเผชิญกับ ข้อท้าทาย 2 ประการคือ หนึ่ง การจัดกลไกและกระบวนการ ที่จะให้ผู้แทนจากภาคีเครือข่ายต่างๆ เสนอความคิดเห็น และ ข้อเสนอที่สะท้อนความต้องการของสมาชิกภาคี เครือข่ายจริงๆ และ สอง การจัดกระบวนการให้กลไกภาครัฐ ภาควิชาการ และวิชาชีพ มีส่วนร่วมขับเคลื่อนสมัชชาสุขภาพอย่างเต็มที่
ย้อนพินิจสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ จาก พ.ศ.2544-2550
2544 : สาธิตสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ปีแรกของการจัดสมัชชาสุขภาพเริ่มต้นขึ้นด้วยการรับฟังความคิดเห็นต่อสาระสำคัญที่ควรบรรจุในร่างกรอบคิดระบบ สุขภาพแห่งชาติผ่านเวทีระดับภูมิภาค เวทีเฉพาะประเด็นมาก่อน มีการประกาศเจตนารมณ์ร่วมกันที่จะสนับสนุน ร่าง พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ และมีการจัด “ตลาดนัดปฏิรูป (ระบบ) สุขภาพ” ด้วยคำขวัญ “ชุมชนภูมิปัญญาพัฒนา สุขภาวะไทย” เพื่อการเรียนรู้ด้านสุขภาวะของชุมชน และเครือข่ายต่างๆ ทั่วประเทศ 2545 : ร่าง พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติด้วยการ “สานเครือข่าย ขยายพันธมิตร ร่วมคิดร่วมสร้าง เส้นทางสุขภาพ” เป็นปีที่มีการสนับสนุนให้จัดเวทีสมัชชาสุขภาพขึ้นทุกจังหวัดทั่วประเทศ ทั้งที่เรียกว่าสมัชชาสุขภาพเฉพาะพื้นที่ สมัชชา สุขภาพเฉพาะประเด็น และสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ เพื่อขยายให้ทุกภาคส่วนในสังคมรับรู้และเข้ามามีส่วนร่วมยกร่าง พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ ภายใต้คำขวัญ “สานเครือข่าย ขยายพันธมิตร ร่วมคิดร่วมสร้าง เส้นทางสุขภาพ” ในวันแรก ของงาน นายกรัฐมนตรีในขณะนั้นคือ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร เป็นประธาน พร้อมกับรับร่าง พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ แต่การดำเนินการของรัฐบาลยังช้าอยู่ จึงเกิด “ปฏิบัติการพลเมืองดี” ชวนคนไทยทั้งประเทศร่วมลงชื่อสนับสนุนการ ขับเคลื่อนของเครือข่ายสุขภาพภาคประชาชนภายใต้รัฐธรรมนูญ ปี 40 โดยจัดทำ พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ พร้อมกับ ส่งมอบรายชื่อ 4,700,000 ชื่อ ให้ประธานรัฐสภา ขณะนั้นคือ นายอุทัย พิมพ์ใจชน ดำเนินการ 2546 : พิจารณาสาระในร่าง พ.ร.บ.สุขภาพฯ ด้วยการ “ใช้ความรู้และความรัก เพื่อหามรรคร่วมกัน” เวทีปีนี้มุ่งประเด็นสุขภาพที่สัมพันธ์กับสาระสำคัญของกฎหมายมากขึ้น ด้วยคำขวัญ “ใช้ความรู้และความรัก เพื่อหา มรรคร่วมกัน” โดยนำประเด็นสืบเนื่องจากสมัชชาสุขภาพมาพัฒนาเป็นประเด็นย่อยทางสุขภาพ 6 ประเด็น ได้แก่ เกษตรที่เอื้อต่อสุขภาพ อาหารปลอดภัยเพื่อสุขภาพที่ยั่งยืน นโยบายสาธารณะและสิ่งแวดล้อม ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้าน สุขภาพ บริการสาธารณสุขแบบองค์รวม และการจัดการกำลังคนด้านสาธารณสุขเพื่อชุมชน ผลสืบเนื่องที่สำคัญของเวที ปีนี้คือ เกิดคณะกรรมการศึกษานโยบายจากข้อเสนอสมัชชาสุขภาพ เพื่อจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายและยุทธศาสตร์ รวมทั้งแนวทางการผลักดันและการติดตามข้อเสนอต่างๆ จากเวทีไปสู่หน่วยงานและเครือข่ายองค์กรที่เกี่ยวข้อง เพื่อพิจารณาปรับนโยบายและใช้ปฏิบัติ 2547 : ว่าด้วย “อาหารและเกษตรเพื่อสุขภาพ: ภัยคุกคามจากสารเคมี” ยังคงมีการสนับสนุนให้จัดเวทีสมัชชาสุขภาพพื้นที่ ทั้งในระดับจังหวัดและกลุ่มจังหวัดทั่วประเทศ รวมทั้งสมัชชาสุขภาพ เฉพาะประเด็น ในเรื่องเด็ก เยาวชน และครอบครัว เรื่องคนพิการ ฯลฯ แต่ประเด็นส่วนใหญ่ของเวทีสมัชชาฯ เป็นเรื่อง ของอาหารและเกษตรเพื่อสุขภาพ ที่ถูกหยิบยกเป็นประเด็นสำคัญในเวทีสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ภายใต้คำขวัญ “เกษตรปลอดภัย อาหารปลอดพิษ ชีวิตปลอดทุกข์” มีประเด็นย่อย 10 เรื่อง คือ พลังครอบครัวร่วมเรียนรู้กับลูกหลาน สมัชชาสุขภาพคนพิการ ท้องถิ่นและชุมชนกับการจัดการระบบหลักประกันสุขภาพ ผลกระทบต่อสุขภาพจากนโยบาย การค้าเสรี การมีส่วนร่วมพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ การสร้างพลังประชาคมสุขภาพด้วยทุนสังคมและ ทุนวัฒนธรรม กระบวนการชุมชนเป็นสุข พลังภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพเพื่อชุมชน สืบสานคนทำงานตำนาน สุขภาวะไทย และการเมืองภาคประชาชนกับการปฏิรูประบบสุขภาพ
76
2548 : ว่าด้วย “ความอยู่เย็นเป็นสุข” เป็นปีที่ใช้เป้าหมายใหญ่ของการดำเนินชีวิตของผู้คนมาเป็นประเด็นหลักของงาน ด้วยคำขวัญ “ความอยู่เย็นเป็นสุข” มีการปรับรูปแบบการสนับสนุนสมัชชาสุขภาพระดับพื้นที่และสมัชชาสุขภาพเฉพาะประเด็น ด้วยการให้เครือข่าย องค์กรต่างๆ เสนอโครงการมาขอรับการสนับสนุน ทั้งสิ้น 64 โครงการ ในเวทีสมัชชาสุขภาพแห่งชาติก็มีกระบวนการ พัฒนาข้อเสนอใน 4 เวที คือ เวทีจุดประกาย เวทีสร้างครอบครัวและชุมชนอยู่เย็นเป็นสุข เวทีเศรษฐกิจพอเพียง เพื่อความอยู่เย็นเป็นสุข และเวทีสร้างสังคมและสภาพแวดล้อมอยู่เย็นเป็นสุข โดยทีมวิชาการเก็บรวบรวม และ สังเคราะห์ข้อเสนอดังกล่าว เพื่อสรุปในเวทีสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ นอกจากนี้ยังมีประเด็นย่อยอีก 12 เรื่อง คือ พลิกวิกฤตภาคใต้สู่ความอยู่เย็นเป็นสุข พลังเด็ก-เยาวชน ครอบครัว และ ผู้สูงอายุ เพื่อความอยู่เย็นเป็นสุข “ชีวิตสาธารณะ เมืองน่าอยู่” สู่ความอยู่เย็นเป็นสุข องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นกับ การสร้างสุขภาวะเพื่อความอยู่เย็นเป็นสุข ภูมิปัญญาไท สุขภาพวิถีไท สู่ความอยู่เย็นเป็นสุข ขับเคลื่อน พ.ร.บ.สุขภาพ แห่งชาติสู่การเป็นเครื่องมือสร้างความอยู่เย็นเป็นสุข ยุทธศาสตร์ “เมืองไทยแข็งแรง” สู่ประเทศไทยอยู่เย็นเป็นสุข นโยบายสาธารณะด้านสิ่งแวดล้อมเพื่อความอยู่เย็นเป็นสุข การพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อความอยู่เย็นเป็นสุข สื่อกับ การสร้างความอยู่เย็นเป็นสุข และท้องถิ่นชุมชนกับการสร้างหลักประกันสุขภาพเพื่อความอยู่เย็นเป็นสุข เวทีสมัชชา สุขภาพแห่งชาติครั้งนี้ปิดท้ายด้วยการประกาศเจตนารมณ์ 9 ประการ เพื่อขับเคลื่อนสังคมให้นำไปสู่ความอยู่เย็น เป็นสุขร่วมกัน 2549 : ว่าด้วย “เศรษฐกิจพอเพียง สู่สังคมอยู่เย็นเป็นสุข” เวทีปีนี้เป็นเรื่องสืบเนื่องจากปีก่อน คือความอยู่เย็นเป็นสุข แต่ได้ใช้ประเด็นเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงมาขับเคลื่อน มีการ สนับสนุนการจัดเวทีสมัชชาสุขภาพเฉพาะพื้นที่ใน 15 จังหวัด คือ พะเยา แพร่ น่าน พิจิตร นครสวรรค์ อุบลราชธานี อุดรธานี กาฬสินธุ์ นครปฐม ตราด สุพรรณบุรี ราชบุรี กาญจนบุรี สงขลา และนครศรีธรรมราช โดยกำหนด วัตถุประสงค์ของงานปีนี้ว่า “แลกเปลี่ยนเรียนรู้ ขยายสู่วงกว้าง สร้างความเชื่อมั่น ผลักดันนโยบาย” เน้นการแลก เปลี่ยนเรียนรู้ ถ่ายทอดประสบการณ์ของบุคคลและองค์กรที่ใช้หลักเศรษฐกิจพอเพียง และการนำหลักเศรษฐกิจพอ เพียงไปประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนาเป็นนโยบายสาธารณะ ได้แก่ นโยบายศูนย์กลางสุขภาพเอเชียกับหลักประกันสุขภาพบน เส้นทางเศรษฐกิจพอเพียง ธุรกิจกับเศรษฐกิจพอเพียง สุขภาพดีทั่วหน้า ใช้ยาแต่พอเพียง การพัฒนาตัวชี้วัดความ อยู่เย็นเป็นสุขสำหรับสังคมไทย โดยเสนอต่อเครือข่ายองค์กรต่างๆ เพื่อเป็นข้อตกลงร่วมในการขับเคลื่อนและเสนอ ต่อภาคนโยบาย นอกจากนี้ ยังมีประเด็นอื่นๆ อีก 9 เรื่อง ได้แก่ ชุมชนท้องถิ่นกับการจัดการสารเคมีกำจัดศัตรูพืช การพัฒนาระบบ สุขภาพที่เน้นหัวใจของความเป็นมนุษย์ นิติรัฐกับสังคมอยู่เย็นเป็นสุข เด็ก และเยาวชนกับการรู้เท่าทันสื่อ แนวทางการ ประเมินผลกระทบทางสุขภาพในสังคมไทย แผนยุทธศาสตร์ทศวรรษกำลังคนด้านสุขภาพ คุณภาพชีวิตคนพิการ สื่อสารพอใจ สุขภาพพอเพียง เวทีสมัชชาสุขภาพแห่งชาติปนี้จบลงด้วยการประกาศเจตนารมณ์ยึดมั่นในหลักเศรษฐกิจ ี พอเพียงและแนวทางปฏิบัติร่วมกัน 5 ประการ 2550 : เวทีขับเคลื่อนและเรียนรู้กระบวนการจัดทำธรรมนูญสุขภาพ แม้ พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ พ.ศ.2550 จะประกาศใช้เมื่อเดือนมีนาคมในปีนี้ แต่ระบบและกลไกการดำเนินการต่างๆ ยังคงอยู่ในระหว่างดำเนินการ เวทีนี้ไม่ใช่เวทีสมัชชาสุขภาพแห่งชาติแต่เป็นเวทีขับเคลื่อนเพื่อให้เกิดระบบ และกลไก ของ 4 ระบบภายใต้ พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ คือ ระบบและกลไกการจัดทำธรรมนูญว่าด้วยระบบสุขภาพแห่งชาติ ระบบสมัชชาสุขภาพ ระบบและกลไกการพัฒนานโยบายสาธารณะและยุทธศาสตร์ด้านสุขภาพ และระบบและกลไก การจัดการความรู้เพื่อการปฏิรูประบบสุขภาพ พันธกิจสำคัญของเวทีนี้จึงเป็นเรื่องของการขับเคลื่อน เพื่อให้ได้ข้อเสนอ ต่อระบบและกลไกการจัดทำทั้ง 4 ระบบ โดยเฉพาะการทำธรรมนูญว่าด้วยระบบสุขภาพแห่งชาติ และเสนอต่อ คณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติเพื่อนำไปสู่การปฏิบัติต่อไป
77
โรงพยาบาลยโสธรคว้ารางวัล พัฒนาระบบการบริการ ให้กับประชาชนในระดับโลก
เมื่อวันที่ 23 มิถุนายน 2551 ซึ่งถือว่าเป็น “วันบริการ สาธารณะแห่งสหประชาชาติ” สหประชาชาติได้มอบ ประกาศนียบัตรแสดงความชื่นชมโรงพยาบาลยโสธร ในฐานะที่ได้รับรางวัล UN Public Service Awards 2008 ในสาขาหน่วยงานที่มีการปรับปรุงระบบการให้ หรือเสนอบริการของตนให้ถึงประชาชนอย่างดี กว่ า จะได้ รั บ รางวั ล นี้ โรงพยาบาลยโสธรได้ มี ก าร ปรับปรุงการให้บริการเพื่อให้ประชาชนได้เข้าถึงอย่าง สะดวกรวดเร็วทั้งในยามปกติและฉุกเฉิน ได้แก่ 1) จัด ทีมงานเข้าไปดูแลประชาชนในเขตรับผิดชอบ 2) ขยาย เวลาตรวจและเปิดบริการ 3) ปรับปรุงอาคารสถานที่ ให้มีความอบอุ่น ลดบรรยากาศความเป็นโรงพยาบาล ให้ เป็ น เหมื อ นบ้ า น หรื อ โรงแรม 4) พั ฒ นาส้ ว มโรง พยาบาลให้สะอาด 5) ฝึกพฤติกรรมบริการให้เหนือกว่า โรงพยาบาลอื่น 6) ให้บริการ ณ จุดเดียว แบบ One Stop Service และ 7) มี บ ริ ก ารเสริ ม ทางเลื อ กที่ หลากหลาย ด้ ว ยการพั ฒ นาทั้ ง ด้ า นบริ ก าร บริ ห าร และวิ ช าการ ที่มีมาอย่างต่อเนื่อง ทำให้การให้บริการแก่ประชาชน ของโรงพยาบาลยโสธรเกิดผลเป็นรูปธรรม จากเดิมที่ ผู้ป่วยนอกแต่ละคนต้องใช้เวลาอยู่ในโรงพยาบาลเกือบ 6 ชั่วโมง เหลือเพียง 58 นาที เท่านั้น ก็สามารถกลับ บ้านได้ ที่น่าชมเชยไปกว่านั้น คือ ประชาชนร้อยละ 92 มีความพึงพอใจเพิ่มขึ้น ข้อร้องเรียนวันละเรื่องสองเรื่อง หายไป กลายเป็นคำชมขึ้นมาแทน ด้ ว ยความเป็นมือ อาชีพและความทุ่มเท โรงพยาบาล ยโสธรจึงแซงคู่แข่งในไทย และเอาชนะ 98 ประเทศ ที่ เข้าร่วมแข่งขัน ได้สำเร็จ นับเป็นครั้งแรกของหน่วยงาน สาธารณสุขไทยที่ได้รางวัลอันทรงเกียรตินี้
การร่วมกันขับเคลื่อนให้ประเทศไทย มีกฎหมายควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เพื่อสุขภาพฉบับแรก
เรื่องดีๆ
กระบวนการเคลื่อนไหวเกี่ยวกับการควบคุมสุราในสังคมไทยเริ่มขึ้นจริงจัง เมื่อกรกฎาคม 2546 จากการรณรงค์ “งดเหล้าเข้าพรรษา” และมีมติคณะ รัฐมนตรีกำหนดให้มีคณะกรรมการควบคุมการบริโภคเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ แห่งชาติ และจำกัดเวลาโฆษณาเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ทางโทรทัศน์ การ รณรงค์ที่ต่อเนื่องพร้อมกับการเริ่มมีกลุ่มองค์กรเข้ามาทำงานด้านนี้มากขึ้น โดยเกิ ด เครื อ ข่ า ยองค์ ก รงดเหล้ า ในปี 2546 และศู น ย์ วิ จั ย ปั ญ หาสุ ร า ในปี 2547 ทำให้พลังของสามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขาเริ่มครบวงจร ปัญหาจาก การบริโภคเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ถูกทำให้ประจักษ์แก่สาธารณะ และเกิด แรงผลั ก ดั น ให้ มีก ารควบคุ ม “สิ นค้ า ที่ไม่ ธ รรมดา” ชนิ ด นี้ให้ เข้ ม งวดขึ้ น เนื่องจากสุราไม่ใช่สินค้าธรรมดา ก่อให้เกิดการเสพติด ทำให้เกิดผลกระทบ มากมายโดยเฉพาะอย่างยิ่งในหมู่เยาวชน จนคณะกรรมการควบคุมการบริโภคเครื่องดื่มแอลกอฮอล์แห่งชาติมีมติให้ จัดทำร่าง พ.ร.บ. ควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ขึ้น เมื่อ 26 พฤษภาคม 2548 และมีการประชาพิจารณ์ ตลอดจนสัมมนาเนื้อหาใน พ.ร.บ. อยู่เป็น ระยะ เมื่อ นายแพทย์มงคล ณ สงขลา มารับตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการ กระทรวงสาธารณสุข ก็ผลักดันให้เริ่มกระบวนการนิติบัญญัติ โดยเสนอให้ คณะรัฐมนตรีเห็นชอบร่าง พ.ร.บ. นี้เมื่อ 28 พฤศจิกายน 2549 และบรรจุ เข้าเป็นวาระเพื่อพิจารณาในสภานิติบัญญัติแห่งชาติเป็นกฎหมายลำดับ แรกๆ พร้อมกับการที่ภาคประชาสังคม ได้พร้อมใจกันจัดกิจกรรมวิ่งล่า รายชื่อสนับสนุนร่าง พ.ร.บ. จากทุกภูมิภาคของประเทศ รวบรวมรายชื่อ สนับสนุนได้ถึงกว่า 13 ล้านรายชื่อ กระบวนการทางรัฐสภาของกฎหมายนี้เป็นไปอย่างเข้มข้น มีการอภิปราย และแปรญัตติอย่างกว้างขวางทั้งในและนอกในสภา จนอาจนับเป็นหนึ่งใน ประเด็นสาธารณะที่ร้อนที่สุดของปี 2550 ในที่สุด พ.ร.บ.นี้ก็ได้ผ่านการเห็น ชอบในวาระที่ 3 จากสภานิติบัญญัติแห่งชาติในวันที่ 21 ธันวาคม 2551 โดย ผ่านเป็นกฎหมายฉบับสุดท้าย ในวันสุดท้ายของการประชุมสภานิติบัญญัติ แห่งชาติชุดนี้ และได้ลงประกาศในพระราชกิจจานุเบกษาให้มีผลบังคับใช้ ตั้งแต่วันที่ 14 กุมภาพันธ์ 2551 เป็นต้นไป เป้าหมายสำคัญของพระราช บัญญัติฉบับนี้คือ (1) การลดนักดื่มหน้าใหม่ โดยการเลื่อนอายุการริเริ่มดื่มของเยาวชนให้นานที่สุด (2) การลดปริมาณ การดื่มของประชากรโดยรวม และ (3) การลดอันตรายจากการดื่มเช่น อุบัติเหตุความรุนแรงและปัญหาสุขภาพ
78
เพื่อสุขภาพคนไทย
“พยาบาลชุมชน” ก้าวใหม่ของการดูแลสุขภาพ ในชุมชน โดยชุมชน เพื่อชุมชน ก้าวเข้าสู่ปีที่ 7 คนไทยกว่า 99% เข้าถึงและรักษาโรคได้ครอบคลุม ในระบบหลักประกันสุขภาพ
พยาบาลชุมชน เป็นอีกหนึ่งนวัตกรรมทางสังคม ที่ได้สร้าง คนในชุมชนให้เห็นความของการดูแลสุขภาพของชุมชน โดย คัดเลือกลูกหลานในชุมชนที่พร้อมจะมาดูแลระบบสุขภาพ แบบองค์รวมของคนในชุมชนได้ตลอดเวลา ผลผลิตออกมา มีความสามารถไม่ต่างจากพยาบาลอาชีพ เพราะได้รับการ ศึกษา อบรม และฝึกปฏิบัติงาน จากสถาบันการศึกษาด้าน วิชาการพยาบาลอย่างเข้มข้น และดูแลประกบใกล้ชิดจาก หมอพยาบาล และผู้ที่ทำงานในชุมชนทุกคน แผนงานสร้ า งพยาบาลของชุ ม ชนโดยชุ ม ชนเพื่ อ ชุ ม ชน ถื อ กำเนิ ด ขึ้ น มาเพื่ อ แก้ ไขบุ ค ลากรทางแพทย์ ลดปั ญ หา แออัดในโรงพยาบาลชุมชนและโรงพยาบาลประจำจังหวัด ทำให้แพทย์มีเวลาดูแลรักษาผู้ป่วยที่ต้องการความช่วยเหลือ อย่างเร่งด่วนได้มากยิ่งขึ้น และผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นเห็นๆ คือ พยาบาลชุมชนจะเข้าใจสภาพชุมชน วัฒนธรรม ชีวิต ความเป็นอยู่ ตลอดจนเข้าถึงประชาชนได้ทั่วถึง เพราะเป็น คนในพื้ นที่ ที่ ส ำคั ญ คื อ สามารถดู แ ลคนในชุ ม ชนเสมื อ น ญาติสนิทมิตรสหาย ผู้ป่วยไม่จำเป็นต้องเดินทางไปรักษาตัว ที่โรงพยาบาลอีกต่อไปแล้ว ภายใน 4 ปี ทุกตำบลในประเทศไทยจะมี “พยาบาลชุมชน” ที่เป็นลูกหลานของคนในชุมชนทยอยออกมาทำหน้าที่ดูแล สุขภาพชุมชนถึง 629 คน ผลงานดีๆ นี้เกิดขึ้นโดยความร่วม มือ 3 องค์กร ได้แก่ สถาบันการศึกษา โรงพยาบาล และ องค์การปกครองส่วนท้องถิ่น ภายใต้การสนับสนุนสำนักงาน กองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และสภาการ พยาบาล ซึ่งทั้งหมดจะทำงานประสานกันในส่วนของให้ความ รู้ทางด้านการพยาบาล ความรู้ภายในชุมชน และออกค่า ใช้จ่ายในระหว่างเรียน ปี 2544 เกิดหลักประกันสุขภาพของคนไทยครั้งแรกในของ คนไทย หรือที่เรียกว่า โครงการ 30 บาทรักษาทุกโรค ที่เริ่ม จากการให้บริการนำร่องในบางจังหวัดก่อน และค่อยขยาย ครอบคลุมทุกจังหวัด ต่อมาในปี 2549 ได้ปรับโครงการ 30 บาทรักษาทุกโรค มาเป็นรักษาฟรีทุกโรค เพื่อให้ประชาชน ทุกคนสามารถเข้าถึงการรักษาพยาบาลในโรงพยาบาลของ รัฐโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ควบคู่ไปกับการให้สิทธิผู้ป่วยด้วย โรคเรื้อรัง ได้ใช้ยาที่มีคุณภาพดี และได้รับการดูแลรักษา โดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายเพิ่ม โดยเฉพาะในปี 2551 มีการขยายสิทธิประโยชน์ให้กับผู้ป่วย บัตรทอง ได้แก่ 1. ผูทเป็นโรคไต ได้รบการฟอกเลือด ล้างไต ้ ี่ ั ช่องท้อง และปลูกถ่ายไต 2. ประชาชนได้ใช้ยาที่จำเป็นและ มีราคาแพง โดยไม่ต้องรับภาระ เช่น ยารักษาโรคมะเร็ง ยา รักษาโรคจอประสาทตาเสื่อม และยารักษาอาการเจริญพันธุ์ ก่อนวัยในเด็ก ยารักษาอาการติดเชือรารุนแรง 3. ผูปวยโรค ้ ้ ่ เรื้อรังจะได้รับวัคซีนป้องกันไข้หวัดใหญ่ 4. ผู้ป่วยที่ติดสาร เสพติดที่ต้องการเลิกเด็ดขาด จะได้รับการบำบัดด้วยสาร เมทาโดนระยะยาว และ 5. ยกเลิกการจำกัดความคุ้มครอง กรณีเจ็บป่วยฉุกเฉิน จากเดิมไม่เกินปีละ 2 ครั้ง เปลี่ยนเป็น ผู้ป่วยสามารถใช้บริการนอกหน่วยบริการที่กำหนดได้ตาม ความจำเป็นไม่จำกัดจำนวนครังเพือการรักษาอย่างทันท่วงที ้ ่ เป็นเรื่องที่น่ายินดี ที่การพัฒนาระบบหลักประกันคุณภาพ ของคนไทยก้าวไปไกลจนสามารถทำให้คนไทย 99.16% มี หลักประกันสุขภาพ และรักษาโรคได้ครอบคลุมเกือบทุกโรค
79
1
82
ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน มนุษย์มีชีวิตอยู่ ในโลกแห่งความรุนแรง
โลกได้ พ บเห็ น ความรุ น แรงโดยน้ ำ มื อ ของมนุ ษ ย์
ในรูปแบบหลากหลาย
นับตั้งแต่การเบียดเบียน เข่ น ฆ่ า กั น ระหว่ า งบุ ค คลหรื อ กลุ่ ม บุ ค คล
ไปจนถึ ง สงครามจากความขั ด แย้ ง เพื่ อ
แย่งชิงความเป็นใหญ่ระหว่างประเทศ
ทั้งนี้
ยั ง ไ ม่ นั บ ค ว า ม รุ น แ ร ง ที่ ม อ ง ไ ม่
เห็นชัด
ทว่าผลของมันสามารถสัมผัส ได้
ปรากฏการณ์เช่นนั้นเกิดขึ้นซ้ำซาก จนเราอาจไม่ ได้ตระหนักด้วยซ้ำว่านั่น คือความรุนแรง
รายงานระดับโลกว่าด้วยความรุนแรงกับสุขภาพ ของ องค์การอนามัยโลกระบุว่า แต่ละปี ประชากรโลกมาก กว่า 1.6 ล้านคน ทุกเพศทุกวัย เสียชีวตจากความรุนแรง ิ อย่างใดอย่างหนึ่ง และอีกมากกว่านั้นหลายเท่าต้องมีชีวิต อยู่กับการบาดเจ็บทางกาย และความเจ็บปวดทางจิตใจ จากการถูกคนอืนทำร้าย หรือไม่กทำร้ายตัวเอง ในภาพรวมแล้ว ่ ็ ความรุนแรงคือสาเหตุสำคัญระดับต้นๆ ของการตายในหมู่ ประชากรวัยผู้ใหญ่ ในประเทศไทย ตัวเลขจากสำนักนโยบายและยุทธศาสตร์ กระทรวง สาธารณสุข ระบุว่าความรุนแรงเป็น 1 ใน 10 สาเหตุสำคัญของการตาย คนทีตกเป็นเหยือของความรุนแรงมีจำนวนมากขึนอย่างน่าตกใจ เด็กๆ ได้รบ ่ ่ ้ ั ความเจ็บปวดทางร่างกายและจิตใจ จากการกระทำรุนแรงโดยผู้ใหญ่ซึ่งควรจะ เป็นผู้ให้การปกป้องดูแลพวกเขา วัยรุ่นทั้งในและนอกโรงเรียนต่างตกเป็นเหยื่อ ความรุนแรง จากการถูกรังแกข่มเหง การทะเลาะวิวาท หรือไม่กทำร้ายตัวเอง บ้างก็ตกอยู่ ็ ในวังวนของสิงเสพติด และเป็นเหยืออาชญากรรม ผูหญิงถูกกระทำรุนแรงทางกายและทางเพศ ่ ่ ้ โดยผู้ชาย ซึ่งจำนวนไม่น้อยคือสามีหรือไม่ก็คนใกล้ชิดของพวกเธอเอง ผู้สูงอายุซึ่งเพิ่ม จำนวนขึ้นเรื่อยๆ ในสังคมปัจจุบัน ถูกทอดทิ้งและถูกกระทำทารุณจากผู้ที่มีหน้าที่อุปการะ เลี้ยงดู หรือไม่ก็จากคนที่พวกเขาให้กำเนิดและฟูมฟักมากับมือ ทั้งหมดนั้น ยังไม่รวมถึง ความรุนแรงจากความขัดแย้งระหว่างกลุ่มคน ที่แตกต่างกันในด้านภาษาพูด วิถีเศรษฐกิจ ศรัทธาในศาสนา อุดมการณ์ทางการเมือง และชนชั้นทางสังคม
ในยุ ค ที่ โ ลกไร้ พ รมแดนเช่ น ทุ ก วั น นี้ ความรุ น แรงยิ่ ง มี ค วามซั บ ซ้ อ นและ ทวีความโหดร้ายมากขึ้น พร้อมๆ กับการเพิ่มขึ้นของประชากรมนุษย์ การ ขยายตัวของเมืองใหญ่ เศรษฐกิจที่ก้าวหน้า และเทคโนโลยีล้ำยุค ซึ่งจำนวน ไม่ น้ อ ยถู ก นำมารั บ ใช้ อุ ด มการณ์ แ ห่ ง ความรุ น แรง ไม่ ท างใดก็ ท างหนึ่ ง ในนามของอำนาจและการแข่งขัน แต่ผลของมันก็มักจบลงด้วยการที่ผู้คน ถูกแบ่งแยก หลายคนถูกเอารัดเอาเปรียบ ถูกรังเกียจกีดกัน และถูกทำร้าย ด้วยความรุนแรง อย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ที่น่าตระหนกมากขึ้นก็คือ ความรุนแรงในรูปแบบต่างๆ เหล่านี้เกิดขึ้นและ ดำรงอยู่ได้ไม่จำกัดสถานที่และเวลา ไม่ว่าจะเป็นในบ้าน ในสถานศึกษา ทีทำงาน ท้องถนน และแม้ในสถานทีทถือว่ามีความศักดิ์สิทธิ์ เช่น วัดหรือ ่ ่ ี่ ศาสนสถาน ก็ มิ ไ ด้ เ ว้ น จึ ง แทบไม่ มี ที่ ใ ดเลยที่ เ ราจะปลอดภั ย จาก ความรุนแรง ไม่ว่าจะเป็นแบบไหน หรือมีสาเหตุมาจากอะไร ความรุนแรงไม่ได้มีผล เป็นเพียงความเจ็บปวดทางร่างกายและจิตใจของคนที่เกี่ยวข้องเท่านั้น แต่มันยังส่งผลให้สังคมเจ็บป่วย ปิดกั้นความงอกงามของความร่วมมือและ ความคิดสร้างสรรค์ และลดทอนโอกาสที่จะดำรงชีวิตอยู่อย่างสงบสันติ ของมวลมนุษย์ กล่าวสั้นๆ มันคือภัยที่คุกคามสุขภาวะของมนุษย์ ความรุ น แรงที่ แพร่ ห ลายอยู่ ในสั ง คมวั นนี้ ไม่ ได้ เ กิ ด มาจากสุ ญ ญากาศ อีกทั้งไม่ใช่ลักษณะที่ถูกกำหนดโดยพันธุกรรมหรือสัญชาตญาณของมนุษย์ หากเป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น อันเป็นผลมาจากความขัดแย้งที่มนุษย์อาจจะ ยั ง ไม่ ไ ด้ เ รี ย นรู้ ที่ จ ะหาทางออกอย่ า งถู ก ต้ อ ง หรื อ ไม่ ก็ อ าจจะมาจาก โครงสร้างสังคมและวัฒนธรรมที่เอื้อต่อความรุนแรง ทำให้มนุษย์เน้นความ สำคัญของตัวเองมากเกินไป จนลืมนึกถึงความสัมพันธ์ที่มีกับคนอื่น ปัจจัย เหล่านั้นผลิตซ้ำตัวมันเอง โดยการถ่ายทอดวิธีคิดและแนวทางปฏิบัติ จาก คนรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่นหนึ่ง ที่พอจะเป็นความหวังคือ ความรุนแรงเป็นสิ่งที่เราสร้างมันขึ้นมา ดังนั้น มันจึง ไม่ใช่สิ่งที่หลีกเลี่ยงหรือป้องกันไม่ได้ เพียงแต่ว่าถ้าจะทำเช่นนั้น สังคมจะต้อง ตระหนักอย่างจริงจังในปัญหาและผลกระทบของมัน ทั้งในระยะสั้นและในระยะ ยาว เพราะตราบใดที่รากเหง้าแท้จริงของความรุนแรงในระดับบุคคลและในระดับ โครงสร้างสังคมและวัฒนธรรมทีเ่ อือต่อความรุนแรง ยังไม่ถกถอนทำลาย ความรุนแรง ้ ู ก็ยังจะทำหน้าที่ของมันต่อไป
83
2
84
ความรุนแรง: ธรรมชาติ และความหลากหลาย
ความรุนแรงนั้นมีความ หมายกว้าง ครอบคลุม การกระทำหรือ การไม่กระทำมากมาย ที่มีผลหรือน่าจะมีผล ทั้งทางตรงและทางอ้อม ต่อสุขภาวะทางกาย จิตใจ ชีวิต รวมถึง พัฒนาการและสิทธิ ที่พึงมีพึงได้ของผู้ถูกทำ หรือของตัวผู้ทำ ความรุนแรงเอง
จิ๋ว
* หญิงวัย 34 ปี เรียนจบ ม. 6 แต่งงานเมื่อ 8-9 ปี ที่แล้ว มีลูกชาย คนหนึ่ง และกำลังตั้งครรภ์ลูกคนที่สอง เมื่อเร็วๆ นี้ เธอตัดสินใจ หนีออกจากบ้านที่เช่าอยู่กับสามี ไปขออยู่พักพิงที่สถานสงเคราะห์สตรีแห่งหนึ่ง เพราะทนไม่ไหวที่ถูกสามีกักขังให้อยู่แต่ในบ้านมา 3-4 ปี แล้ว จิ๋วบอกว่าสามีของเธอเป็นคน “หึงอย่างไม่มีเหตุผล” ตั้งแต่แต่งงานกันได้ปีเศษ มาแล้ว ไม่เพียงแต่เขาจะไม่อยากให้จิ๋วได้พบเห็นผู้ชายคนใดคนหนึ่งเท่านั้น แม้คนทัวไป ไม่วาจะเป็นใคร ก็ดเหมือนเขาไม่อยากให้จิ๋วคบด้วยเลย จิ๋วไม่มสทธิ ่ ่ ู ีิ ไปไหนมาไหนตามลำพังโดยไม่มีเขา “คุม” ไปด้วย ไม่ต้องพูดถึงการไปทำงาน นอกบ้าน หรือการไปพบปะเพื่อนฝูงในบางโอกาส เวลาออกไปข้างนอกกับเขา จิ๋วจะถูกห้ามไม่ให้มองผู้ชาย “จิ๋วมีสิทธิมองได้เฉพาะท้องฟ้ากับเท้าของตัวเอง เท่านั้น” เวลาเขาพาไปกินข้าวนอกบ้าน เขามักจะเลือกโต๊ะที่ติดกับข้างฝาผนัง และบังคับให้จิ๋วนั่งหันหน้าเข้าฝาอย่างเดียว ห้ามมองคนอื่น โดยเฉพาะผู้ชาย เมื่อจิ๋วอึดอัดทำตามไม่ได้หรือแสดงความไม่พอใจ ก็จะถูกเขาทำร้าย หนักๆ เข้า เวลาออกไปทำงาน เขาใช้วิธีล็อกกุญแจขังจิ๋วไว้ในบ้าน ส่วนลูกชายนั้นเขา ให้พี่สาวของเขาซึ่งฐานะดีกว่าเอาไปเลี้ยง ในวันเสาร์อาทิตย์ที่ลูกมาอยู่ด้วย ก่อนออกไปทำงานเขาก็จะล็อกกุญแจบ้านขังจิ๋วและลูกไว้ด้วยกัน เวลาน้องชาย และน้องสาวของจิ๋วมาเยี่ยม สามีของจิ๋วจะอนุญาตให้ค้างที่บ้านได้เฉพาะน้อง สาวเท่านั้น ส่วนน้องชายให้กลับ หรือให้ไปค้างที่อื่น แม้สามีจะให้ทุกอย่าง ที่จำเป็นต้องใช้เวลาถูกขังอยู่ในบ้าน แต่เขาก็ไม่ให้เงิน เพราะกลัวจิ๋วจะหนี เขาไป ความจริง จิ๋วเคยหนีออกจากบ้านมาแล้ว แต่ก็ถูกเขาตามอ้อนวอน จนจิ๋วใจอ่อนและกลับไปอยู่กับเขา ครั้งแล้วครั้งเล่า จิ๋วเคยคิดสั้นและเคยกินยา หมายจะฆ่าตัวตาย แต่บังเอิญเขามาพบ และนำส่งโรงพยาบาลได้ทัน *นามสมมติ
เกศ
* เด็กสาววัย 19 ปี อดีตนักศึกษา ปวส. ปี 2 ไม่ได้ดูสดใสเหมือนเด็กสาววัยเดียวกับเธอ เท่าไร ดวงตาที่ค่อนข้างโตของเธอซ่อนแววกังวลและเจ็บปวดอยู่ลึกๆ เธอตัดสินใจ ออกจากบ้านพ่อแม่ไปอาศัยอยู่ที่สถานสงเคราะห์แห่งหนึ่ง เกศตั้งครรภ์จากการถูกเพื่อนชายลวงไป มอมยา แล้วพาไปข่มขืน ด้วยความอับอาย เกศปิดบังเรื่องนี้ไว้ไม่บอกให้ใครรู้ ต่อมาเธอก็พบว่าตัวเอง ตั้งครรภ์ เมื่อเธอขอให้เพื่อนชายคนนั้นรับผิดชอบ เขากลับบอกให้เธอไปรีดลูกออก แล้วตีจากไป ไม่นานหลังจากนั้นพ่อแม่เธอก็รู้เรื่อง ในที่สุดเธอก็ไม่สามารถเรียนหนังสือต่อไปได้ อยู่บ้านก็ถูกพ่อแม่ ซึ่งรับเรื่องที่เกิดขึ้นนี้ไม่ได้เอาแต่ดุด่า พ่อเคยตีเกศด้วยอารมณ์โมโหที่เกศทำให้อับอายเสียชื่อเสียง วงศ์ตระกูล ที่สุดก็ไล่เธอออกจากบ้าน วันนี้เกศอาศัยอยู่ในสถานสงเคราะห์ แต่วันหน้าอะไรจะเกิดขึ้น และจะไปทำอะไรอยู่ที่ไหนเธอก็ยังคิดไม่ออก * นามสมมติ
* ชายวัยใกล้ 70 ปี เป็นชาวนายากจน เขาอาศัยอยู่ในกระท่อมโทรมๆ กับภรรยาคู่ชีวิต ซึ่งเจ็บป่วยเรื้อรัง ช่วงประมาณ 10 ปีแรกหลังจากแต่งงาน ลุงสมหวังมีนาซึ่งรับมรดกจาก พ่อแม่ พอทำกินเลี้ยงครอบครัวที่มีลูกชาย 2 คน กับลูกสาวอีก 1 คน ไม่มีหนี้สิน ชีวิตพออยู่ พอกิน นับแต่เริ่มมีชลประทานเข้าถึง เมื่อ 30 กว่าปีที่ผ่านมา ชาวนาแถบนั้นทำนาได้ปีละ 2 ครั้ง แต่ต้องลงทุนมาก เพราะ ใครๆ ก็หันมาใช้เครื่องจักร ทำให้ต้นทุนสูง ไหนจะค่าปุ๋ย ค่ายาฆ่าแมลง และค่าเก็บเกี่ยว คนทุนน้อยอย่างลุงสมหวังต้องกู้นาย ทุนบ่อยๆ แต่ราคาข้าวไม่เป็นใจ บางปีหักทุนแล้วแทบไม่มีกำไร หนี้สินที่กู้มาบางปีก็ไม่ได้ใช้ ต้องกู้หนี้ใหม่มาใช้หนี้เก่า อยู่บ่อยๆ หนี้สินจึงมีแต่เพิ่มขึ้นๆ ช่วงนั้นเองภรรยาก็มาป่วยกระเสาะกระแสะแบบหาสาเหตุไม่ได้ ลุงสมหวังคิดว่าคงเป็นเพราะ ได้รับสารเคมีจากการไปรับจ้างพ่นยาฆ่าแมลงในไร่ข้าวโพด เหมือนที่คนหลายคนในหมู่บ้านเป็นกัน แล้วสิ่งที่ลุงสมหวังเห็นว่า เลวร้ายที่สุดในชีวิตของเขาก็เกิดขึ้น นาของเขาถูกนายทุนบังคับซื้อเพื่อเอาเงินมาหักกลบลบหนี้ที่เขาไม่มีปัญญาใช้ นับแต่นั้น มาชีวิตและครอบครัวของลุงสมหวังก็เปลี่ยนไป ลูกที่โตเป็นหนุ่มเป็นสาวก็ทยอยกันออกจากบ้านไปหางานทำในเมือง ใหม่ๆ พวกเขาก็กลับมาหาหรือส่งเงินให้ใช้อยู่บ้าง แต่เมื่อเวลาผ่านไป ลูกๆ ก็ค่อยๆ หายไป บ้างก็มีครอบครัวอยู่ที่อื่น เงินทองก็ไม่ได้ ส่งมาให้พ่อแม่ใช้ ลุงสมหวังบอกตัวเองว่า บัดนี้ครอบครัวของเขาแตกสลายแล้ว ทุกวันนี้เขากับภรรยามีชีวิตอยู่กันลำพังอย่าง อดๆ อยากๆ *นามสมมติ
ลุงสมหวัง
ปงกันมูล หรือที่คนใกล้ชิด เรี ย กกั น ว่ า ครู จุ้ ย ครู ส าว ความรุนแรงเช่นที่เกิดกับกรณีตัวอย่างข้างต้น เกิดขึ้นซ้ำซาก ในสังคมไทย เช่นเดียวกับในอีกหลายสังคมในโลกนี้ ตัวอย่าง จากชนบทจังหวัดเชียงราย เพียงส่วนน้อยนี้บอกเราว่า ความรุนแรงนั้นมีหลายรูปหลาย ผู้ อุ ทิ ศ ชี วิ ต ให้ แ ก่ ก ารสอนเด็ ก ๆ ในท้ อ งที่ ห่ า งไกลของ แบบ และมาจากหลายสาเหตุ จนยากที่ จ ะทำความเข้ า ใจ จังหวัดนราธิวาส เสียชีวิตเนื่องจากเหตุการณ์ความไม่สงบ ให้ถ่องแท้ได้ทั้งหมด แต่ถ้าเราจะหาทางป้องกันหรือลดทอน ใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ เมื่อเดือนมกราคม 2550 ความรุนแรงลงให้ได้ เราคงต้องเริ่มด้วยการทำความเข้าใจให้ชัด ก่อนว่า อย่างไรเรียกว่ารุนแรง ธรรมชาติและรากเหง้าของมัน ในปี 2549 ระหว่างที่ปฏิบัติหน้าที่ครูอยู่ที่โรงเรียนบ้าน คืออะไร กูจิงรือปะ อำเภอระแงะ จังหวัดนราธิวาส เธอถูกกลุ่ม ผู้ก่อความไม่สงบจับเป็นตัวประกัน และถูกตีจนสมองได้ มุมมองสากล รั บ ความกระทบกระเทื อ นรุ น แรง ต้ อ งอยู่ ในอาการเจ้ า หญิงนิทราตั้งแต่บัดนั้น หลังจากทีมแพทย์ให้การรักษา ในรายงานระดั บ โลกว่ า ด้ ว ยความรุ น แรงกั บ สุ ข ภาพ (World พยาบาลอย่างเต็มที่ โดยที่คนทั้งประเทศเอาใจช่วยกัน report on violence and health) องค์การอนามัยโลกให้ความ อยู่นาน 8 เดือน ครูจูหลิงก็หมดลมหายใจด้วยอาการสงบ หมายความรุนแรงไว้อย่างครอบคลุม ว่า คือ “การใช้กำลังหรือ อำนาจ ที่บุคคลจงใจกระทำต่อตัวเอง ต่อผู้อื่น หรือต่อกลุ่มคน ประเทศไทยได้สญเสียครูผยงใหญ่อกคนหนึง จากเหตุการณ์ ู ู้ ิ่ ี ่ หรือชุมชน และการกระทำเช่นนั้นได้ก่อให้เกิด หรือน่าจะก่อให้ ความขั ด แย้ ง ทางสั ง คมและการเมื อ ง ที่เ ธอไม่ ได้ มี ส่ ว น เกิดอันตรายต่อร่างกาย ชีวิต จิตใจ หรือทำให้เกิดการพัฒนา เกี่ย วข้ อ งด้ ว ยแม้ แต่ น้ อ ย นี่เป็ น เพีย งหนึ่ ง ในจำนวนผู้ ที่ ที่ผิดเพี้ยน หรือเป็นการลิดรอนสิทธิอันพึงมีของผู้ถูกกระทำ เสี ย ชี วิ ต ไปทั้ ง สิ้ นกว่ า 3 พั นคน นั บ แต่ เ กิ ด เหตุ ก ารณ์ การใช้กำลังนี้ ไม่ว่าจะลงมือทำจริงๆ หรือเพียงแค่ขู่ ก็ถือเป็น รุนแรงขึ้นเมื่อต้นปี พ.ศ. 2547 เป็นต้นมา ความรุนแรง” ความรุนแรงไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะการใช้กำลังหรืออาวุธเท่านั้น แต่หมายรวมถึงการใช้ “อำนาจที่เหนือกว่า” กระทำต่อผู้อื่นด้วย การใช้กำลังทำร้ายกันในการทะเลาะวิวาทจนทำให้เกิดการบาดเจ็บหรือเสียชีวิตนั้น เป็นความรุนแรงอย่างไม่ต้องสงสัย แต่การใช้ อำนาจบังคับให้ผู้อื่นกระทำการที่เขาไม่เต็มใจทำ หรือไม่ให้ทำสิ่งที่เขามีสิทธิที่จะทำ เช่น สามีบังคับให้ภรรยาอยู่แต่ในบ้าน ไม่ยอม ให้ออกไปไหน (ดังกรณีของจิ๋วข้างต้น) หรือการที่อาจารย์บางคนในสถาบันการศึกษาบางแห่งใช้สถานภาพที่เหนือกว่า กดดันหรือ หว่ า นล้ อ มให้ นั ก ศึ ก ษายอมมี เพศสั ม พั นธ์ กั บ ตนเพื่ อ แลกกั บ การได้ ค ะแนนที่ ดี ขึ้ น หรื อ ผู้ บั ง คั บ บั ญ ชาสั่ ง ย้ า ยผู้ ใต้ บั ง คั บ บั ญ ชา โดยไม่เป็นธรรม ดังที่เคยปรากฏเป็นข่าว ก็ถือว่าเป็นกระทำที่รุนแรงไม่น้อยไปกว่ากัน
ครูจูหลิง
85
ความรุนแรงไม่จำเป็นต้องมาจากการกระทำที่เป็น “กายกรรม” หรื อ การลงมื อ ทำจริ ง ๆ แม้ ด้ ว ย “วจีกรรม” คือการพูดข่มขู่ว่าจะทำร้าย การเปิดเผย เรื่องส่วนตัว หรือป้ายสีด้วยเรื่องอันเป็นเท็จ ซึ่งก่อให้ เกิดความหวาดหวั่น เครียด วิตกกังวล หรือเจ็บปวด ทางจิตใจ ในระดับใดระดับหนึ่ง ก็เป็นความรุนแรง เช่นกัน นอกจากนี้ แม้การไม่ทำอะไรเลยก็อาจเป็น ความรุนแรงอย่างหนึ่ง เช่น การละเลยไม่ใส่ใจความ ต้องการที่จำเป็นของเด็ก ผู้สูงอายุ หรือสมาชิกอื่นๆ ในบ้าน ที่ควรได้รับการเอาใจใส่ เป็นต้น ผลของความรุนแรงไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะการทำให้ บาดเจ็ บ หรื อ เป็ น อั น ตรายทางร่ า งกายโดยตรง เท่านั้น แต่ยังรวมถึงผลกระทบทางจิตใจด้วย เช่น การทำให้อับอายขายหน้า ถูกดูหมิ่นเหยียดหยาม ลิดรอนสิทธิ จนทำให้สภาพจิตใจแย่ลง หรือทำให้ การดำรงชีวิตผิดไปจากปกติ เหล่านี้ล้วนแต่อยู่ใน ข่ายของความรุนแรง ไม่เฉพาะการใช้กำลังหรืออำนาจต่อผู้อื่นเท่านั้นที่เป็น ความรุนแรง แม้การกระทำต่อตนเอง เช่น การฆ่าตัว ตาย (ไม่ว่าจะสำเร็จและไม่สำเร็จก็ตาม) หรือการ ทำร้ายตัวเองให้ได้รับบาดเจ็บทางใดทางหนึ่ง ก็เป็น ความรุนแรงด้วยเช่นกัน นอกจากนี้ ความรุนแรงอาจ เป็ นการกระทำระหว่างคนคนเดียวต่อคนเป็นกลุ่ ม หรือระหว่างคนกลุ่มหนึ่งกับอีกกลุ่มหนึ่ง ก็ได้ เช่น การที่ ค นคนเดี ย วลอบวางระเบิ ด ในที่ ส าธารณะ การยกพวกตี กั นของวั ย รุ่ น เหตุ ก ารณ์ จ ลาจลของ ผู้ชุมนุมประท้วงที่ทำให้มีผู้ได้รับบาดเจ็บ หรือทำให้ ประชาชนผู้ไม่เกี่ยวข้องได้รับความเดือดร้อน (เช่น ปิดถนน) เจ้าหน้าที่ของรัฐใช้อาวุธปราบปรามฝูงชน ที่ชุม นุ ม กัน โดยสงบ หรือสงครามระหว่างประเทศ ที่เกิดขึ้นอยู่ในบางภูมิภาคของโลกปัจจุบัน เป็นต้น สุ ด ท้ า ย ความรุนแรงเป็นการกระทำที่ผู้ทำมีค วาม จงใจและมีเป้าหมาย แต่ไม่รวมถึงความรุนแรงที่เกิด ขึ้นเพราะความประมาท หรือที่เป็นอุบัติเหตุ กล่าวสั้นๆ สิ่งที่เรียกว่าเป็นความรุนแรงนั้นมี ความหมายกว้ า ง ครอบคลุ ม การกระทำหรื อ การไม่ ก ระทำมากมาย ที่ มี ผ ลหรื อ น่ า จะมี ผ ล ทั้งทางตรงและทางอ้อม ต่อสุขภาวะทางกาย จิตใจ ชีวิต รวมถึงพัฒนาการและสิทธิที่พึงมีพึง ได้ของผู้ถูกทำ หรือของตัวผู้ทำความรุนแรงเอง
มุมมองทางสังคม
มองจากมิ ติ ท างสั ง คม ความรุ น แรง คื อ สิ่ ง ที่ กี ด กั น บั่ น ทอน ปิ ด กั้ น ขัดขวาง หรือกดทับศักยภาพของบุคคลไว้ จนไม่อาจบรรลุถึงจุดหมาย ในชี วิ ต ของเขาอย่ า งที่ ค วรจะเป็ น ได้ จุ ด หมายในชี วิ ต นั้ น อาจจะเป็ น จุ ด หมายที่ บุ ค คลตั้ ง เอาไว้ จ ริ ง ๆ สำหรั บ ชี วิ ต ของเขา หรื อ อาจจะเป็ น จุ ด หมายที่ น่ า จะเป็ น หรื อ ที่ เขาน่ า จะบรรลุ ถึ ง ได้ ถ้ า ไม่ มี ค วามรุ น แรง เกิดขึ้น และอาจจะเป็นจุดหมายในเรื่องอะไรก็ได้ นับตั้งแต่เรื่องสุขภาพ ไปจนถึงเรื่องการพัฒนาชีวิตในด้านต่างๆ (การศึกษา การงาน ความ สัมพันธ์ที่ดีกับคนรอบข้าง ฯลฯ) ถ้า สมชาย ถูกสะเก็ดระเบิดที่คนร้ายจงใจเอาไปวางไว้ในถังขยะริมถนน ได้ รั บ บาดเจ็ บ จนตาบอดไปข้ า งหนึ่ ง ความรุ น แรงที่ สมชาย ได้ รั บ นี้ ไม่เพียงแต่จะทำให้เขาเจ็บปวดทางกายและจิตใจเท่านั้น แต่จุดมุ่งหมาย ในชีวิตของเขายังถูกบั่นทอนหรือถูกทำลายไปด้วย เขาอาจะต้องออกจาก งานเพราะเสียตาไปข้างหนึ่ง ครอบครัวของเขาอาจจะขาดรายได้ ลูกเขา อาจจะไม่ มี โ อกาสได้ เ รี ย นถึ ง ระดั บ ที่ ค วรจะเป็ น นั่ น ก็ คื อ สมชาย ไม่สามารถบรรลุจุดหมายในชีวิตอย่างที่เขาควรจะได้บรรลุ เพราะความ รุนแรงที่เกิดขึ้นนั้นเป็นเหตุ สภาพที่เป็นจริงที่เขาเป็นอยู่หลังจากถูกสะเก็ด ระเบิ ด จึ ง แตกต่ า งอย่ า งสิ้ น เชิ ง กั บ ที่ เขาควรจะเป็ น ถ้ า ไม่ ป ระสบความ รุนแรง โดยนั ย เดี ย วกั น เด็ ก สาววั ย รุ่ นที่ ถู ก ข่ ม ขื น ภรรยาที่ ถู ก สามี ต บตี เป็ น อาจิณ เด็กๆ ที่ถูกพ่อแม่ทอดทิ้ง ผู้สูงอายุที่ถูกลูกหลานปล่อยปละละเลย ไม่ เ อาใจใส่ ดู แ ล ชาวนาที่ ถู ก นายทุ น เงิ นกู้ บี บ บั ง คั บ ยึ ด ที่ท ำกิ น เพราะ หาเงินใช้หนี้ไม่ได้ วัยรุ่นที่อกหักยิงแฟนเสียชีวิตแล้วปลิดชีพตัวเองตาม ครู ประชาชน และเจ้าหน้าที่ ที่ได้รับบาดเจ็บหรือเสียชีวิต จากเหตุการณ์ ความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ทั้งหมดนี้เป็นความรุนแรงที่เกิดใน รูปแบบและบริบทที่ต่างกัน แต่ความรุนแรงเหล่านี้ก็มีลักษณะที่เหมือนกัน อยู่อย่างหนึ่ง นั่นคือมันกีดกัน บั่นทอน ขัดขวาง หรือก็ปิดกั้นไม่ให้ผู้ที่เป็น เหยื่อได้บรรลุถึงจุดหมายที่ควรจะเป็นของพวกเขา จากกรณีตัวอย่างข้างต้น เราอาจตั้งคำถามในมุมกลับเพื่อเข้าใจธรรมชาติ ของความรุนแรง เช่น ใช่หรือไม่ว่า ถ้าจิ๋วไม่ถูกสามีกักขังให้อยู่แต่ในบ้าน เธอน่าจะได้ออกไปทำงาน มีรายได้มาใช้จ่ายส่วนตัวและในครอบครัว อย่างน้อยเธอก็จะมีอิสระไปไหนมาไหนได้ เฉกเช่นผู้หญิงที่แต่งงานแล้ว ทั่วไป ใช่หรือไม่ว่า ถ้าเกศไม่ถูกเพื่อนชายคนนั้นมอมยาแล้วพาไปร่วมหลับนอน โดยที่เธอไม่ยินยอม จนเป็นเหตุให้ตั้งครรภ์ในเวลาต่อมา และใช่หรือไม่ว่า ถ้าพ่อแม่ของเธอปฏิบัติต่อเธอด้วยความเข้าใจ เธอควรจะได้เรียนหนังสือ จนจบ มีงานทำ และมีอนาคตเหมือนวัยรุ่นทั่วไป อย่างน้อยชีวิตของเธอ ก็คงจะไม่ถูก “ตัดหางปล่อย” อย่างที่เป็นอยู่
86
ใช่หรือไม่ว่า ถ้าสังคมมีระบบเครดิตที่เป็นธรรมมากกว่านี้ คน อย่างลุงสมหวังอาจจะไม่ต้องกู้เงินนายทุนที่ต้องจ่ายดอกเบี้ยสูง ลิ่ว จนในที่สุดก็หมดเนื้อหมดตัว สูญเสียที่ดินทำกิน และลงท้าย ครอบครัวก็แตกสลาย ในระดั บ ชุ ม ชน สั ง คม และประเทศชาติ ความรุ น แรงก็ เป็ น สิ่งกีดกัน บั่นทอน และทำให้ชีวิตของชุมชนและสังคมถูกกด ให้อยู่ในระดับที่ต่ำกว่าที่ควรจะเป็น นั่นคือ ต่ำกว่าศักยภาพ ที่มีอยู่ของชุมชนหรือสังคมนั้นๆ ใช่หรือไม่ว่า ถ้าไม่เกิดเหตุการณ์รุนแรง ชุมชนและสังคมใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ควรจะมีสภาพความเป็นอยู่ที่สงบสุข มากกว่าที่เป็นอยู่ในวันนี้ ใช่ ห รื อ ไม่ ว่ า ในช่ ว งเวลา 2-3 ปี ที่ผ่ า นมา ถ้ า ประเทศไทย มี รั ฐ บาลที่ ฟั ง เสี ย งประชาชน และมี ที ม ผู้ บ ริ ห ารบ้ า นเมื อ ง ที่ซื่อสัตย์ ไม่มีผลประโยชน์ทับซ้อน ประเทศไทยคงไม่มีการ ประท้วงกันวุ่นวายไม่รู้จบ และคงไม่มีรัฐประหาร ซึ่งส่งผลเสีย ที่ประมาณค่ามิได้ ต่อการพัฒนาประชาธิปไตย และเศรษฐกิจ ของชาติ และใช่หรือไม่ว่า ถ้าการประท้วงทางการเมืองที่เกิดขึ้นนับครั้ง ไม่ถ้วนในช่วงเวลา 3-4 ปี ที่ผ่านมา เป็นไปอย่างสงบ ไม่ทำกัน อย่างยืดเยื้อยาวนานไร้ขอบเขต ถึงขนาดปิดถนน ยึดทำเนียบ รัฐบาลและปิดสนามบิน สังคมไทยคงมีความสงบมากกว่านี้ คน ไทยคงไม่แตกแยกกันรุนแรง และเศรษฐกิจไทยก็คงไม่ประสบ ปั ญ หามากขนาดนี้ แม้ จ ะมี ผ ลกระทบจากภายนอกเข้ า มา ซ้ำเติมอีกก็ตาม ในมุมมองเช่นนี้ ความรุนแรงก็คือสิ่งที่ทำให้เกิดช่องว่าง หรือความแตกต่างระหว่างศักยภาพ กับสภาพที่เป็นจริง ในชีวิตของมนุษย์ ในชุมชนและสังคม นั่นเอง
งอกงามอยู่ได้ และนี่คือ “อิทัปปัจจยตา” แห่งความรุนแรง คือ กระบวนการที่ ค วามรุ น แรงอิ ง อาศั ย กั น เกิ ด ขึ้ น โดยที่ ค วาม รุนแรงอย่างหนึ่งก่อให้เกิดความรุนแรงอีกอย่างหนึ่ง เข้าทำนอง “เพราะสิ่ ง นี้ มี สิ่ ง นี้ จึ ง มี , เพราะสิ่ ง นี้ เ กิ ด ขึ้ น สิ่ ง นี้ จึ ง เกิ ด ขึ้ น ” ตามหลั ก ความสั ม พั น ธ์ แ ห่ ง เหตุ ปั จ จั ย กระบวนการเช่ น นี้ ทำให้เป็นไปได้ที่เราจะหยุดหรือลดความรุนแรงลง ด้วยการ “ตัดตอน” ต้นเหตุแห่งความรุนแรงเสีย เช่น ถ้าตัดตอนความ รุนแรงทางโครงสร้างได้ ความรุนแรงอย่างอื่นก็จะลดลงด้วย
หลากหลายและซับซ้อน
ความรุนแรงนั้นมีหลายรูปหลายแบบ แต่เราอาจจำแนกง่ายๆ ตามประเภทของบุคคลที่เกี่ยวข้องเป็น (1) ความรุนแรงที่บุคคล ทำต่อตนเอง เช่น การฆ่าตัวตาย หรือทำร้ายตัวเอง (2) ความ รุนแรงระหว่างบุคคลหรือที่เกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล เช่น การทะเลาะวิวาท การข่มขืน ความรุนแรงในครอบครัว ความรุนแรงในชุมชน ในสถาบันการศึกษา ฯลฯ และ (3) ความ รุ น แรงที่ เ กี่ ย วกั บ กลุ่ ม คน เช่ น วั ย รุ่ น ยกพวกตี กั น การต่ อ สู้ ระหว่างกลุ่มผลประโยชน์ หรือระหว่างกลุ่มชนที่มีอุดมคติทาง การเมือง ศาสนาและวัฒนธรรมต่างกัน รวมถึงการต่อสู้ด้วย อาวุธของชนกลุ่มน้อยและกระบวนการก่อการร้ายกับรัฐ ก็จัด อยู่ในประเภทนี้ แต่ละประเภทที่กล่าวข้างต้น อาจเกี่ยวข้องกับการกระทำรุนแรง รู ป แบบต่ า งๆ คื อ 1) ความรุ น แรงทางร่ า งกาย ได้ แ ก่ การ ทำร้ายตัวเองหรือผู้อื่นให้ได้รับบาดเจ็บทางร่างกายหรือเสียชีวิต 2) ความรุนแรงทางเพศ หมายถึง การพูด หรือการกระทำที่มี จุดมุ่งหมายทางเพศ เช่น พูดจาลวนลาม ตามตื๊อ การมีเพศ สั ม พั นธ์ โดยที่ อี ก ฝ่ า ยหนึ่ ง ไม่ ยิ น ยอม รวมถึ ง การค้ า ประเวณี ความไม่ เ ท่ า เที ย มทางเพศ และการกดขี่ ท างเพศ เป็ น ต้ น 3) ความรุนแรงทางจิตใจ ได้แก่ การพูดหรือทำให้ผู้อื่นได้รับ ความกระทบกระเทือนทางจิตใจ วิตกกังวล เครียด หรือซึมเศร้า และ 4) การลิ ด รอนสิ ท ธิ ด้ ว ยการเลื อ กปฏิ บั ติ หรื อ ปิ ด กั้ น บุคคลจากการมีหรือการใช้สิทธิอันพึงมีพึงได้ของเขา โยฮาน กัลตุง (Johan Galtung) นักทฤษฎีด้านสันติภาพผู้มี ชื่อเสียงชาวนอรเวย์ วิเคราะห์ความรุนแรงโดยจัดเป็น 3 ระดับ คือ ความรุนแรงทางตรง ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง และความ รุนแรงเชิงวัฒนธรรม ความรุนแรงทางตรง หมายถึง การกระทำ (หรือไม่กระทำ) ที่มีผลให้ตัวเองหรือคนอื่นได้รับบาดเจ็บทางกายหรือทางจิตใจ เป็นความรุนแรงที่เราคุ้นชินกันอยู่ทั่วไป เราบอกได้ไม่ยากว่า ใครทำอะไรกับใคร ใครบาดเจ็บ และมากน้อยเพียงใด เช่น สามีตบตีภรรยา ครูตีนักเรียน ผู้หญิงถูกล่วงละเมิดทางเพศ วัยรุ่นยกพวกตีกันในงานคอนเสิร์ต กลุ่มผู้ชุมนุมปะทะกับกำลัง เจ้าหน้าที่ ฯลฯ ความรุนแรงทางตรงนี้เป็นสิ่งที่เราเห็นได้ง่าย
87
“อิทัปปัจจยตา” แห่งความรุนแรง
ประเด็ น สำคั ญ ที่ ค วรทำความเข้ า ใจอี ก อย่ า งหนึ่ ง คื อ ความ รุนแรงนั้นเป็นทั้งเหตุและผลอยู่ในตัวของมันเอง กล่าวคือความ รุนแรงที่เกิดขึ้นอย่างหนึ่งอาจจะเป็นผลมาจากความรุนแรงที่มี อยู่แล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง ขณะเดียวกัน ตัวมันเองก็เป็นเหตุให้ เกิดความรุนแรงอย่างใหม่ต่อไปได้ด้วย เช่น ความไม่เท่าเทียม กันถือว่าเป็นความรุนแรงทางสังคมอย่างหนึ่ง ซึ่งอาจจะเป็นผล มาจากนโยบายกระจายรายได้ที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งก็เป็นความ รุนแรงอย่างหนึ่งเหมือนกัน เรียกว่า ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง (ดู หัวข้อถัดไป) และในเวลาเดียวกัน ความไม่เท่าเทียมกันก็ อาจนำไปสู่ความรุนแรงอีกอย่างหนึ่งได้ด้วย เช่น ความยากจน และปั ญ หาสุ ข ภาพของประชาชนกลุ่ ม ที่ ด้ อ ยโอกาส เป็ นต้ น นี่คือกระบวนการที่ความรุนแรง “ผลิตซ้ำ” ตัวมันเอง ทำให้
และอยู่ในระดับพื้นผิว ที่เป็นข่าวรายวันในหน้าหนังสือพิมพ์ ส่วนมากเป็นความรุนแรงทางตรง ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง คือ สภาวะความรุนแรงอันเนื่อง มาจากนโยบาย กฎหมาย กลไกทางการเมือง และกลไกทาง เศรษฐกิ จ ที่ ไม่ เป็ นธรรม รวมถึ ง การรวมศู น ย์ อ ำนาจทั้ ง ใน ทางการปกครองและเศรษฐกิจ ที่ทำให้ประชาชนทั่วไป หรือ ประชาชนบางกลุ่มบางพื้นที่ “ถูกทำร้าย” ด้วยการลิดรอนสิทธิ เลือกปฏิบัติ เอารัดเปรียบ ถูกกดขี่ และถูกกีดกันจากการเข้า ถึงทรัพยากรและปัจจัยการดำรงชีพ ส่งผลให้ตกอยู่ในความ ยากจน เกิดช่องว่างระหว่างคนรวยกับคนจน และเกิดความ ขัดแย้งในสังคม สภาพเช่นนี้มักนำไปสู่ความรุนแรงในรูปของ การต่ อ ต้ า นและการต่ อ สู้ ร ะหว่ า งประชาชนกั บ กลไกของรั ฐ หรือระหว่างประชาชนด้วยกันเอง และสิ่งเหล่านี้ก็อาจนำไปสู่ ความรุ น แรงทางตรง คื อ การทำให้ บ าดเจ็ บ อย่ า งที่ ก ล่ า ว ข้างต้นได้ด้วย ความรุนแรงเชิงโครงสร้างมีอยู่ในทุกสังคม ต่างแต่ว่าใครจะมาก ใครจะน้ อ ยกว่ า กั น เท่ า นั้ น ในสั ง คมไทย จะเห็ น ได้ จ ากการ มีกลุ่มหรือองค์กรจัดตั้งในภาคประชาชน ที่ต่อสู้เรียกร้องต่อรัฐ ในเรื่องต่างๆ เช่น กลุ่มสมัชชาคนจน กลุ่มประชาชนที่ต่อต้าน การสร้างเขือนปากมูลและเขือนราษีไศล กลุมอนุรกษ์สงแวดล้อม ่ ่ ่ ั ิ่ ที่คัดค้านการสร้างเหมืองแร่โปแตช (จังหวัดอุดรธานี) กลุ่ม อนุรักษ์ท้องถิ่นบ่อนอก และกลุ่มอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อมบ้านกรูด (จังหวัดประจวบคีรีขันธ์) และกลุ่ม เครือข่ายคัดค้านโครงการท่อส่งก๊าซ โรงงานแยกก๊าซธรรมชาติ ไทย-มาเลเซี ย และอุ ต สาหกรรมต่ อ เนื่ อ ง (จั ง หวั ด สงขลา) เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีกลุ่มทางการเมืองอีกมาก ที่รู้จักกันดี ได้แก่ กลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย (พปป.) และ
กลุ่มแนวร่วมประชาธิปไตยต่อต้านเผด็จการแห่งชาติ (นปช.) ที่มีการเคลื่อนไหวในลักษณะต่างๆ และก่อให้เกิดความรุนแรง ทางตรงอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยที่มีระดับความรุนแรงแตกต่าง กันไป การก่ อ เกิ ด ของกลุ่ ม เหล่ า นี้ มี มู ล เหตุ ส ำคั ญ มาจากปั ญ หาเชิ ง โครงสร้ า ง ซึ่ ง อาจจะกล่ า วรวมๆ ว่ า คื อ ความไม่ เป็ นธรรม ความไม่โปร่งใส และความไม่มีธรรมาภิบาลในการปกครองและ การบริหารในระดับต่างๆ ของสังคมนั่นเอง แต่ความรุนแรงเชิงโครงสร้างก็ไม่ได้แสดงออกมาให้เห็นในรูป ของการต่อต้านเท่านั้น รูปธรรมแห่งความรุนแรงอีกส่วนหนึ่ง ปรากฏให้เห็นในลักษณะของ “ภัยเงียบ” ที่เราอาจไม่รู้สึกว่าเป็น ภัยด้วยซ้ำ เช่น ถ้าคนส่วนใหญ่ยังยากจนทั้งที่ประเทศร่ำรวย ทรัพยากร ความยากจนนันก็ควรจะถือว่าเป็นอาการทีแสดงออก ้ ่ อย่ า งหนึ่ ง ของความรุ น แรงเชิ ง โครงสร้ า ง ในทำนองเดีย วกั น ถ้าประชาชนส่วนใหญ่ยังเจ็บป่วยด้วยโรคที่สามารถป้องกันได้ ทั้งที่ประเทศมีเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่ก้าวหน้า หรือการมี เด็กขาดอาหารจำนวนมาก ทังทีประเทศผลิตอาหารได้เหลือเฟือ ้ ่ จนอวดใครต่ อ ใครว่ า เป็ นครั ว ของโลก เหล่ า นี้ ก็ คื อ รู ป ธรรม อย่างหนึ่งของความรุนแรงที่มีต้นตอมาจากโครงสร้างสังคม เนื่ อ งจากมี ร ากหยั่ ง ลึ ก อยู่ ในโครงสร้ า งสั ง คม ซึ่ ง เป็ น เสมื อ น เกราะคุ้มกันแก่การกระทำรุนแรง ไม่ว่าจะด้วยความตั้งใจหรือ ไม่ตั้งใจของผู้ทำก็ตาม ความรุนแรงเชิงโครงสร้างจึงไม่สามารถ ทำให้หมดไปได้ด้วยการกำจัดคนที่เป็นต้นเหตุแห่งความรุนแรง คนอาจจะเปลี่ยนได้ แต่ตราบใดที่โครงสร้างที่ไม่เป็นธรรมยังอยู่ ความรุนแรงเชิงโครงสร้างก็จะยังมีอยู่ต่อไป
88
ประเภทและรูปแบบความรุนแรง
ความรุนแรง ประเภทความรุนแรง ความรุนแรงตอตนเอง การทํารายตนเอง เด็ก รูปแบบความรุนแรง ทางรางกาย ทางเพศ ทางจิตใจ การลิดรอนสิทธิ์/ทอดทิ้ง ความรุนแรงระหวางบุคคล ในครอบครัว คูรัก/คูครอง ผูสูงอายุ ในชุมชน คนคุนเคย คนแปลกหนา ความรุนแรงระหวางกลุม สังคม การเมือง เศรษฐกิจ
การฆาตัวตาย
ที่มา: World Health Organization. 2002.
ถ้าเปรียบโลกแห่งความรุนแรงทั้งหมดเหมือนกับต้นไม้ ความ รุนแรงทางตรงที่ปรากฏให้เราเห็นอยู่ทั่วไป ไม่ว่าจะเป็นความ รุนแรงทางกาย ทางจิตใจ ทางเพศ หรือการลิดรอนสิทธิของ ผู้อื่น ก็เปรียบได้กับส่วนที่เป็นกิ่งก้านและใบของต้นไม้ ส่วนนี้จะ งอกงามมากน้อยเพียงใดย่อมขึ้นอยู่กับความสมบูรณ์แข็งแรง ของลำต้น ซึ่งเปรียบได้กับโครงสร้างสังคม ถ้าโครงสร้างสังคม เอื้อต่อความรุนแรงมาก ความรุนแรงก็ย่อมงอกงามตามไปด้วย แต่ ล ำต้ นตลอดจนกิ่ ง ก้ า นและใบของต้ น ไม้ จ ะงอกงามไม่ ได้ ถ้ า ไม่ มี ร ากที่ ดี ดู ด เอาสารอาหารและน้ ำ ไปหล่ อ เลี้ย งทุ ก ส่ ว น อย่างเพียงพอ ความรุนแรงก็เช่นกัน ที่งอกงามและแพร่หลาย อยู่ได้ก็เพราะมีปัจจัยทางวัฒนธรรมรองรับอยู่ในระดับฐานราก ความรุนแรงเชิงวัฒนธรรมนั้นมองเห็นได้ยาก ในหลายกรณี เรามองไม่เห็น หรือไม่คิดว่ามันเป็นความรุนแรงด้วยซ้ำ เฉกเช่น กับที่เรามองไม่เห็นรากของต้นไม้ ฉันใดก็ฉันนั้น
เหตุปัจจัยแห่งความรุนแรง
ไม่ว่าจะเป็นความรุนแรงแบบไหน สาเหตุและรากเหง้าของมันก็ ไม่ได้มาจากปัจจัยตัวใดตัวหนึ่งเพียงหนึ่งเดียว การศึกษาที่ผ่าน ประเภทและรูปแบบ มาจำนวนมากได้ข้อสรุปตรงกันว่า ความรุนแรงเป็นผลพวงของ ความรุนแรง ต้นไม้แห่งความรุนแรง การที่ปั จ จั ย หลายอย่ า ง ในหลายระดั บ มีป ฏิ สั ม พั นธ์ ต่ อ กั น นับแต่ระดับปัจเจกบุคคล ไปจนถึงระดับชุมชนและสังคม นั่น ความรุนแรงระหว ประเภทความรุนแรง ความรุนแรงตอตนเอง แปลว่า รากเหง้าของความรุนแรงไม่ได้อยู่ที่ตัวผู้ทำความรุนแรง ความรุ น แรงเชิ ง วั ฒ นธรรม เป็นความรุนแรงอันเนื่องจาก เท่านั้น แต่อยู่ที่ปัจการฆาตัวตาย ผู้กการทําร วย มุมมองเช่นนีในครอบครั จัยนอกตัว ระทำด้ ้ทำให้ ระบบความเชื่อ วิถีชีวิต แนวปฏิบัติ ที่ฝังแน่นอยู่ในวัฒนธรรม เราเข้าใจที่มาที่ไปของความรุนแรงได้าแยตนเอง นองค์รวมในเชิง ว 89 บบเป็ และสื บ ทอดมายาวนาน เช่ น ในศาสนา ขนบประเพณี นิเวศวิทยา เด็ก คูรัก/คูครอง ผูสูงอายุ และอุดมคติของสังคม เป็นต้น เช่นเดียวกับความรุนแรงเชิง รูปแบบความรุนแรง โครงสร้าง ความรุนแรงเชิงวัฒนธรรมไม่ได้ทำร้ายบุคคลให้ได้ ตามแนวการวิเคราะห์นี้ เราอาจจะพบสาเหตุของการที่ผู้ชาย รั บ บาดเจ็ บ ทางร่ า งกายและจิ ต ใจโดยตรง แต่ มั น สนั บ สนุ น บางคนตบตีภรรยาได้ทั้งในตัวเขาเอง (เขาอาจมีบุคลิกที่ชอบ ทางรางกาย รองรั บ และให้ ค วามชอบธรรม แก่ ค วามรุ น แรงทางตรงและ ความรุนแรง) ในความสัมพันธ์ภายในครอบครัวของเขา (เขา ทางเพศ ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง ให้คนเห็นว่าการกระทำบางอย่าง และภรรยาทะเลาะกันเป็นอาจิณ มีปัญหาครอบครัว หรือเขาได้ แม้จะรุนแรง ก็ไม่ถือว่าเป็นความรุนแรง และด้วยเหตุนั้นจึงเป็น ซึมซับความรุนแรงระหว่างพ่อกับแม่มาตั้งแต่ยังเด็ก) ในชุมชน ทางจิตใจ ที่เขาอาศัยอยู่ (ชุมชนอ่อนแอ ไม่มีทุนทางสังคมเพียงพอ) และ สิ่งที่ยอมรับได้ เช่น พ่อแม่ตีลูกได้ ถ้าลูกไม่เชื่อฟัง เพราะถือกัน การลิดรอนสิทธิ์/ทอดทิ้ง ว่าพ่อแม่คือผู้มีพระคุณต่อลูก ครูตีนักเรียนได้ ถ้านักเรียนเกเร ในสั ง คมและวั ฒ นธรรมที่ เขาเติ บ โตมา (กลไกทางกฎหมาย วัฒนธรรมประเพณีให้อ2002. หรือไม่ตั้งใจเรียน เพราะครูคือผู้อบรมสั่งสอนนักเรียน สามี อ่อนแอ World Health Organization. ำนาจสามีเหนือภรรยา) ที่มา: ขืนใจภรรยาเพื่อมีเพศสัมพันธ์ได้ เพราะภรรยามีหน้าสนอง มุมมองเช่นนี้มีความหมายในเชิงปฏิบัติว่า ถ้าจะลดความรุนแรง ความต้องการทางเพศของสามี เจ้าหน้าที่ของรัฐใช้อำนาจกับ ในสั ง คมลงให้ ไ ด้ จะต้ อ งจั ด การกั บ ปั จ จั ย ในทุ ก ระดั บ ให้ อ ยู ่ ประชาชนได้ เพราะรัฐเป็นผู้ปกครอง ฯลฯ ในลักษณะที่ไม่เอื้อต่อความรุนแรง ซึ่งเป็นเรื่องที่ท้าทายเป็น อย่างยิ่ง ในความเห็นของโยฮาน กัลตุง ความรุนแรงทั้งสามระดับที่กล่าว มานี้ เชื่ อ มโยงกันอยู่อย่างแยกไม่ออกในทุก ๆ การกระทำที่ แบบจําลองการอธิบายความรุนแรง ถือว่าเป็นความรุนแรง เช่น ในการข่มขืน ย่อมมีทั้งส่วนที่เป็น ในมุมมองแบบนิเวศวิทยา ความรุนแรงทางตรง (ผู้ชายใช้กำลังบังคับหรือทำร้ายร่างกาย ผู้หญิงเพื่อให้ยอมมีเพศสัมพันธ์) ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง ครอบครัว/ โครงสราง (กฎหมายหละหลวม กระบวนการสอบสวนไม่สามารถเอาผิด ความสัมพันธ ตัวบุคคล สังคมและ สถาบัน/ชุมชน ระหวางบุคคล วัฒนธรรม กับผูกระทำได้งายๆ) และความรุนแรงเชิงวัฒนธรรม (มาตรฐาน ้ ่ ทางเพศที่แตกต่างกันสำหรับชายและหญิง หญิงถูกมองเป็น เพียงวัตถุทางเพศ)
ที่มา : World Health Organization. 2002.
3
90
หลากหลายความรุนแรงในสังคมไทย: ความจริงที่หลายคนไม่อยากฟัง
พ.ศ. 2546-2550 การฆ่าตัวตาย (ความรุนแรงต่อตัวเอง) และ การถูกฆ่า (ความรุนแรงระหว่างบุคคล) เป็น 1 ใน 10 ของ สาเหตุ ก ารตายที่ส ำคั ญ ของคนไทย โดยมีค วามสำคัญอยู่ใน อันดับที่ 8 หรือ 9 มาตลอด การตายจากความรุนแรงทั้งสอง ชนิดนี้ในช่วงเวลาดังกล่าวมีอัตราขึ้นลงอยู่ระหว่าง 11 ถึง 15 ราย ต่อประชากร 1 แสนคน ทั้งนี้ ไม่รวมการตายจากอุบัติเหตุ และการเป็นพิษ ซึ่งเป็นกลุ่มสาเหตุที่แยกต่างหาก และมีอัตรา สูงเป็นอันดับที่ 2 ใน 10 อันดับแรกของสาเหตุการตาย ติดต่อ กันมาหลายปี ตัวเลขปี 2550 บอกว่า ทั่วประเทศ การฆ่าตัวตายมีจำนวนและ อัตราสูงกว่าการถูกฆ่าตาย กล่าวคือ การฆ่าตัวตายมีอัตรา ประมาณ 6 ราย ต่อประชากร 1 แสนคน สูงกว่าการถูกฆ่าตาย ซึ่งมีอัตรา 5.5 ราย ต่อประชากร 1 แสนคน การตายจากความ รุนแรง 2 ประเภทนี้ คิดเป็นสัดส่วนประมาณร้อยละ 2 ของการ ตายจากทุกสาเหตุ
แม้จะเป็นเรื่องที่หลายคนไม่อยากฟัง แต่ความรุนแรงหลายรูป แบบหลายระดับคือสิ่งที่มีอยู่ในสังคม และเราไม่อาจปฏิเสธได้ ที่ จ ะนำเสนอต่ อ ไปนี้ เป็ น เพี ย งตั ว อย่ า งพอให้ เห็ น ภาพว่ า ใน สังคมไทยเรามีความรุนแรงมากน้อยเพียงใด โดยจะนำเสนอ เฉพาะความรุนแรงที่เป็นเหตุให้เสียชีวิต (การฆ่าตัวตายและ การถูกฆ่า) ความรุนแรงทางเพศ ความรุนแรงในบ้าน ความ รุนแรงที่เกี่ยวกับเด็ก ความรุนแรงต่อผู้สูงอายุ และความรุนแรง เชิงโครงสร้าง ซึ่งรวมถึงความรุนแรงทางการเมืองและเศรษฐกิจ ด้วย
ฆ่าตัวตายและถูกฆ่า: ส่วนใหญ่เป็นปัญหาของผู้ชาย
ข้อมูลที่รวบรวมและวิเคราะห์โดย กลุ่มภารกิจด้านข้อมูลข่าว สารและสารสนเทศสุ ข ภาพ สำนั ก นโยบายและยุ ท ธศาสตร์ กระทรวงสาธารณสุข แสดงให้เห็นว่าในช่วงเวลา 5 ปี ระหว่าง
อัตราตายต่อประชากร 1 แสนคน สำหรับสาเหตุการตายสำคัญ 10 อันดับแรก ของคนไทย พ.ศ. 2546-2550 สาเหตุการตาย 2546 2547 มะเร็งและเนื้องอกทุกชนิด 78.9 81.3 อุบัติเหตุและการเป็นพิษ 56.9 58.9 โรคหัวใจ 27.7 26.8 ความดันเลือดสูงและโรคหลอดเลือดในสมอง 34.5 34.8 ปอดอักเสบและโรคอื่นๆ ของปอด 23.9 26.3 ไตอักเสบ ไตพิการ และกลุ่มอาการของไตพิการ 19.2 18.6 โรคเกี่ยวกับตับและตับอ่อน 13 12 การฆ่าตัวตาย ถูกฆ่าตาย และอื่นๆ 14.8 11.7 โรคภูมิคุ้มกันบกพร่องเนื่องจากไวรัส 26.8 18.3 วัณโรคทุกชนิด 11 9.7
ที่มา: กลุ่มภารกิจด้านข้อมูลข่าวสารและสารสนเทศสุขภาพ สำนักนโยบายและยุทธศาสตร์ กระทรวงสาธารณสุข
2548 81.4 57.6 28.2 29.2 22.4 20.2 14.6 11.8 12.8 8.9
2549 83.1 59.8 28.4 24.4 22 20.6 14.4 11.1 10.5 8.3
2550 84.9 56.7 29.3 24.3 22.5 21.5 13.9 11.5 8.8 7.7
จำนวนและอัตราการถูกฆ่าตายและการฆ่าตัวตาย พ.ศ. 2550 การตายจากความรุนแรง จำนวน อัตรา (ราย) ต่อประชากรแสนคน การถูกฆ่าตาย 3,467 5.5 การฆ่าตัวตาย 3,755 6.0 รวม 7,222 11.5
ที่มา: สถิติสาธารณสุข 2550
ร้อยละของ การตายจากความรุนแรง 48.0 52.0 100.0
ร้อยละของสาเหตุ การตายทั้งหมด 0.9 0.9 1.8
ในช่วงเวลา 30 ปี ที่ผ่านมาอัตราการฆ่าตัวตาย เปลี่ ย นแปลงขึ้ น ลงอยู่ ร ะหว่ า ง 6-8 ราย ต่ อ ประชากรแสนคน โดยมีข้อสังเกตว่าในช่วง 2-3 ปี ห ลั ง วิ ก ฤตเศรษฐกิ จ ปี 2540 อั ต ราตาย สูงขึ้นอย่างเห็นได้ชัด อาจจะเนื่องมาจากปัญหา เศรษฐกิจ ซึ่ง ทำให้ประชาชนจำนวนมากต้อ ง ปรับตัวอย่างกะทันหันในช่วงเวลานั้น หลายคน ที่ปรับตัวไม่ได้อาจเครียดหรือซึมเศร้าจัด จนนำ ไปสู่การตัดสินใจก่อความรุนแรงกับชีวิตของตน ก็เป็นได้ ในระดับภาค การตายจากความรุนแรงแตกต่าง กั น อย่ า งน่ า สั ง เกต ในปี 2550 ถ้ า ไม่ นั บ รวม กรุงเทพมหานคร ภาคใต้มีอัตราตายจากการถูก ฆ่าสูงที่สุด (22 ราย ต่อแสน) ส่วนภาคเหนือ มีอัตราการฆ่าตัวตายสูงสุด (10 ราย ต่อแสน) ขณะทีในภาคอีสานอัตราตายจากสองสาเหตุนต่ำ ่ ี้ สุด นีอาจแสดงให้เห็นถึงความแตกต่างทางสังคม ่ และวัฒนธรรมก็ได้ เฉพาะกรุงเทพมหานคร ซึ่ง เป็ น เมื อ งใหญ่ แ ละมี ค วามเจริ ญ กว่ า ภาคอื่ น ๆ ของประเทศในทุกด้านนั้น อัตราการถูกฆ่าตาย และอัตราฆ่าตัวตายต่ำกว่าในภาคอื่นๆ ซึ่งออก จะผิดคาด เพราะปกติในสังคมเมืองใหญ่ที่ชีวิต ต้องแข่งขันและมีความเป็นปัจเจกสูงนั้น คนมัก จะมีความขัดแย้งและมีความเครียดสูงด้วย สิ่ง เหล่านี้อาจเป็นสาเหตุแห่งการถูกฆ่าตายและการ ฆ่ า ตั ว ตายได้ ถึ ง กระนั้ น ในกรุ ง เทพมหานคร อัตราการถูกฆ่าตายและฆ่าตัวตายยังค่อนข้างต่ำ ซึ่งเป็นเรื่องน่ายินดี
อัตราฆาตัวตายตอประชากรแสนคน พ.ศ. 2520-2550
หลังวิกฤตเศรษฐกิจ 2540 อัตราฆาตัวตายสูงขึ้น
10 10 อัตราตอแสน 8 8 6 6 4 4 2 2
5.7 6 8.1 6.8 7.4 7.3 6.7 6.6 6 5.8 5.4 5.8 6.3 6.7 6.7 6.7 7.1 7.2 7.6 6.9 6.4 6.3
8.6
8.4 7.7 7.8 7.1 6.9 6.3 5.8
6
อัตราตอแสน
2520 2521 2522 2523 2524 2525 2526 2527 2528 2529 2530 2531 2532 2533 2534 2535 2536 2537 2538 2539 2540 2541 2542 2543 2544 2545 2546 2547 2548 2549 2550
0
ที่มา: สถิติสาธารณะสุข 2540-2550
25 20 15 10 5 0
อัตราฆาตัวตายและถูกฆาตอประชากรแสนคน จำแนกตามภาค พ.ศ. 2550
91
กรุงเทพฯ
กลาง
เหนือ
ฆาตัวตาย 3.2 ถูกฆา 1.9
อีสาน
ใต
6.7 4.2
9.7 3.7
4.5 1.7
4.9 22.1
อัตราฆาตัวตายตอประชากร 1 แสนคน จำแนกตามกลุมอายุ พ.ศ. 2550 อัตราฆาตัวตายตอประชากรแสนคน พ.ศ. 2550 จำแนกตามอายุ ชาย
14.0 12.0 10.0 8.0 6.0 4.0 2.0 0.0 13.6 11.6 13.9
ที่มา: สถิติสาธารณสุข 2550
0-4
5-14 15-29 30-44 45-59 60+
รวม
อายุ
14.0 12.0 10.0 8.0 6.0 4.0 2.0 0.0
14.0
12.6
หญิง
อัตราถูกฆาตายตอประชากรแสนคน พ.ศ. 2550 จำแนกตามอายุ ชาย
12.4
หญิง
10.0
9.5
อัตราตอแสน
อัตราตอแสน
3.3
3.8
2.2
3.6
2.5
1.9
2.1
1.2 1.3 0.3 0.3 0.4 1.6 1.5 60+ รวม อายุ 0-4 5-14 15-29 30-44 45-59
ที่มา: สถิติสาธารณสุข 2550
0 0
0.3 0.2
5.4
9.7
รูปแบบต่างๆ ของความรุนแรงทางเพศ
ก
คุกคามทางเพศ
โดยไม่มีการสัมผัส
1.
แซว
2.
จดหมายลามาก
3.
ใช้อุปกรณ์
4.
โทรศัพท์ลามก
5.
ถ้ำมอง
6.
โชว์ของลับ
7.
แก้ผ้าโชว์
8.
สำเร็จความใคร่ต่อหน้า
9.
ตามตื๊อ
ที่มา
:
กฤตยา
อาชวนิจกุล.
2551.
ข
ละเมิดทางเพศโดยการ
สัมผัสไม่มีการสอดใส่
1.
จูบ
2.
ฟอนเฟ้น
3.
จับ/ล้วงใต้เสื้อผ้า
4.
สำเร็จความใคร่ผ่าน เสื้อผ้า
5.
ถูไถอวัยวะเพศ
ค
พยายามขืนใจ/ปลุกปล้ำ
เพื่อจะร่วมเพศ
1.
พยายามจับต้อง
อวัยวะเพศ
2.
พยายามสอดใส่
อวัยวะเพศ
ง
ข่มขืน
1.
จับต้องอวัยวะเพศ
2.
บังคับร่วมเพศ
โดยการสอดใส่
ทั้งหมดนี้โดยผู้หญิงไม่ได้ยินยอมพร้อมใจ
92
กรณีอัตราการถูกฆ่าตายที่สูงมากในภาคใต้นั้นเข้าใจว่า
คงเป็น ผลกระทบของเหตุการณ์ความไม่สงบใน
3
จังหวัดชายแดน ภาคใต้
ซึ่งจนถึงบัดนี้ได้ดำเนินมา
5
ปีแล้ว
แต่ก็ยังไม่มีทีท่าว่า จะสงบ
มี ค วามแตกต่ า งอย่ า งชั ด เจนระหว่ า งผู้ ช ายกั บ ผู้ ห ญิ ง
และ ระหว่างคนในกลุ่มอายุต่างๆ
จากข้อมูลที่มีอยู่อาจกล่าวได้ว่า
การตายจากความรุนแรง
ซึ่งในที่นี้คือการฆ่าตัวตายและการ ถูกฆ่านั้น
เกือบทั้งหมดเป็นเรื่องของผู้ชาย
ซึ่งมีอัตราเสียชีวิต จากความรุนแรงมากกว่าผู้หญิงประมาณ
4
เท่า
จำนวนผู้เสีย ชีวิตจากความรุนแรงที่มากที่สุดอยู่ในกลุ่มอายุ
15-59
ปี
ซึ่ง เป็นคนวัยทำงาน
แต่อัตราตายจากการฆ่าตัวตายสูงที่สุดอยู่ใน กลุ่มคนสูงอายุ
(อายุ
60
ปีขึ้นไป)
ขณะที่ในเรื่องการถูกฆ่า อัตราสูงทีสดอยูทกลุมวัยรุนและวัยทำงาน
อายุระหว่าง
15-59
ปี
่ ุ ่ ี่ ่ ่ อย่างไรก็ตาม
อัตราตายจากสาเหตุความรุนแรงที่นำเสนอในที่ นี้เป็นเพียงส่วนหนึ่งของความรุนแรงทั้งหมดเท่านั้น
และนี่อาจ เป็นเพียงส่วนน้อยก็ได้
ถ้าจะให้เห็นภาพที่สมบูรณ์มากขึ้น
เรา ควรจะพิจารณาเรื่องการบาดเจ็บอันเนื่องมาจากความรุนแรง ด้วย
เพราะการบาดเจ็บ
(โดยเฉพาะการบาดเจ็บทางร่างกายที่ ต้องการการรักษาพยาบาล)
เป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญ มากอย่างหนึ่ง
ตั ว อย่ า งเช่ น
สถิ ติ ก ารบาดเจ็ บ เฉพาะที่ เ กิ ด จากการทำร้ า ย ตนเองและการถูกผู้อื่นทำร้าย
(ไม่รวมสาเหตุอื่น
เช่น
อุบัติเหตุ)
ในปี
2547
มีจำนวนทั้งสิ้น
189,016
ราย
คิดเป็นร้อยละ
16
ของการบาดเจ็บทั้งหมด
โดยร้อยละ
4
เป็นการทำร้ายตนเอง
อีกร้อยละ
12
เป็นการถูกผู้อื่นทำร้าย
ผู้หญิงบาดเจ็บจากการ ทำร้ายตัวเองมากกว่าผู้ชายประมาณ
2
เท่า
แต่ผู้ชายบาดเจ็บ
จากการถูกคนอื่นทำร้ายมากกว่าผู้หญิงประมาณ
5
เท่า
เฉพาะ อย่างยิ่งในวัยรุ่นและวัยหนุ่มสาว
อายุระหว่าง
15-29
ปี
ผู้ชาย บาดเจ็บจากการถูกทำร้ายมากกว่าผู้หญิงถึง
8
เท่า
แม้ในหมู่ผู้ชายด้วยกันเอง
อัตราการบาดเจ็บทั้งจากการทำร้าย ตัวเองและจากการถูกคนอื่นทำร้าย
สูงที่สุดอยู่ในกลุ่มชายวัยรุ่น และวัยหนุ่มสาว
อายุ
15-29
ปี
คือสูงกว่าในกลุ่มอายุ
30-44
ปี
ซึ่งเป็นอันดับรองลงมาถึง
2
เท่า
ข้อนี้อาจเป็นเหตุผลสำคัญที่ว่า
ทำไมสังคมจึงควรให้ความสำคัญแก่วัยรุ่นและวัยหนุ่มสาวมาก เป็นพิเศษในการหามาตรการลดความรุนแรงจากการทำร้ายตัว เอง
การทำร้ายผู้อื่น
และการถูกผู้อื่นทำร้าย
ความรุนแรงทางเพศ: ผู้หญิงคือเหยื่อตลอดกาล
การกระทำที่จัดว่าเป็นความรุนแรงทางเพศ
มีขอบข่ายกว้าง ขวางมากกว่ า ที่ ค นทั่ ว ไปเข้ า ใจกั น
ความรุ น แรงทางเพศนั้ น ครอบคลุมพฤติกรรมทุกรูปแบบ
ที่ผู้กระทำมีเจตจำนงทางเพศ อย่างใดอย่างหนึ่งร่วมด้วย
โดยที่บุคคลที่เป็นเป้าหมายของการ กระทำไม่ได้ยินยอม
หรืออาจจะยินยอมแต่พอถึงเวลา
“ปฏิบัติ”
จริงๆ
ยอมรับการกระทำนั้นไม่ได้
(เนื่องมาจากเป็นการฝืน มาตรฐานหรือรสนิยมส่วนตัว
ผิดศีลธรรมและครรลองอันดีงาม
หรือเพราะปัญหาสุขภาพ)
พฤติกรรมทำนองนี้อาจอยู่ในรูปของ การลวนลาม
การล่วงเกินด้วยวาจา
หรือแม้ด้วยสายตา
การถูก เนื้อต้องตัวโดยมีเจตนาที่จะนำไปสู่การมีเพศสัมพันธ์
ซึ่งอีกฝ่าย หนึ่งไม่เล่นด้วย
ไปจนถึงการใช้กำลังบังคับร่วมเพศ
ประเด็น สำคัญในเรื่องนี้อยู่ที่การที่อีกฝ่ายหนึ่ง
(ซึ่งเกือบร้อยทั้งร้อยคือ
ผู้หญิง)
ไม่ได้ยินยอมพร้อมใจ
แต่การ “ไม่ยินยอมพร้อมใจ” ซึ่งเป็นข้อบ่งชี้สำคัญนั้น มักจะ เป็นปัญหายุ่งยากในการตีความ โดยเฉพาะเมื่อมีการนำความ รุนแรงประเภทนี้เข้าสู่กระบวนการยุติธรรม ทั้งนี้ เนื่องจากใน ปฏิบัติการทางเพศนั้นมักจะหาหลักฐานพิสูจน์ได้ยากว่า การไม่ ยินยอมหรือการยินยอมเกิดขึ้นตรงไหน อย่างไร อีกทั้งในหลาย กรณีผู้กระทำอาจจะใช้การบังคับทางอ้อม ด้วยการใช้อำนาจ หน้าที่ สถานภาพที่เหนือกว่า หรือกลวิธีต่างๆ ทำให้การไม่ ยินยอมของผู้ถูกกระทำดูเสมือนว่าเป็นการยินยอมได้ ความ รุ น แรงทางเพศที่ เ กิ ด ในสถานศึ ก ษา ระหว่ า งครู กั บ นั ก เรี ย น อาจารย์ กั บ ลู ก ศิ ษ ย์ ที่ เป็ นข่ า วถี่ ขึ้ น ในรอบหลายปี ที่ ผ่ า นมา ส่วนใหญ่ก็อยู่ในรูปแบบที่ว่ามานี้ ในความหมายเชิงปฏิบัติที่กว้าง ความรุนแรงทางเพศกินความ ถึงการเลือกปฏิบัติทางเพศ การบังคับค้าประเวณี การค้าผู้หญิง การกระทำรุนแรงทางเพศระหว่างชายหญิงที่เป็นคู่อยู่กินกัน (ไม่ว่าจะในฐานะสามีภรรยา หรือฐานะอะไรก็ตาม) และการ ข่มขู่คุกคามด้วยเรื่องเพศ (เช่น รูปถ่าย คลิปวิดีโอ) ด้วย ความรุ น แรงทางเพศเกิ ด ขึ้ น ได้ ใ นแทบทุ ก บริ บ ทของความ สัมพันธ์ ที่เราสามารถนิยามได้ว่า เป็น “พื้นที่” ซึ่งคนต่างเพศ (บางทีก็เพศเดียวกัน) จะมีความสัมพันธ์ต่อกันได้ บริบทเช่นนั้น อาจเป็นความสัมพันธ์ระหว่างคนแปลกหน้า เช่น ไม่เคยรู้จัก หรือไม่เคยพบเห็นกันมาก่อนเลย หรือเป็นคนใกล้ชิดสนิทสนม เช่น คนรู้จักกัน เพื่อน ครูกับศิษย์ สามีกับภรรยา พ่อกับลูก ฯลฯ ตัวละครคือผู้กระทำและผู้ถูกกระทำความรุนแรงทางเพศ จึงมีหลากหลาย ทุกเพศทุกวัย ทั้งที่เป็นปัจเจกบุคคล (ตัวต่อ ตัว) กลุ่ม เครือข่าย หรือกระบวนการที่มีการจัดตั้งในรูปใด รูปหนึ่ง เพราะมีความซับซ้อนลึกล้ำเช่นนี้เองการจัดการกับปัญหาความ รุนแรงทางเพศจึงเป็นงานที่ท้าทายอย่างยิ่ง
การประเมินสถานการณ์ความรุนแรงทางเพศมีข้อจำกัด ต่าง จากความรุนแรงในรูปของการฆ่า การทำร้ายตัวเองและการถูก ฆ่าที่กล่าวข้างต้น เนื่องจากความรุนแรงทางเพศส่วนใหญ่เกิด ในที่ลับหูลับตา ผิดกฎหมายและศีลธรรม อีกทั้งผู้กระทำและ ผู้ ถู ก กระทำส่ ว นใหญ่ ก็ ไม่ อ ยากเปิ ด เผยตั ว เอง ดั ง นั้ น จึ ง หา ข้อมูลที่สมบูรณ์และใกล้ความจริงได้ยาก เช่น เราไม่อาจบอก ได้เลยว่า สถิติของสำนักงานตำรวจแห่งชาติเกี่ยวกับจำนวน ผู้ ที่ ม าแจ้ ง ตำรวจ ว่ า ถู ก ละเมิ ด ทางเพศอย่ า งใดอย่ า งหนึ่ ง อันเป็นความผิดอาญา และจำนวนผู้ต้องหาที่ถูกจับได้ ระหว่าง ปี 2540-2550 นั้น เป็นสถิติที่สมบูรณ์หรือใกล้ความจริงเพียง ใด แต่ เมื่ อ พิ จ ารณาถึ ง ลั ก ษณะของความผิ ด ประเภทนี้ แ ล้ ว ก็ น่าเชื่อว่า คงมีความรุนแรงทางเพศอีกจำนวนไม่น้อยที่ไม่ได้มี การแจ้งตำรวจ เพราะผู้ถูกกระทำกลัวเสียหน้า เสียชื่อเสียง หรื อ เพราะถู ก ข่ ม ขู่ ดั ง นั้ น สถิ ติ นี้ ค งจะสะท้ อ นความจริ ง ได้ บางส่วนเท่านั้น แม้ ก ระนั้ น สถิ ติ จ ากสำนั ก งานตำรวจแห่ ง ชาติในรอบ 10 ปี ที่ผ่านมา ก็บอกชัดว่า ความรุนแรงทางเพศมีแนวโน้มสูงขึ้น ซึ่งแปลได้ว่าเรื่องนี้เป็นปัญหาที่รุนแรงขึ้น ดังจะเห็นว่า เฉพาะ ในปี 2550 คดี อ าชญากรรมทางเพศ (ข่ ม ขื น กระทำชำเรา โทรมหญิง) ที่มีผู้มาแจ้งความมี 5,269 ราย นั่นคือ วันละ 14 ราย หรือในทุกๆ 1 ชั่วโมง 45 นาที มีผู้หญิงถูกข่มขืน กระทำ ชำเรา 1 ราย น่าสังเกตว่า ในขณะที่จำนวนการแจ้งความเพิ่มสูงขึ้นมาตลอด แต่จำนวนผู้ต้องหาที่ถูกจับได้กลับไม่ได้เพิ่มตาม ในช่วง 4-5 ปี แรก (2540-2544) จำนวนที่จับได้ค่อนข้างจะคงที่ แต่ในช่วง 5-6 ปีหลัง (2545-2550) สถิติลดลง ทำให้เปอร์เซ็นต์ผู้ต้องหา ที่จับได้มีแนวโน้มลดลงมาก การลดลงอย่างมากนี้อาจจะเนื่อง มาจากสาเหตุบางอย่าง ซึ่งเราไม่มีข้อมูลพอที่จะอธิบายได้ใน
93
จำนวน 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0
คดีอาชญากรรมทางเพศและผูตองหาที่จับได พ.ศ.2540-2550
69 68 63 65 66 58 35 37 41 42 46
รอยละ 80 70 60 50 40 30 20 10 จำนวนรับแจง จำนวนจับได รอยละจับได
2540 2541 2542 2543 2544 2545 2546 2547 2548 2549 2550
ที่มา: ศูนยขอมูลขอสนเทศสํานักงานตํารวจแหงชาติ
ป
ที่นี้ แต่ก็อาจจะเป็นไปได้ว่า หน่วยงานที่รับผิดชอบอาจปรับ คำจำกัด ความของการกระทำที่เข้าข่าย หรือไม่ เข้ า ข่ า ยเป็ น ความผิด ซึ่งส่งผลให้การจำแนกข้อมูลต่างไปจากเดิม แหล่งข้อมูลอีกแหล่งหนึ่งที่พอจะใช้ประเมินสถานการณ์ความ รุ น แรงทางเพศได้ คื อ รายงานเรื่ อ งเพศในรู ป ของข่ า วและ บทความหนังสือพิมพ์ ที่เผยแพร่ออนไลน์ผ่านเว็บไซต์ ความ หลากหลายของเรื่องราวทางเพศที่ปรากฏอยู่ในสื่อมวลชนนั้น สะท้อนให้เห็นระดับความสนใจของคนในสังคมต่อปัญหาความ รุนแรงทางเพศได้เป็นอย่างดี
94
N=1,379 (คือจำนวนการขมขืนที่ปรากฏในขาว ซึ่งมีการคัดขาวที่ซ้ำออกไปแลว)
การสำรวจและวิ เคราะห์ ข่ า วและบทความหนังสือพิมพ์ โดย สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมกับ มูลนิธิสร้างความเข้าใจเรื่องสุขภาพผู้หญิง (สคส.) ภายใต้การ สนับสนุนของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ได้ข้อสรุปว่า ความรุนแรงทางเพศรูปแบบต่างๆ ใน สังคมไทยมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นทั้งด้านปริมาณ และความรุนแรง ทั้งนี้ โดยประเมินจากจำนวนข่าวและบทความจากหนังสือพิมพ์ และเว็บไซต์ ที่เผยแพร่ทางศูนย์บริการข่าวสารข้อมูลออนไลน์ ผ่านเครือข่ายอินเตอร์เน็ต จำนวน 17,529 ชิ้น ในรอบ 10 ปี ระหว่าง พ.ศ. 2541-2550 (ผูทตกเป็นข่าวบางรายอาจถูกนับซ้ำ ้ ี่ เนื่องจากการจัดทำฐานข้อมูลต้องการให้ได้ความหลากหลาย ของการรายงานข่าว กรณีเช่นนี้เกิดขึ้นน้อย) เมื่อจำแนกประเภทข่าว 17,529 ชิ้น ในการสำรวจนี้แล้วพบว่า เรื่องที่ถูกรายงานบ่อยที่สุดคือเรื่องที่เป็นความรุนแรงทางเพศ ซึ่งได้แก่ การข่มขืน (38%) ความรุนแรงทางเพศในลักษณะอื่น เช่ น การค้ า ประเวณี การค้ า ผู้ ห ญิ ง (women trafficking) การล่อลวง (26%) และการทำแท้ง (5%) ที่เหลือเป็นข่าวที่ไม่อยู่ ในประเภทความรุนแรง ได้แก่ เรื่องอนามัยเจริญพันธุ์ การเรียน รู้ทางเพศ ความหลากหลายทางเพศ เพศภาวะ และสื่อเรื่องเพศ ทั้ ง หมดนี้ ร วมกั น แล้ ว มี สั ด ส่ ว นเพี ย ง 31% ของรายงานข่ า ว ทั้งหมด ปัจจุบัน เห็นจะไม่มีความรุนแรงทางเพศด้านใดที่เป็นปัญหาน่า ห่วงมากเท่ากับเรื่องการข่มขืน เพราะนอกจากมีจำนวนและ ความถี่สูงขึ้นแบบก้าวกระโดดแล้ว อุบัติการณ์การข่มขืนที่เกิด ขึ้นยังมีแนวโน้มสะท้อนความเสื่อมทรุดของสังคมในแง่ศีลธรรม และมโนธรรมมากขึ้นด้วย ในช่วงเวลา 5 ปี ระหว่าง พ.ศ. 2546-2550 มีรายงานการข่มขืน ในสื่อมวลชนที่ทำการสำรวจ จำนวน 1,379 ครั้ง กว่าครึ่งหนึ่ง ของเหยื่อ (58%) เป็นการข่มขืนโดยไม่มีการทำร้ายร่างกาย ร้อยละ 13 เป็นการข่มขืนและทำร้ายร่างกาย ร้อยละ 16 ข่มขืน และฆ่า และร้อยละ 13 เป็นการข่มขืนซ้ำซาก คือเกิดกับหญิง คนเดียวกันและโดยผู้กระทำคนเดียวกันหลายครั้ง ส่วนมากผู้ กระทำ คือ พ่อ พ่อเลี้ยง หรือครู และผู้ถูกกระทำ คือ เด็กอายุ ต่ำกว่า 18 ปี ร้อยละ 60 ของการข่มขืน ผู้กระทำเป็นคนรู้จัก หรือคุ้นเคย เช่น เพื่อน ครู เพื่อนบ้าน ร้อยละ 26 เป็นคน แปลกหน้ า ร้ อ ยละ 7 เป็ นคนสายเลื อ ดเดี ย วกั บ ผู้ ถู ก ข่ ม ขื น (พ่อ พ่อเลี้ยง พี่น้องต่างบิดามารดา) และอีกร้อยละ 7 ไม่มี ข้อมูล ข้อมูลที่น่าสนใจอีกอย่างหนึ่งคือ ผู้ถูกข่มขืนส่วนใหญ่เป็นเด็ก หญิงอายุต่ำกว่า 18 ปี (เหยื่อที่อายุน้อยที่สุดคืออายุ 13 เดือน และอายุ ม ากที่ สุ ด คื อ 105 ปี ) ร้ อ ยละ 28 ของการข่ ม ขื น ผู้กระทำมีมากกว่า 1 คน และร้อยละ 32 ของเหยื่อที่ถูกฆ่า ในการข่มขืนเป็นเด็กอายุต่ำกว่า 18 ปี ความจริงข้อนี้ทำให้ ความปลอดภัยของเพศหญิง โดยเฉพาะที่อยู่ในวัยเด็ก อายุ ต่ำกว่า 18 ปี เป็นเรื่องที่น่าเป็นห่วงมากเรื่องหนึ่ง
ข้อเท็จจริงที่ว่า เหยื่อที่ถูกข่มขืนส่วนใหญ่เป็นเด็กผู้หญิงอายุต่ำ กว่า 18 ปี และในการข่มขืนจำนวนมากผู้กระทำเป็นผู้ที่รู้จัก หรือคุ้นเคยกับเหยื่อ รวมทั้งคนในสายโลหิตเดียวกันและญาติ ของเหยื่อด้วย สะท้อนให้เห็นธรรมชาติของการความรุนแรงทาง เพศนี้ว่า ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของความหื่นกระหายในกามของ ผู้กระทำเท่านั้น หากยังเป็นเรื่องของความสัมพันธ์เชิงอำนาจ ระหว่างผู้ใหญ่กับผู้เยาว์ และโดยเฉพาะระหว่างชายกับหญิงใน สังคมด้วย ข้อนี้เป็นอุปสรรคอันหนึ่งที่ทำให้การแก้ไขปัญหา ความรุนแรงทางเพศเป็นงานท้าทาย สิ่งที่ต้องทำคงมีมากกว่า การจับผู้ข่มขืนมาลงโทษเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการขุดรากถอน โคนของมัน ซึ่งฝังแน่นอยู่ในโครงสร้างสังคมและวัฒนธรรมด้วย ดร. กฤตยา อาชวนิจกุล หัวหน้าโครงการสำรวจและวิเคราะห์ เรื่องนี้ สรุปไว้สั้นๆ แต่เห็นภาพปัญหาได้ชัดว่า “ข้อมูลจากงาน วิจัย และสถิติของภาครัฐล้วนชี้ตรงกันว่า ความรุนแรงทางเพศ เป็นปัญหาทางเพศที่ใหญ่อันดับหนึ่งในสังคมไทย”
ความรุนแรงระหว่างสามีกับภรรยา: เรื่องของลิ้นกับฟัน?
รายงานขององค์การอนามัยโลก ซึ่งเผยแพร่ในปี 2545 ระบุว่า ความรุนแรงระหว่างสามีภรรยาเป็นปัญหาในทุกสังคม ไม่เลือก ว่าจะเป็นสังคมที่พัฒนาแล้วหรือกำลังพัฒนา และไม่ยกเว้นว่า จะรวยหรื อ จน รู ป แบบของความรุ น แรงที่ ส ำคั ญ คื อ ความ รุนแรงทางกายและความรุนแรงทางเพศ ทั้งสองอย่างนี้ก่อให้ เกิดการบาดเจ็บทางร่างกายและจิตใจ ที่ประเมินค่าความเสีย หายได้ยาก ความรุนแรงระหว่างสามีภรรยาอาจมีหลายลักษณะ ในบาง กรณีอาจเป็นเพียงการทะเลาะกัน เนื่องจากทั้งสองฝ่ายมีความ เห็นไม่ตรงกัน หรือไม่เข้าใจกันในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง แต่ไม่ใช่เรื่อง ที่ฝ่ายหนึ่งต้องการจะควบคุมอีกฝ่ายหนึ่ง ในบางกรณีการใช้ ความรุนแรงมีเป้าหมายที่ฝ่ายหนึ่งต้องการจะควบคุมอีกฝ่าย หนึ่งให้อยู่ในอำนาจหรือให้ทำตามที่ตนต้องการ เช่น สามีตบตี ภรรยาที่ตนเห็นว่า “บกพร่องในหน้าที่แม่บ้าน” หรือภรรยา แค้ นที่ ส ามี เจ้ า ชู้ เ ลยเฉื อ นเจ้ า โลกทิ้ ง เสี ย เลย บางรายอาจใช้ ความรุนแรงเป็นการตอบโต้การกระทำที่รุนแรงของอีกฝ่ายหนึ่ง เช่น ภรรยาเหลืออดที่สามีขี้เมาทุบตีเป็นอาจิณ จึงคว้ามีดแทง สวนไปจนสามีบาดเจ็บ หรือเสียชีวิต แต่สำหรับในบางกรณี ทั้ง สามีและภรรยาอาจมีปากมีเสียงและลงไม้ลงมือกันเป็นประจำ ชนิดไม่มีใครยอมใคร เข้าทำนองคู่รักคู่แค้น สังคมไทยมักเปรียบการกระทบกระทั่งกันระหว่างสามีภรรยาว่า เป็นเรื่องของ “ลิ้นกับฟัน” ซึ่งมีนัยว่าเป็น “เรื่องธรรมดา” ของ คนที่อยู่ด้วยกัน ย่อมมีการกระทบกระทั่งกันบ้าง และไม่ใช่เรื่อง รุนแรงอะไร แต่ถ้าคิดดูให้ดีเราจะเห็นสัจธรรมว่า คำกล่าวนี้ สะท้อนความไม่เท่าเทียมกันของสามีกับภรรยาในกรณีที่เกิด ความรุนแรงขึ้น นั่นคือ ไม่ว่าสามีจะเป็นฝ่าย “ลงมือ” ก่อน หรือภรรยา “ลงมือ” ก่อน แต่ในแทบทุกกรณีฝ่ายที่เจ็บตัวและ เจ็บใจมากกว่าย่อมเป็นภรรยาเสมอ เช่นเดียวกับเรื่องของลิ้น กับฟัน ไม่ว่าฟันกระทบลิ้น หรือลิ้นกระทบฟัน ฝ่ายที่เจ็บย่อม เป็ น ลิ้ น เสมอ ถึ ง กระนั้ น สั ง คมก็ มี ทั ศ นคติ ว่ า “ผั ว เมี ย ตี กั น คนอื่นไม่ควรเข้าไปยุ่งด้วย” เพราะ “เดี๋ยวเขาก็ดีกันเอง” แต่ ความจริงเรื่องนี้เป็นอะไรที่มากกว่านั้น อย่างน้อยนี่ก็คือปัญหา สังคมชนิดหนึ่ง ความรุนแรงระหว่างสามีภรรยาเป็นปัญหาที่หนักหนาเพียงใด? ข้อมูลจากการสำรวจเรื่อง “ความรุนแรงในชีวิตคู่กับสุขภาพของ ผู้หญิง” (เผยแพร่ปี 2546) พอจะบอกให้ทราบได้ว่า เรื่องนี้เป็น ปัญหาสำคัญมากอย่างหนึ่งของครอบครัวไทย การศึกษาเรื่องนี้ใช้กลุ่มตัวอย่างเป็นหญิงอายุ 15-49 ปี จาก ฐานประชากรทั่วไป ในกรุงเทพมหานครและจังหวัดนครสวรรค์ ผลการศึกษาบอกให้เราทราบว่า ผู้หญิงประมาณ 2 ใน 5 เคย ถูกกระทำความรุนแรงอย่างใดอย่างหนึ่งในชีวิต ไม่ทางกายก็ ทางเพศ หรือทั้งทางกายและทางเพศ ในกลุ่มที่เคยถูกกระทำ
ความรุนแรงในบ้าน: เรื่องยุ่งๆ ที่สังคมไม่อยากยุ่งด้วย
บางที ค วามรุ น แรงในบ้ า นหรื อ ที่ ในกฎหมายเรี ย กว่ า ความ รุนแรงในครอบครัว อาจเป็นปรากฏการณ์ “ธรรมดา” เกิน กว่าที่คนส่วนใหญ่จะถือว่าเป็นปัญหาสังคม ทั้งนี้เพราะว่ามัน เกิดขึ้นบ่อยและใกล้ตัวคนจำนวนมากจนอาจจะชาชิน แถมใน บางมิติของความรุนแรงนี้ยังมีเรื่องของประเพณีและวัฒนธรรม เป็นเสมือน “ภูมิคุ้มกัน” ให้อีกด้วย พระราชบั ญ ญั ติ คุ้ ม ครองผู้ ถู ก กระทำด้ ว ยความรุ น แรงใน ครอบครั ว พ.ศ.2550 กำหนดความหมาย ความรุ น แรงใน ครอบครั ว ว่ า คื อ “การกระทำใดๆ โดยมุ่ ง ประสงค์ ใ ห้ เ กิ ด อันตรายแก่ร่างกาย จิตใจ หรือสุขภาพ หรือกระทำโดยเจตนา ในลักษณะที่น่าจะก่อให้เกิดอันตรายแก่ร่างกาย จิตใจ หรือ สุ ข ภาพของบุ ค คลในครอบครั ว หรื อ บั ง คั บ หรื อ ใช้ อ ำนาจ ครอบงำผิดคลองธรรมให้บุคคลในครอบครัวต้องกระทำการ ไม่ ก ระทำการ หรื อ ยอมรั บ การกระทำ อย่ า งหนึ่ ง อย่ า งใด โดยมิชอบ แต่ไม่รวมถึงการกระทำโดยประมาท” เหยื่อของความรุนแรงในบ้านเกือบร้อยทั้งร้อยถ้าไม่ใช่ผู้หญิง ก็ จะเป็นเด็ก หรือไม่ก็ผู้สูงอายุ เนื่องจากเป็นความรุนแรงที่เกิด ขึ้นในพื้นที่ส่วนตัวของแต่ละครอบครัว คนทั่วไปจึงมีทัศนคติว่า นี่ เป็ น เรื่ อ งที่ ผู้ อื่ น ไม่ ค วรเข้ า ไปยุ่ ง ด้ ว ย และด้ ว ยเหตุ นี้ ค วาม รุ น แรงในบ้ า นจึ ง เป็ น “ภั ย เงี ย บ” ที่ บั่ น ทอนสุ ข ภาวะของ ครอบครัวจำนวนมากตลอดมา ยิ่งในยุคที่เศรษฐกิจและสังคม เปลี่ยนไปเร็วอย่างทุกวันนี้ ความรุนแรงชนิดนี้ยิ่งมีโอกาสเกิด ขึ้นได้มาก โดยเฉพาะในรูปแบบของความรุนแรงระหว่างสามี ภรรยา ความรุนแรงต่อเด็ก และความรุนแรงต่อผู้สูงอายุ ซึ่งจะ นำเสนอในรายละเอียดต่อไป
95
ความรุนแรงในชีวิตคู ่
ความรุนแรงทางเพศก่อนวัย 15 ปี 9% ของผู้ตอบในกรุงเทพฯ และ 5% ในนครสวรรค์ บอกว่า เคยถูกกระทำรุนแรงทางเพศตั้งแต่ก่อนอายุยังไม่ถึง 15 ปี และบอกว่าผู้ทำความรุนแรงเหล่านั้นส่วนมากเป็นคนแปลก หน้า เพศสัมพันธ์ครั้งแรกโดยถูกบังคับ ในจำนวนหญิงที่เคยมีเพศสัมพันธ์แล้วทั้งหมด 4% ของผู้ตอบ จากกรุงเทพฯ และ 5% ของผู้ตอบจากนครสวรรค์ บอกว่า เพศสัมพันธ์ครั้งแรกของตนเป็นการถูกบังคับ ผลกระทบต่อสุขภาพ ในกรุงเทพฯ 20% ของผู้ตอบที่เคยถูกกระทำรุนแรงทางกาย หรือทางเพศ บอกว่าตนมีสุขภาพแย่ เปรียบเทียบกับกลุ่มที่ ไม่เคยได้รับความรุนแรงเลย ซึ่งมีเพียง 13% เท่านั้นที่บอกว่า สุขภาพแย่ ในนครสวรรค์ 27% ของผู้ที่เคยถูกกระทำรุนแรง สุขภาพแย่ เปรียบเทียบกับ 18% ในกลุ่มที่ไม่เคยถูกกระทำ รุนแรง 38% ของหญิงในกรุงเทพฯ และ 33% ในนครสวรรค์ ที่เคยได้ รับความรุนแรงทางกายหรือทางเพศ จากสามีหรือคู่รักของ ตนเคยคิดจะฆ่าตัวตาย เปรียบเทียบกับ 16% ในกลุ่มผู้ไม่เคย ถูกกระทำรุนแรงเลย ในทั้งสองพื้นที่ หันหน้าไปพึ่งใคร 37% ของหญิ ง ที่ เคยถู ก กระทำรุ น แรงในกรุ ง เทพฯ 46% ในนครสวรรค์ ไม่เคยบอกให้ใครรู้ว่าตนถูกสามีหรือคนรัก กระทำรุ น แรง ในรายที่ บ อก ส่ ว นมากคนที่ ห ญิ ง เหล่ า นี้ หันหน้าไปหาคือพ่อแม่ของตน หรือไม่ก็เป็นครอบครัวของคน ที่ตนรัก มีเพียง 20% ของหญิงที่เคยถูกกระทำรุนแรงในกรุงเทพฯ และ 10% ในนครสวรรค์ ที่หันไปพึ่งหน่วยงานที่มีอยู่ในเรื่องนี้ (เช่น หน่วยงานด้านสุขภาพ ตำรวจ ผูนำศาสนา ผูนำท้องถิน) ้ ้ ่ เหตุ ผ ลที่ หั น ไปพึ่ ง คนอื่ นคื อ ทนรั บ ความรุ น แรงนั้ นต่ อ ไป ไม่ ไหว (44% ในกรุ ง เทพฯ 31% ในนครสวรรค์ ) หรื อ ไม่ ก็เพราะได้รับบาดเจ็บรุนแรง (31% ในกรุงเทพฯ 26% ใน นครสวรรค์)
ที่มา: กฤตยา อาชวนิจกุล และคณะ. 2546.
96
การสำรวจจากผู้ ห ญิ ง อายุ 15-49 ปี จำนวน 2,816 คน ในพื้นที่กรุงเทพมหานครและจังหวัดนครสวรรค์ เมื่อ พ.ศ. 2543 มีเรื่องความรุนแรงในชีวิตคู่ ที่เราท่านอาจจะยังไม่รู้ หลายอย่าง ความแพร่หลายของความรุนแรง 23% ของผู้หญิงที่เคยแต่งงานหรือมีคู่รักในกรุงเทพฯ และ 34% ในนครสวรรค์ เคยถูกระทำความรุนแรงทางกายจาก ผู้ชายที่เป็นสามีหรือคู่รักของตน ณ เวลาใดเวลาหนึ่งของ ชีวิตที่ผ่านมา 30% ผู้หญิงในกรุงเทพฯ และ 29% ของผู้หญิงในนครสวรรค์ บอกว่าเคยถูกกระทำรุนแรงทางเพศ โดยสามีหรือชายที่เป็น คู่รักของตน เมื่อรวมข้อมูลความรุนแรงทั้งสองประเภทข้างต้นเข้าด้วยกัน แล้วพบว่า 41% ของหญิงในกรุงเทพฯ และ 47% ของหญิง ในนครสวรรค์ เคยถูกกระทำรุนแรงทางกายหรือทางเพศ โดยชายที่เป็นสามีหรือคู่รักของตน การบาดเจ็บ จากหญิงที่เคยถูกกระทำรุนแรงทางกายทั้งหมด 51% ของ หญิงในกรุงเทพฯ และ 44% ในนครสวรรค์ เคยได้รับบาด เจ็ บ (จากการทำรุ น แรง) 31% ของผู้ ไ ด้ รั บ บาดเจ็ บ ใน กรุงเทพฯ และ 23% ในนครสวรรค์ ได้รับบาดเจ็บมากจน ต้องได้รับการรักษา การถูกทำความรุนแรงระหว่างตั้งครรภ์ 4% ของผูหญิงทีเคยตังครรภ์ ในกรุงเทพฯ และในนครสวรรค์ ้ ่ ้ เคยถูกกระทำรุนแรงระหว่างตั้งครรภ์ ในจำนวนนี้ประมาณ 1 ใน 3 บอกว่า เคยถูกชกหรือเตะที่ท้อง และเกือบทั้งหมด บอกว่าคนที่ทำ คือ ชายที่เป็นสามีหรือคนรักของตนนั้นเอง ความรุนแรงจากคนที่ไม่ใช่สามีหรือคนรัก ที่เกิดขึ้น หลังวัย 15 ปี 8% ของผู้ตอบในกรุงเทพฯ และ 10% ในนครสวรรค์ เคยถูก ชายที่ไม่ใช่สามีหรือคนรักกระทำรุนแรงทางกาย ตั้งแต่อายุ 15 ปี ส่วนใหญ่บอกว่าคนที่ทำเป็นญาติของตนเอง 6% ของหญิงในกรุงเทพฯ และ 3% ในนครสวรรค์ เคยถูก กระทำรุนแรงทางเพศ ตั้งแต่อายุ 15 ปี โดยชายที่ไม่ใช่คู่รัก หรือสามีของตน 45% ของหญิงในกรุงเทพ และ 21% ของหญิงในนครสวรรค์ ที่เคยถูกกระทำรุนแรงทางเพศ บอกว่า คนแปลกหน้าคือผู้ที่ กระทำรุนแรงกับตน
รุนแรงนั้น มากกว่าครึ่งหนึ่งถูกกระทำมากกว่าหนึ่งครั้ง และมี ไม่น้อยที่ถูกกระทำรุนแรงซ้ำซาก คือผู้หญิงคนเดียวกัน ถูก กระทำรุนแรงซ้ำแล้วซ้ำอีก โดยที่ผู้กระทำรุนแรงส่วนมากคือ สามี หรือไม่ก็คือคนที่ผู้หญิงเหล่านั้นอยู่กินด้วยในฐานะคู่ครอง หรือคนรักนั่นเอง รูปแบบความรุนแรงทางร่างกายและทางเพศที่ผู้หญิงถูกกระทำ นั้นมีหลากหลาย เช่น ทางกายมีตั้งแต่การผลัก กระแทก ปา สิ่งของใส่ ตบ ตี ต่อย เตะ ลาก ซ้อม บีบคอ ใช้ไฟลนหรือจี้ ไป จนถึงใช้อาวุธทำให้บาดเจ็บ ส่วนทางเพศนั้น มีตั้งแต่การใช้ กำลั ง บั ง คั บ ให้ มี เพศสั ม พั นธ์ โดยที่ ฝ่ า ยหญิ ง ไม่ ต้ อ งการ แต่ จำยอมให้มีเพศสัมพันธ์เพราะกลัวผลที่จะตามมา (เช่น กลัว สามีไม่รัก กลัวถูกทำร้าย หรือกลัวสามีไปมีหญิงอื่น) ไปจนถึง ถูกสามีบังคับร่วมเพศในลักษณะที่ตนไม่ชอบ ทำให้รู้สึกแย่ รู้สึก ต่ำต้อย ขยะแขยง หรือรู้สึกว่าผิดธรรมชาติ ผลต่อสุขภาพอาจเป็นได้ตั้งแต่การบาดเจ็บเล็กน้อย เช่น ฟกช้ำ เคล็ด ยอก ไปจนถึงบาดเจ็บรุนแรง เลือดตกยางออก ต้องได้ รับการรักษา หรือบางรายถึงแก่ชีวิต แต่ที่สำคัญอีกอย่างหนึ่ง คือผลต่ออารมณ์และสุขภาพจิต ผลการศึกษาชี้ให้เห็นชัดว่า ผู้
หญิงที่เคยถูกสามีหรือผู้ชายที่ตนอยู่กินด้วยกระทำความรุนแรง ทางกายหรือทางเพศ อย่างใดอย่างหนึ่ง มีเปอร์เซ็นต์ที่เคยคิด จะฆ่าตัวตายสูงกว่าผู้หญิงที่ไม่เคยถูกสามีกระทำรุนแรง (38% ในกรุงเทพฯ 33% ในนครสวรรค์ เทียบกับ 16% ในกลุ่มที่ไม่ เคยถูกกระทำรุนแรงเลย ในทั้งสองพื้นที่) ยิ่งคนที่เคยถูกกระทำ รุนแรงทางกายและทางเพศ ทั้งสองอย่าง เปอร์เซ็นต์ที่เคยคิดจะ ฆ่ า ตั ว ตายยิ่ ง สู ง ข้ อ มู ล ยั ง บอกด้ ว ยว่ า ในบรรดาผู้ ที่ เคยถู ก กระทำรุนแรงและเคยคิดฆ่าตัวตายนั้น ประมาณ 1 ใน 3 ได้ เคยพยายามฆ่าตัวตายมาแล้วจริงๆ ผลการศึกษาจึงบอกชัดว่า หญิงกลุ่มที่น่าจะได้รับความสนใจมากที่สุดก็คือ กลุ่มที่ถูกสามี หรือคนรักกระทำรุนแรงทั้งทางกายและทางเพศ นั่นเอง ข้อมูลจากการเฝ้าระวังความรุนแรงต่อผู้หญิงและเด็ก โดยศูนย์ พึ่งได้ ของกระทรวงสาธารณสุข ซึ่งจนถึงปัจจุบันได้เปิดดำเนิน การในโรงพยาบาลของรัฐแล้ว 297 แห่ง ทั่วประเทศ ก็ยืนยัน และสอดคล้ อ งกั บ ผลการสำรวจที่ก ล่ า วมาข้างต้น เช่น ในปี 2550 จากจำนวนผู้มารับบริการที่ศูนย์พึ่งได้ทั้งสิ้น 19,068 ราย เป็นหญิงอายุ 18 ปี ขึ้นไป (ซึ่งถือว่าเป็นผู้ใหญ่แล้ว) จำนวน 8,172 ราย (ร้อยละ 43) ส่วนมากที่สุดของหญิงเหล่านี้เป็นผู้ที่ แต่งงาน มีแฟน หรือมีคู่อยู่กินกันในลักษณะใดลักษณะหนึ่งแล้ว
ศูนย์พึ่งได้
ศู น ย์ พึ่ ง ได้ หรื อ มี ชื่ อ ทางการว่ า ศู น ย์ บ ริ ก ารช่ ว ยเหลื อ เด็ ก และสตรี ในภาวะวิ ก ฤตจากความรุ น แรง ตั้ ง ขึ้ นตามมติ ค ณะ รั ฐ มนตรี เมื่ อ ปี 2542 และได้ ข ยายเป็ น โครงการนำร่ อ งใน โรงพยาบาลประจำจังหวัด 23 แห่ง ให้บริการแบบครบวงจร โดยมี ที ม แพทย์ พยาบาล นั ก จิ ต วิ ท ยา นั ก สั ง คมสงเคราะห์ เจ้าหน้าที่องค์กรเอกชน และตำรวจ คอยดูแลรักษาทางกาย และจิตใจ จัดให้มีที่พักปลอดภัย ให้ความช่วยเหลือทางด้าน การเงิน และดำเนินการด้านคดีความ ต่อมาเมื่อวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2547 จึงได้ตั้งเป็น “ศูนย์ พึ่งได้” เพื่อเป็นโครงการเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้า สิรกติ์ พระบรมราชินนาถ ในโอกาสทีทรงเจริญพระชนมพรรษา ิ ิ ี ่ 6 รอบนักษัต โดยจัดตั้งศูนย์นี้เพิ่มขึ้นในโรงพยาบาลรัฐ 104 แห่ง และได้ขยายไปยังโรงพยาบาลรัฐ ในจังหวัดอื่นๆ เพิ่มมาก ขึ้น เพื่อให้ความช่วยเหลือผู้ถูกกระทำความรุนแรงได้ทันท่วงที เมื่อมีผู้พบเห็นแจ้งมายังเบอร์โทรสายด่วน 1669 กระทรวงสาธารณสุข มีโครงการขยายบริการ “ศูนย์พึ่งได้” ให้ ครบในสถานพยาบาลของรัฐทุกแห่งทั่วประเทศ ภายในปี 2557 ได้แก่ โรงพยาบาลชุมชน 729 แห่ง และสถานีอนามัย 9,760 แห่ง ทั้งนี้ เพื่อให้ผู้ถูกกระทำรุนแรงสามารถเข้าถึงบริการได้ อย่างทั่วถึง และขยายการช่วยเหลือให้เข้าถึงกลุ่มผู้สูงอายุที่ได้ รับผลกระทบจากความรุนแรงด้วย นอกจากนี้ จะพัฒนาให้เป็น ศูนย์ป้องกันและเฝ้าระวังความรุนแรง
จำนวนเด็ ก และสตรี ที่ ไ ด้ รั บ ความช่ ว ยเหลื อ จากศู น ย์ พึ่ ง ได้ เพิ่ ม มากขึ้ น ทุ ก ปี พร้ อ มกั บ การเพิ่ ม ขึ้ น ของจำนวนศู น ย์ ใ น โรงพยาบาลทั่วประเทศ ล่าสุดในปี 2550 มีผู้ถูกกระทำความ รุนแรงมารับบริการมากกว่าวันละ 50 ราย หรือเฉลี่ยชั่วโมงละ ประมาณ 2 ราย เชื่อว่าตัวเลขนี้น้อยกว่าที่เป็นจริง เพราะคงมี ผู้หญิงและเด็กจำนวนอีกไม่น้อยที่ถูกกระทำรุนแรง แต่ไม่ได้ ขอรับความช่วยเหลือจากศูนย์พึ่งได้ หรือไม่แจ้งความที่สถานี ตำรวจ เนื่องจากอับอาย ไม่กล้าบอกใคร หรือไม่อยากให้คนที่ เป็นผู้กระทำความรุนแรง ซึ่งส่วนใหญ่ก็คือคนใกล้ชิดในบ้าน เดียวกัน ต้องถูกดำเนินคดี สถิติเด็กและสตรีที่ได้รับการช่วยเหลือจากศูนย์พึ่งได้ ปี 2547-2550
ปี จำนวน รพ. ที่รายงาน เด็กและสตรี ที่ได้รับ ความรุนแรง เฉลี่ย (ราย/วัน)
97
2547 2548 2549 2550
70 109 110 297
6,951 11,542 15,882 19,068
19 32 44 52
ที่มา: กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข
68.6
76.8
75.6
67.0
83.9
83.4
40.0 30.0 20.0 10.0
72.3
71.0
ศูนย์พึ่งได้และจากองค์กรผู้หญิงต่างๆ จะต่ำกว่าความเป็นจริง มาก แต่ถึงกระนั้นก็เพียงพอที่จะสะท้อนให้เห็นว่า ความรุนแรง ต่อผู้หญิง โดยเฉพาะที่มาจากการกระทำของชายที่เป็นคู่ครอง (intimate partners) นั้น น่าจะเป็นปัญหาสำคัญที่สังคมควรให้ ความสนใจอย่างจริงจัง การศึ ก ษาทั้ ง ในประเทศไทยและในต่ า งประเทศ ได้ ข้ อ สรุ ป คล้ายกันว่า สาเหตุที่ผู้ชายกระทำรุนแรงต่อภรรยาหรือคู่ครอง ของตนที่สำคัญ ได้แก่ การดื่มสุรา ปัญหาความสัมพันธ์ ความ ยากจน ปัญหาเกี่ยวการเลี้ยงลูก ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งติดการพนัน ปญหาของหญิงที่มาขอรับความชวยเหลือบานพักฉุกเฉิน บุคลิกภาพที่ก้าวร้าว และความต้องการควบคุมให้อยู่ในอำนาจ แต่ทั้งหมดนี้ก็เป็นเฉพาะส่วนที่เราเห็นได้ง่ายเท่านั้น ยังมีสาเหตุ พ.ศ. 2543-2550 อีกส่วนหนึ่งที่ซ่อนอยู่ในรูปของโครงสร้างสังคมและวัฒนธรรม รอยละ ซึ่งจับต้องได้ยากกว่า โดยเฉพาะคือ ความสัมพันธ์เชิงอำนาจที่ 100.0 90.0 ถือว่าผู้ชายเป็นใหญ่ในครอบครัว ดังนั้น การแก้ปัญหาความ 80.0 รุ น แรงในครอบครั ว ระหว่ า งสามี ภ รรยาที่ ไ ด้ ผ ลยั่ ง ยื น 70.0 จึงไม่ใช่แก้เพียงในระดับบุคคล แต่จะต้องลงลึกไปถึงการ 60.0 เปลี่ยนแปลงในระดับโครงสร้างสังคมและวัฒนธรรมด้วย 50.0 ความรุนแรงที่เป็นเหตุให้หญิงเหล่านี้มารับบริการที่ศูนย์พึ่งได้ นั้น ส่วนใหญ่คือการบาดเจ็บทางร่างกาย (จากการถูกทำร้ายใน ลั ก ษณะต่ า งๆ) สภาพจิ ต ใจที่ไม่ ป กติ (เครีย ดจั ด จากปั ญ หา ครอบครัว จากพฤติกรรมของสามี หรือสามีไปมีหญิงอื่น) และ ความรุนแรงทางเพศ (เพศสัมพันธ์ที่ไม่ต้องการ ฝืนความรู้สึก) คนที่ทำความรุนแรงแก่หญิงเหล่านี้โดยมากคือสามี แฟน หรือ คนรู้จัก ข้อนี้ยืนยันว่า ความรุนแรงที่เกิดขึ้นกับผู้หญิงนั้น เกิ ด ในบ้ า นมากกว่ า นอกบ้ า น และสามี ห รื อ คนรั ก ของ ผู้หญิงเหล่านั้นคือตัวการสำคัญของความรุนแรง
23.2 24.4 33.0 29.0 27.7 16.6 31.4 16.1
เด็กกับความรุนแรง
2543 2544 2545 2546 2547 2548 2549 2550 ถูกทํารายรางกาย ทองไมพรอม
ที่มา: สมาคมสงเสริมสถานภาพสตรี, 2551
0
98
ป
สมาคมส่งเสริมสถานภาพสตรี ซึ่งเป็นองค์กรเอกชนที่ทำงาน ด้านสงเคราะห์ผู้หญิงที่มีปัญหาชีวิตมาเป็นเวลานานแห่งหนึ่ง ก็มข้อมูลที่พอบอกได้ในระดับหนึ่งว่า ปัญหาความรุนแรงสำคัญ ี ที่ผู้หญิงได้รับนั้นคือ ความรุนแรงทางเพศและการถูกทำร้าย ร่างกาย ข้อมูลย้อนหลัง 8 ปี (2543-2550) จากบ้านพักฉุกเฉิน (ภายใต้ ก ารดำเนิ นงานของสมาคมส่ ง เสริ ม สถานภาพสตรี ) แสดงว่า ประมาณ 3 ใน 4 ของหญิงที่ได้รับการสงเคราะห์และ พำนักอยู่ชั่วคราวในบ้านพักนี้ เป็นผู้ถูกกระทำรุนแรงทางเพศ เช่น ถูกชายคนรักหรือทีอยูกนด้วยกันทำให้ทองแล้วไม่รบผิดชอบ ่ ่ ิ ้ ั หรือทิ้งไป ข้อมูลจากแหล่งบริการอย่างเช่นศูนย์พึ่งได้และบ้านพักฉุกเฉิน หรือจากองค์กรอื่นที่ไม่ได้กล่าวถึงในที่นี้ อาจจะขาดความหนัก แน่นไปบ้าง เพราะเป็นข้อมูลจากกลุ่มหญิงเฉพาะที่มีปัญหาและ ที่มาขอรับบริการเท่านั้น แน่นอนว่าจะต้องมีหญิงที่ได้รับความ รุนแรงอีกจำนวนมากที่ไม่ได้มารับบริการ และอีกอย่างหนึ่ง ศูนย์พึ่งได้และองค์กรอื่นๆ ที่ทำงานด้านนี้ก็ไม่ได้มีอยู่ในทุก พื้นที่ของประเทศ (กระทรวงสาธารณสุขมีแผนจะเปิดศูนย์พึ่งได้ ให้ครบในโรงพยาบาลชุมชน 729 แห่ง และในสถานีอนามัยอีก 9,760 แห่ง ในอีก 5 ปี นับจากปี 2550) ดังนั้น จึงค่อนข้าง แน่นอนว่า จำนวนผู้หญิงที่ได้รับความรุนแรงในรายงานของ
เรื่ อ งเด็ ก กั บ ความรุ น แรงนั้ น อาจพิ จ ารณาแยกเป็ น สองส่ ว น คือ ส่วนทีเด็กถูกกระทำรุนแรง (ความรุนแรงต่อเด็ก) และส่วนที่ ่ เด็กเป็นผู้กระทำความรุนแรงต่อผู้อื่น (เด็กรุนแรง) แม้ว่าจะมี อยู่ คู่ สั ง คมมานาน แต่ ใ นประเทศไทยประเด็ น เรื่ อ งเด็ ก กั บ ความรุนแรงเพิ่งได้รับความสนใจอย่างจริงจังเมื่อไม่กี่ทศวรรษ ที่ผ่านมานี้เอง โดยมีการพูดถึงเรื่องนี้ควบคู่ไปกับความรุนแรง ต่ อ ผู้ ห ญิ ง ซึ่ ง ทั้ ง สองเรื่ อ งเป็ น ส่ ว นสำคั ญ ของความรุ น แรงใน ครอบครัว
ความรุนแรงต่อเด็ก
ความรุนแรงต่อเด็กรวมถึงการปฏิบัติที่ไม่เหมาะสมต่อเด็กทุก รูปแบบ (child abuse) ตั้งแต่การละเลยทอดทิ้ง การล่วงละเมิด ทางเพศ การทำร้ายร่างกาย ไปจนถึงการทำร้ายอารมณ์และ จิตใจ นอกจากนี้ ยังมีความรุนแรงที่แฝงอยู่ในโครงสร้างสังคม และวัฒนธรรม ซึ่งเปิดโอกาสให้ผู้ใหญ่ (เช่น พ่อแม่ ครู) และ สังคม กระทำรุนแรงต่อเด็กได้ โดยไม่ถือว่าเป็นความรุนแรง เช่น การลงโทษเด็กด้วยการเฆี่ยนตี การเลือกปฏิบัติเพราะเห็น ว่าเป็นเด็ก การใช้แรงงานเด็ก การบังคับค้าประเวณีเด็ก การ ลักพาเด็ก การมอมเมาเด็กด้วยสื่อที่รุนแรง สื่อลามก สิ่งเสพติด และอบายมุขต่างๆ ยิ่งกว่านั้น แม้ระบบการศึกษาแบบแพ้คัด ออกก็เข้าข่ายเป็นความรุนแรงต่อเด็กเหมือนกัน เพราะกีดกัน เด็ ก จำนวนหนึ่ ง จากโอกาสที่ จ ะได้ พั ฒ นาตนเองในทางการ ศึกษาที่เขาต้องการ เป็นการยากที่จะประเมินว่า สถานการณ์ความรุนแรงที่คนอื่น กระทำต่อเด็กในปัจจุบันเป็นปัญหามากน้อยเพียงใด เนื่องจาก ไม่มีข้อมูลที่เป็นระบบและเชื่อถือได้ในระดับชาติ แต่ข้อมูลเท่าที่
มีอยู่ จากบางแหล่งก็พอจะประเมินได้ว่า ความรุนแรงที่กระทำ กระทรวงศึ ก ษาธิ ก ารว่ า ด้ ว ยการลงโทษนั ก เรี ย นนั ก ศึ ก ษา ต่อเด็กในปัจจุบัน โดยเฉพาะความรุนแรงทางตรง ไม่ว่าจะเกิด พ.ศ.2543) แต่ครูหลายคนก็ยังใช้ไม้เรียวและลงโทษเด็กด้วย ขึ้นในบ้านหรือนอกบ้านก็ตาม อยู่ในระดับที่น่าเป็นห่วงไม่น้อย วิธีที่สังคมเห็นว่าเกินไป ดังปรากฏเป็นข่าวในสื่อหลายครั้งใน ตั ว เลขปี 2550 จาก ศู น ย์ พึ่ ง ได้ ของกระทรวงสาธารณสุ ข ช่วงหลายปีที่ผ่านมา แสดงให้เห็นว่า ประมาณครึ่งหนึ่งของผู้เข้ารับบริการเป็นเด็ก นอกจากครู ตีนั ก เรีย นแล้ ว การรั ง แกกั น ในหมู่นักเรียนเองก็ อายุต่ำกว่า 18 ปี (9,579 ราย จากทั้งสิ้น 19,068 ราย) ใน เป็นปัญหาความรุนแรงในโรงเรียนอีกอย่างหนึ่ง ดร. สมบัติ จำนวนนี้เป็นเด็กผู้หญิงมากกว่าเด็กผู้ชายประมาณ 3-4 เท่า ตาปัญญา แห่งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้ทำการสำรวจปัญหา ประเภทของความรุนแรงที่เด็กได้รับส่วนมากเป็นความรุนแรง นั ก เรี ย นรั ง แกกั น เมื่ อ พ.ศ.2549 โดยสอบถามนั ก เรีย นชั้ น ทางตรง ซึ่งได้แก่ การถูกทำให้บาดเจ็บทางกาย รองลงไปเป็น ป. 4-ม. 3 จำนวน 3,047 คน และครู 1,300 คน จากโรงเรียน ความรุนแรงทางเพศ ทางจิตใจ และการถูกละเลยทอดทิ้ง ตาม ที่เลือกเป็นตัวอย่างในทุกภาคของประเทศ ผลการสำรวจพบว่า ลำดับ ผู้กระทำความรุนแรงส่วนใหญ่เป็นคนใกล้ชิดกับเด็กเอง นักเรียนเกือบ 2 ใน 5 (ร้อยละ 39) บอกว่าตนเคยถูกเพื่อน นั่นคือ พ่อแม่ ญาติ เพื่อน และคนรู้จัก ส่วนคนแปลกหน้าที่เด็ก รังแกด้วยวิธีอย่างใดอย่างหนึ่งในช่วงเวลา 2 เดือนก่อนการ ไม่รู้จักนั้นมีน้อย สำรวจ ในภาพรวมนักเรียนชายถูกรังแกมากกว่านักเรียนหญิง เช่นเดียวกับในเรื่องความรุนแรงต่อผู้หญิง ตัวเลขจำนวนเด็กที่ เล็กน้อย แต่ถ้าพิจารณารายชั้นปีแล้วนักเรียนชายและหญิงมี ถูกกระทำรุนแรงทางตรงที่รวบรวมโดยศูนย์พึ่งได้ น่าจะต่ำกว่า โอกาสถูกรังแกใกล้เคียงกัน นักเรียนระดับประถมมีอัตราการ ความเป็นจริงมาก เชื่อว่ามีเด็กที่ได้รับความรุนแรงจำนวนมากที่ ถูกรังแกสูงกว่าระดับมัธยม รูปแบบการรังแกที่พบบ่อยที่สุด 3 ไม่ได้ไปขอรับบริการ (ไม่ว่าจะจากศูนย์พึ่งได้ หรือจากแหล่งอื่น อันดับแรก คือ การล้อเลียน การพูดดูถูกเหยียดหยาม และการ ก็ตาม) อาจจะเนื่องจากผู้ใหญ่ไม่ได้เห็นว่าเป็นเรื่อง รอยละของนักเรียนชั้น ป.4 ถึง ม.3 ที่บอกวาตนถูกรังแก 2-3 ครั้ง รุนแรงพอที่จะไปพบแพทย์ หรืออาจจะเนื่องจาก เหตุผลอื่นๆ เช่น เด็กไม่รู้จะหันหน้าไปพึ่งใคร หรือ หรือมากกวาในรอบ 2 เดือนกอนการสํารวจ พ.ศ. 2549 รอยละ ผู้ใหญ่ที่เป็นต้นเหตุของความรุนแรงกลัวความผิด 60 ยิ่งถ้าเป็นความรุนแรงที่กระทำต่อเด็กจนเกินเหตุ 50 โดยพ่อแม่หรือผู้ปกครองเองแล้ว โอกาสที่เด็กจะถูก 40 พาไปรับบริการจะยิ่งน้อย เว้นแต่ที่หนักหนาจริงๆ 30 ดังนั้น ตัวเลขความรุนแรงต่อเด็กที่มีอยู่จำกัดนี้อาจ 20 เป็นเพียงส่วนยอดของปัญหาที่โผล่ขึ้นมาให้เราเห็น 10 0 เท่ า นั้ น ลึ ก ลงไปในความเป็ น จริ ง อาจมี เ ด็ ก อี ก ชั้น ป.4 ป.5 ป.6 ม.1 ม.2 ม.3 รวม จำนวนมากที่ต้องมีชีวิตอยู่กับความรุนแรง 31.6 50.2 29.3 หญิง 50.5 39.2 23.1 37.4 ชาย 46.9 54.9 25.9 24.4 40.2 45.9 36.9 ความรุนแรงในโรงเรียน เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่สังคมอด รวม 48.7 47.0 29.0 23.7 39.0 47.9 33.0 ตั้งคำถามไม่ได้ว่า ทุกวันนี้โรงเรียนเป็นที่ที่ปลอดภัย ที่มา: สมบัติ ตาปญญา, 2549 สำหรับเด็กๆ เพียงใด ตัวละครที่เกี่ยวข้องในความ รอยละของครูที่บอกวาตนไดทาโทษนักเรียนดวยวิธีตางๆ ํ  รุ น แรงประเภทนี้ ห นี ไ ม่ พ้ น ครู แ ละนั ก เรี ย นด้ ว ย ไมเกิน 5 ครั้ง ในรอบหนึงปที่ผานมา พ.ศ. 2549 ่  กันเอง รอยละ ความจริง การที่ครูทำโทษนักเรียนด้วยการตีนั้น เป็นสิ่งที่มีมา 25 22.5 ช้านานในระบบการศึกษาไทย ในอดีตไม้เรียวเกือบจะเป็นส่วน ที่ขาดไม่ได้ในกระบวนการขัดเกลาในโรงเรียน (เช่นเดียวกับใน 20 17.3 บ้าน) พ่อแม่สมัยโน้นถึงได้สอนลูกเหมือนในคำกลอนเก่าที่ว่า 15 “ระวั ง ตั ว กลั ว ครู ห นู เ อ๋ ย ไม้ เรี ย วเจี ย วเหวย กู เคยเข็ ด หลาบ 9.8 ขวาบเขวียว หันหวดปวดแสบแปลบเสียว หยิกซ้ำช้ำเขียว อย่า 10 7.9 เที่ยวเล่นหลงจงจำ” ผู้ใหญ่หลายคนที่ได้ดิบได้ดีมาทุกวันนี้ อาจ 5 5 5 จะยังระลึกถึงพระคุณของไม้เรียวครูได้อยู่ แต่ในปัจจุบน ปรัชญา ั 2.3 การเรียนการสอนเปลี่ยนไป อีกทั้งสังคมก็ตื่นตัวในเรื่องสิทธิ 0 เด็กมากขึ้น การลงโทษเด็กในโรงเรียนด้วยการเฆี่ยนตี หรือทำ ขูดวยไมเรียว ตีดวยไมเรียว ตีกนดวยมือ บิดหู  รุนแรงในรูปแบบอื่น เป็นสิ่งต้องห้ามแล้ว (ตามระเบียบ มะเหงกเคาะ หยิก คุกเขาคาบของ
ที่มา: สมบัติ ตาปญญา, 2549.
99
ทำร้ า ยร่ า งกาย ขณะเดี ย วกั นนั ก เรี ย นไม่ น้ อ ยกว่ า 1 ใน 4 ยอมรับว่า ตนเคยรังแกนักเรียนอื่น ข้อมูลจากครูในการสำรวจเดียวกันนี้ก็สอดคล้องกับข้อมูลจาก นักเรียน ครูเกือบ 9 ใน 10 (ร้อยละ 89) บอกว่าเคยเห็นเด็ก นั ก เรี ย นรั ง แกกั น อย่ า งน้ อ ย 1 ครั้ ง ในรอบ 1 ปี ก่ อ นการ สำรวจ ในจำนวนนี้ 1 ใน 4 บอกว่าเคยเห็นมาไม่น้อยกว่า 10 ครั้ง ในด้านการทำโทษนักเรียนด้วยการตี ครูส่วนใหญ่ (ร้อยละ 72) มีทัศนคติว่าการลงโทษเด็กด้วยการตียังเป็นสิ่งจำเป็น และ การลงโทษนักเรียนที่ครูส่วนใหญ่ทำคือ การขู่ให้กลัวด้วยไม้ เรียว ตีด้วยไม้เรียว หรือไม่ก็ตีด้วยมือ ข้ อ มู ล ทั้ ง หมดนี้ แ สดงว่ า การรั ง แกกั นของนั ก เรี ย นและการ ทำโทษนักเรียนด้วยการตีนั้น ยังมีอยู่แพร่หลายเพียงใด แต่การ ขาดข้อมูลต่อเนื่องในเรื่องนี้ ทำให้เราไม่สามารถเปรียบเทียบได้ ว่า สถานการณ์ปัจจุบันในเรื่องนี้ดีขึ้นหรือแย่ลงมากน้อยเพียง ใด เมื่อเปรียบเทียบกับที่แล้วมา
ความรุนแรงทางเพศในโรงเรียนเป็นปัญหาที่ดูเหมือนจะรุนแรง มากขึ้นในปัจจุบัน แม้จะไม่มีข้อมูลที่เป็นระบบมาสนับสนุนใน เรื่องนี้ แต่ก็พอจะอนุมานได้จากเหตุการณ์ที่เป็นข่าวทางสื่อ ต่างๆ เฉพาะอย่างยิ่ง ความรุนแรงทางเพศที่ครู (ผู้ชาย) กระทำ ต่ อ นั ก เรี ย น (หญิ ง ) ทั้ ง ในรู ป ของการข่ ม ขื นตรงๆ (และมั ก เป็นการข่มขืนซ้ำซาก) และในรูปของการใช้เล่ห์กลหว่านล้อม ด้วยสิ่งแลกเปลี่ยน (เงิน, ของ, “อัพเกรดคะแนน”) ความรุนแรง ทางเพศเช่นนี้ เมื่อเกิดขึ้นแล้วโดยมากเด็กมักจะไม่รายงานให้ พ่อแม่ได้ทราบ เว้นแต่พ่อแม่จะสังเกตได้เองจากอาการผิดปกติ ของเด็ก ดังที่เป็นข่าวหลายครั้งในปีที่ผ่านมา ความรุนแรงทางเพศระหว่างนักเรียนด้วยกันเอง ก็ไม่ใช่สิ่งที่ ควรมองข้าม แม้จะยังบอกไม่ได้ว่าปัจจุบันเรื่องนี้เป็นปัญหาอยู่ ในระดับใดก็ตาม ในกลุ่มเด็กเล็กปัญหาอาจจะอยู่ในรูปของการ เลือกปฏิบัติ การล้อเลียน หรือกลั่นแกล้งรังแกโดยมีความเป็น หญิงเป็นชายเป็นสาเหตุ มากกว่าการกระทำทางเพศตรงๆ ซึ่ง
ปัจจัยเสี่ยงและตัวชี้วัดความรุนแรงในเด็กและวัยรุ่น เปรียบเทียบจังหวัดที่มีปัจจัยเสี่ยงสูงกับจังหวัดที่มีปัจจัยเสี่ยงต่ำ พ.ศ.2550 สมุทรสาคร สภาวะ
100
ปัจจัยเสี่ยง จำนวนโรงงานอุตสาหกรรม จำนวนสถานบันเทิงและสถานบริการทางเพศ ร้านอินเทอร์เน็ตในเขตอำเภอเมือง (อัตราต่อประชากรแสนคน) พื้นที่เสี่ยงในจังหวัด (อัตราต่อประชากรแสนคน) ตัวชี้วัดความรุนแรง (อัตราต่อประชากรแสนคน) เด็กพยายามฆ่าตัวตาย เด็กบาดเจ็บจากอุบัติเหตุจักรยานยนต์ เด็ก 18 ปี และต่ำกว่า ที่ถูกละเมิดทางเพศ เด็กถูกส่งเข้าสถานพินิจ เด็กขอรับการบำบัดยาเสพติด
2,129 410 50.2 45.0 74.1 2,308.9 4.0 111.4 19.2
4,709 197 37.8 116.8 61.4 3,286.7 50.02 106.2 78.9
267 52 6.0 16.7 13.1 334.3 43.2 80.9 287.3
435 63 34.1 34.1 46.3 63.2 28.8 40.2
126,804 13,833 29.2 50.8 40.2 39.2 64.5 111.4 2,644.5 1,669.6
ที่มา : - ข้อมูลจำนวนโรงงานอุตสาหกรรม (ปี 2550) จากศูนย์สารสนเทศโรงงานอุตสาหกรรม กรมโรงงานอุตสาหกรรม - ข้อมูลสถานบันเทิงและสถานบริการทางเพศ (ปี 2548) กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข - ข้อมูลที่ไม่ได้กล่าวไว้ข้างต้น เป็นข้อมูลจากโครงการติดตามสภาวการณ์เด็กและเยาวชนรายจังหวัด (childwatch) 2549-2550 หมายเหตุ พื้นที่เสี่ยง หมายถึง จำนวนร้านคาราโอเกะ ค็อกเทลเลาจ์ ผับ โต๊ะสนุกเกอร์ คอฟฟี่ช็อป โรงแรมม่านรูด ในจังหวัด
ทั่วประเทศ
ระยอง
พะเยา
สตูล
ยังผลให้ฝ่ายที่ถูกกระทำ (ส่วนใหญ่เป็นนักเรียน หญิง) เสียความรู้สึก อับอาย หรือเครียด แต่ใน นักเรียนที่เป็นวัยรุ่น การล่วงเกินทางเพศอาจเกิด ขึ้นได้ ทั้งภายในรั้วโรงเรียนและนอกโรงเรียน ไม่ ว่าจะเป็นการมีเพศสัมพันธ์กันด้วยความอยากรู้ อยากลอง หรือการข่มขืนโดยตรงก็ตาม ทั้งนี้ ยัง ไม่รวมถึงการใช้ความรุนแรงตัดสินปัญหาความรัก ในรูปแบบต่างๆ เช่น ทำร้ายร่างกายกัน ฆ่าตัว ตาย หรื อ ฆ่ า คนรั ก ที่ ต กลงกั น ไม่ ไ ด้ เป็ น ต้ น เหตุ ก ารณ์ ท ำนองนี้ ป รากฏเป็ น ข่ า วบ่ อ ยขึ้ น ใน ปัจจุบัน ความรุนแรงต่อเด็กที่แฝงอยู่ใน “โครงสร้างสังคม” ก็เป็นภัยเงียบที่น่ากลัวไม่น้อยไปกว่าความรุนแรง ทางตรง เนื่องจากความรุนแรงประเภทนี้ไม่ได้มีผล กระทบต่อตัวเด็กคนใดคนหนึ่ง หรือครอบครัวใด ครอบครัวหนึ่งโดยเฉพาะ แต่จะมีผลกระทบต่อ อนาคตของเด็กและของชาติโดยรวม ต่อเนื่องไป ได้ ย าวนาน ความรุ น แรงเชิ ง โครงสร้ า งเหล่ า นี้ อาจจะมาในรู ป ของวั ฒ นธรรมบริ โ ภคนิ ย มและ วัตถุนิยม จำนวนสถานบันเทิงและพื้นที่เสี่ยงต่างๆ (ผับ บาร์ คาราโอเกะ ร้านเกมส์ ฯลฯ) สื่อชักชวนและสื่อยั่วยุ (โดยเฉพาะที่นำเสนอเรื่องเพศและความรุนแรง) สังคมที่แข่งขัน และเร่ ง รี บ เกิ นขนาด มลภาวะในสภาพแวดล้ อ ม และความ เหลื่ อ มล้ ำ ในการกระจายรายได้ เป็ นต้ น นอกจากสามารถ ทำความรุ น แรงต่ อ เด็ ก ได้ โดยตรงแล้ ว สิ่ ง เหล่ า นี้ ยั ง สามารถ ทำให้เด็กกลายเป็นคนรุนแรงทั้งต่อตัวเขาเองและต่อคนอื่นได้ ด้วย มองจากแง่ของสังคมนี่คือสิ่งที่น่าเป็นห่วง เพราะคุกคาม ต่ออนาคตของชาติโดยตรง เป็นที่น่าสังเกตว่า ในจังหวัดที่มีปัจจัยเอื้ออำนวยความ รุนแรงเชิงโครงสร้างมาก เฉพาะอย่างยิ่งสถานบันเทิงและ พื้นที่เสี่ยง หรือมีการเปลี่ยนทางทางเศรษฐกิจและสังคม อย่างรวดเร็ว มักจะมีดัชนีที่บ่งถึงความรุนแรงเกี่ยวกับ เด็กสูงด้วย เช่น เด็กพยายามฆ่าตัวตาย และเด็กถูกจับ ส่งเข้าสถานพินิจและคุ้มครองเด็ก เป็นต้น
เด็กรุนแรง
การเข้าไปเกี่ยวข้องกับความรุนแรงในฐานะผู้กระทำ คืออีกมิติ หนึ่ ง ของความรุนแรงในเด็ก ที่มีมานานและสั ง คมยั ง ต้ อ งหา ทางออกต่อไป รูปแบบของความรุนแรงมีหลากหลาย ตั้งแต่ การประพฤติ เ กเร ทะเลาะวิ ว าทและทำร้ า ยร่ า งกายกั น เอง แก็งค์วัยรุ่น อาชญากรรม ความผิดทางเพศหลายแบบ และการ มั่วสุมในอบายมุข เช่น ยาเสพติด การพนัน ซิ่งมอเตอร์ไซค์ และติดเกมส์คอมพิวเตอร์ เป็นต้น แม้สังคมจะตระหนักอยู่แล้วว่าเป็นปัญหา แต่ก็ดูเหมือนว่าความ รุนแรงที่เด็กเป็นผู้กระทำรูปแบบต่างๆ เหล่านี้ จะยิ่งเพิ่มมาก
ขึ้นทั้งในด้านจำนวนและความซับซ้อน สถิติจำนวนเด็กและ เยาวชนถู ก จั บ กุ ม ส่ ง สถานพิ นิ จ และคุ้ ม ครองเด็ ก ระหว่ า ง พ.ศ. 2546-2550 ชี้ให้เห็นว่าเด็กและวัยรุ่นที่เข้าไปเกี่ยวข้องใน ฐานะผู้กระทำความรุนแรงที่ร้ายแรง มีจำนวนเพิ่มขึ้นมาตลอด กลุ่มความผิดทีมอัตราเพิ่มรวดเร็วอย่างน่าเป็นห่วงคือ คือ กลุ่ม ่ ี ความผิดต่อทรัพย์ (ลักทรัพย์ ชิงทรัพย์ ปล้นทรัพย์) กลุ่มความ ผิดเกี่ยวกับยาเสพติด (ทั้งเสพและค้า) และกลุ่มความผิดต่อ ชีวิตและร่างกาย (ทำร้ายร่างกาย ฆ่าผู้อื่น) เฉพาะกลุ่มความ ผิ ด ต่ อ ทรั พ ย์ ภายในช่ ว งเวลา 5 ปี จาก พ.ศ. 2546 ถึ ง พ.ศ. 2550 จำนวนคดีเพิ่มขึ้นจาก 8,886 เป็น 14,764 ราย (เพิมขึนโดยเฉลียะ 13.2% ต่อปี) กลุมความผิดเกียวกับยาเสพติด ่ ้ ่ ่ ่ เพิมจาก 5,897 เป็น 10,279 ราย (เพิมขึนโดยเฉลีย 14.9% ต่อปี) ่ ่ ้ ่ และความผิดต่อชีวิตและร่างกาย เพิ่มจาก 4,843 เป็น 7,784 (เพิ่ ม ขึ้ น โดยเฉลี่ ย 12.1% ต่ อ ปี ) ต้ อ งไม่ ลื ม ว่ า สถิ ติ นี้ แ สดง เฉพาะจำนวนเด็กและเยาวชนที่ถูกจับได้และคดีของพวกเขา ถึงที่สุดแล้วเท่านั้น ที่จับไม่ได้ก็น่าจะมีอีกไม่น้อย ปัญหาความรุนแรงที่เกี่ยวกับเด็กและวัยรุ่นอีกอย่างหนึ่ง คือ ปัญหานักเรียนตีกัน เรื่องนี้เป็นประเด็นที่อยู่ในความสนใจของ สังคมตลอดมา แม้ว่าสังคมจะไม่ค่อยได้ทำอะไรที่ได้ผลในทาง ป้องกันและลดปัญหานี้อย่างจริงจังนักก็ตาม นอกจากพอมีข่าว นักเรียนตีกันที สังคมก็ตั้งคำถามหรือไม่ก็ประณามการกระทำ ของเด็ก พร้อมกับเรียกร้องผู้มีส่วนเกี่ยวข้องก็ทำอะไรสักอย่าง เท่าที่คิดออก แต่พอเรื่องเงียบลงสิ่งที่เริ่มไว้ก็มักจะหยุดอยู่แค่ นั้น ปัญหาก็ยังอยู่ และแถมเมื่อเวลาผ่านไป ความรุนแรงก็ได้ พัฒนาทั้งรูปแบบและวิธีการไปเร็วกว่าที่สังคมจะตามทันเสียอีก
101
102
ความรุนแรงของวัยโจ๋ในโรงเรียนวันนี้ มีทั้งการทำร้ายกันด้วย เหตุทะเลาะวิวาท หรือเพราะไม่ชอบหน้ากันเป็นส่วนตัว โดยไม่ เกี่ ย วกั บ สถาบั น ที่ ต นศึ ก ษา และที่ เ ป็ น เรื่ อ งของ “ศั ก ดิ์ ศ รี สถาบัน” โดยตรง รูปแบบอย่างหลังนี้สะท้อนให้เห็นว่า ความ รุนแรงได้ยกระดับขึ้น “เป็นสถาบัน” (institutionalized) ซึ่งดำรง อยู่และสืบทอดจากรุ่นพี่สู่รุ่นน้อง รุ่นแล้วรุ่นเล่า ความรุนแรง เช่นนี้มักมี “ลัทธิคลั่งสถาบัน” เป็นแรงบันดาลอยู่เบื้องหลัง โดยเนื้อแท้ “ลัทธิคลั่งสถาบัน” คือความเชื่อร่วมกันว่า ทุกคนมี อัตลักษณ์หนึ่งเดียวกัน และอัตลักษณ์นั้นผูกโยงอย่างแนบแน่น อยู่กับสถาบันการศึกษา ซึ่งได้รับการเทิดทูนอย่างสูงส่งเสมือน เป็น “สิ่งศักดิ์สิทธิ์” ที่ไม่อาจยอมให้ใครอื่นที่ไม่ใช่ศิษย์สถาบัน เดียวกันมา “แตะต้อง” หรือ “ใหญ่” กว่าได้ เมื่อใดที่สมาชิกใน สถาบันเดียวกันถูกคนจากสถาบันอื่น “ละเมิด” ด้วยการกระทำ ที่ถือว่าหมิ่นศักดิ์ศรี ไม่ว่าจะด้วยวาจา การเขียนท้าบนกำแพง หรือตามราวสะพาน (รวมทั้งการท้ากันในเว็บบอร์ด) หรือด้วย การใช้กำลังและอาวุธร้ายแรงเข้าตะลุมบอนกันก็ตาม สมาชิก ของฝ่ า ยที่ ถู ก ละเมิ ด ก็ จ ะถื อ เป็ นความชอบธรรมที่ จ ะร่ ว มกั น “เอาคืน” ในนามของสถาบัน และจะเอาคืนกับใครก็ได้ที่เป็น สมาชิกของสถาบันคู่ปรับนั้น ไม่เลือกว่าจะเป็นที่ไหน เวลาใด แน่นอนว่า การเอาคืนย่อมถูกโต้กลับด้วยการ “เอาคืน” ที่อาจ จะรุนแรงไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน นี่คือกระบวนการ “ผลิตซ้ำ” ความรุนแรงในสถาบันอาชีวศึกษา บางแห่ง พฤติกรรมเช่นนี้ดูเหมือนจะได้ถูกเอาอย่างและขยาย วงออกไปถึ ง ระดั บ มั ธ ยม จนกลายเป็ น วั ฒ นธรรมแห่ ง ความ รุนแรงระหว่างสถาบันไปแล้ว ในช่วงเวลา 5-6 ปี ที่ผ่านมา อุบัติการณ์นักเรียนตีกันเฉพาะใน กรุงเทพมหานคร มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัด เช่น ในปี 2548 มี 1,673 ครั้ง (วันละเกือบ 5 ครั้ง) ในช่วง 3 ปีต่อมา (พ.ศ. 2549-2551) สถิติมีการเปลี่ยนแปลงขึ้นลงเล็กน้อย ในปี 2551 สถิติตำรวจรับแจ้งเรื่องนักเรียนก่อเหตุทะเลาะวิวาทกัน
เพิ่มขึ้นเป็น 2,160 ครั้ง เพิ่มขึ้นร้อยละ 29 โดยเฉลี่ยแล้วเกิด เหตุขึ้นวันละประมาณ 6 ครั้ง หรือทุกๆ 4 ชั่วโมงต่อครั้ง ส่วน การรับแจ้งนักเรียนที่จับกลุ่มกันเพื่อเตรียมจะก่อเหตุมี 1,255 ครั้ง หรือเฉลี่ยวันละประมาณ 3 ครั้ง เคยมี ก ารศึ ก ษาในปี 2546 เพื่ อ ดู ว่ า อะไรคื อ สาเหตุ ที่ ท ำให้ นักเรียนอาชีวะก่อการทะเลาะวิวาทกัน ผู้ศึกษาสรุปสาเหตุเป็น 2 ระดับ คือ ระดับมหภาค เป็นเรื่องของระบบการศึกษา สภาพ สังคม และระบบบริหารการอาชีวศึกษา รวมทั้งภูมิหลังที่ก่อให้ เกิดทัศนคติและ “อัตลักษณ์แบบอาชีวะ” ซึ่งเป็นกระแสความ คิดที่สืบทอดกันมานานจนหาต้นกำเนิดไม่ได้แล้ว และ ระดับ จุลภาค ซึ่งเป็นเรื่องของระบบการดูแลและคุณภาพของสถาน ศึ ก ษา รวมถึ ง การจั ด การกั บ สถานการณ์ ค วามขั ด แย้ ง หรื อ ความรุนแรงในพื้นที่ บวกกับตัวกระตุ้นจากเหตุการณ์ต่างๆ เช่น การจัดคอนเสิร์ต และการเขียนข้อความยั่วยุกันตามที่ สาธารณะ เป็นต้น พัฒนาการล่าสุดของความรุนแรงในโรงเรียน ที่ปรากฏเป็นข่าว ถี่ขึ้นในช่วงเวลา 2-3 ปี ที่ผ่านมานี้ เห็นจะไม่มีเรื่องไหนเด่น เท่ากับการตบตีกันในที่สาธารณะของนักเรียนหญิง โดยมีการ “นัดพบ” กันแบบตัวต่อตัว เฉกเช่นทีนักเรียนชายทำ การ “นัด ่ พบ” แบบนี้ ท ำกั น เปิ ด เผย โดยมี เพื่ อ นๆ ยื น เชี ย ร์ กั น อย่ า ง ออกรส และบ่อยครั้งจะมีการถ่ายคลิปวิดีโอ แล้วแจกจ่ายกัน ผ่านโทรศัพท์มือถือ แถมยังโพสต์ไว้ทางเว็บไซต์บางแห่งด้วย นัยว่าเพื่อประกาศศักดิ์ศรีและประจานคู่อริให้ได้อายไปพร้อม กันด้วย คลิปวิดีโอนักเรียนหญิงตบตีกันเช่นนี้หาดูได้ไม่ยากทาง เว็ บ ไซต์ บ างแห่ ง เช่ น เดี ย วกั บ คลิ ป วี ดิ โอความรุ น แรงในหมู่ นักเรียนชาย สาเหตุของการตบตีกันในกลุ่มนักเรียนหญิงวัยรุ่น ถ้าไม่ใช่เรื่อง แย่งแฟนกัน (ซึ่งบางทีก็เป็นเพศเดียวกันนั่นแหละ) ก็เป็นการ เขม่นกันในเรื่องอื่น ซึ่งก็มักจะมีเรื่องของอำนาจ คือ การชิง ความเป็นหัวโจกว่าใครควรจะใหญ่กว่าใคร เข้ามาเกียวข้องด้วย ่ นักวิชาการบางท่านอธิบายว่า นี่เป็นอาการอย่างหนึ่งของ “การ ปลดปล่อย” ตัวเองของนักเรียนหญิง แต่เดิมนั้น การตัดสินความขัดแย้งด้วยการ “นัดพบกันหลัง โรงเรียน” เป็นวัฒนธรรมของพวกนักเรียนชาย แต่นักเรียนหญิง ยุคปลดปล่อยนี้ดูเหมือนจะทำได้ทุกอย่างที่เด็กชายทำ ตั้งแต่ การแต่ ง ตั ว ตามใจชอบ ดื่ ม เที่ ย ว มี แ ฟนหลายคนในเวลา เดี ย วกั น ไปจนถึ ง การแข่ ง กั น “สะสมแต้ ม ” โดยนั บ จำนวน ผู้ชายที่ตนได้หลับนอนด้วยเป็นคะแนนอวดกัน นี่ยังไม่นับการ ทำตัวเป็น “มาเฟีย” รีดไถเงินนักเรียนที่อ่อนแอกว่า เล่นการ พนัน และปาร์ตี้ยาเสพติด ซึ่งพวกเธอไม่ยอมน้อยหน้าพวก นักเรียนชาย ในสังคมทุกวันนี้จึงหาพฤติกรรมที่แตกต่างกัน ระหว่างนักเรียนหญิงกับนักเรียนชายได้ยากขึ้นทุกที ดูเหมือนว่า ความรุนแรงที่เด็กและวัยรุ่นเป็นผู้กระทำนั้น นับวัน จะซับซ้อนและมีรูปแบบแปลกใหม่เกิดขึ้น นี่เป็นภาพสะท้อน
สุ ข ภาวะของสั ง คมอย่ า งหนึ่ ง สั ง คมอาจจะ “ไม่ ส บาย” เด็กๆ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของสังคมจึงมีอาการ “ตัวร้อน” ไปด้วย
ความรุนแรงต่อผู้สูงอายุ
ศาสตราจารย์ ดร. ปราโมทย์ ประสาทกุล นักวิชาการด้าน ประชากรศาสตร์ จากสถาบันวิจยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัย ั มหิดล อธิบายการเพิ่มขึ้นรวดเร็วของผู้สูงอายุในประเทศไทย ด้วยวลีสั้นๆ แต่ได้ความชัดเจนว่าเป็น “ระเบิดประชากรสูงวัย” เมื่ อ 10 ปี ก่ อ นหน้ า นี้ มี ป ระชากรสู ง อายุ (วั ย 60 ปี ขึ้ น ไป) ประมาณ 6 ล้ า นคน หรื อ ราวร้ อ ยละ 9 ของประชากรทั้ ง ประเทศ ในปี 2552 คาดว่าประชากรสูงอายุจะมีไม่น้อยกว่า 7.5 ล้านคน หรือราวร้อยละ 12 ของประชากร 63.4 ล้านคน จำนวนที่เพิ่มขึ้นเร็ว บวกกับความเปลี่ยนแปลงในครอบครัว ท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมอีก นั บ ไม่ ถ้วน ทำให้ผู้สูงอายุจำนวนมากเสี่ยงต่ อ การถู ก กระทำ รุนแรง ทั้งจากบุคคลใกล้ชิด และจากสังคม เช่ น เดี ย วกั บ ความรุ น แรงต่ อ เด็ ก ความรุ น แรงต่ อ ผู้ สู ง อายุ ครอบคลุมการปฏิบัติที่ไม่เหมาะไม่ควร (abuse) ทุกอย่าง ที่ ทำให้ ผู้ สู ง อายุ ได้ รั บ การบาดเจ็ บ ทางกาย กระทบกระเทื อ น ทางอารมณ์ แ ละจิ ต ใจ ไม่ ได้ รั บ ความเคารพหรื อ เสี ย เกี ย รติ เสี ย ศั ก ดิ์ ศ รี รวมไปถึ ง การล่ ว งละเมิ ด ทางเพศ ทำให้ สู ญ เสี ย ทรัพย์สมบัติ หรือถูกลิดรอนสิทธิขั้นพื้นฐาน เนื่องจากตามธรรมเนียมประเพณีที่ปฏิบัติมาแต่ดั้งเดิม ผู้สูง อายุจะได้รับความเคารพยำเกรงจากทั้งจากลูกหลานและสังคม มากกว่าคนในวัยอื่น คนทั่วไปจึงมักไม่ค่อยตระหนักถึงเรื่อง ความรุนแรงต่อผู้สูงอายุเท่าใดนัก อย่างไรก็ตาม ความจริงข้อนี้ ไม่ได้ทำให้ผู้สูงอายุ ทั้งในอดีตและปัจจุบัน เป็นกลุ่มที่ปราศจาก ความรุนแรงแต่อย่างใด ทั้งนี้เพราะโดยธรรมชาติแล้วผู้สูงอายุ ส่วนมากมีสภาพร่างกาย จิตใจ อารมณ์ ตลอดจนสถานภาพ ทางเศรษฐกิจที่เปราะบางและอ่อนไหวต่อความรุนแรงอยู่แล้ว การกระทำหรือคำพูดที่ขาดความระมัดระวังแม้เพียงเล็กน้อยก็ อาจจะเป็นความรุนแรงต่อผู้สูงอายุได้ ความรุนแรงทางร่างกายที่ผู้อื่นกระทำต่อผู้สูงอายุโดยทั่วไปจะ เกิดขึ้นน้อย ความรุนแรงที่เกิดกับผู้สูงอายุส่วนมากมักจะเป็น เรื่องทางอารมณ์และจิตใจ มากกว่าเรื่องอื่น ความจริงการปฏิบัติที่ไม่เหมาะสมทุกด้านมีผลต่ออารมณ์และ จิตใจผู้สูงอายุทั้งนั้น ไม่ว่าจะเป็นคำพูดที่ทำให้สะเทือนจิตใจ (แม้ ผู้ พู ด อาจจะไม่ ตั้ ง ใจ) การละเลยไม่ ได้ เ อาใจใส่ ดู แ ลทาง ร่างกายและความเป็นอยู่ในชีวิตประจำวันเท่าที่ควร การไม่เห็น ความสำคัญ เช่น ไม่ให้โอกาสรับรู้ในเรื่องที่ผู้สูงอายุคาดหวังว่า ควรจะมี ส่ ว นรั บ รู้ การไม่ มี ส่ ว นร่ ว มในการตั ด สิ น ใจที่ ส ำคั ญ หรือการกดดันให้ทำบางสิ่งบางอย่างตามความต้องการของ
สมาชิ ก อื่ น ในครอบครั ว โดยไม่ เต็ ม ใจ ทั้ ง หมดนี้ ล้ ว นมี ผ ลต่ อ อารมณ์และจิตใจของผู้สูงอายุ อาจทำให้เกิดความเครียด คับ ข้องใจ ว้าเหว่ หรือซึมเศร้าได้ อาการเหล่านี้เป็นอันตรายต่อ สุขภาพของผู้สูงอายุ มีการศึกษาพบว่า ความรู้สึกว้าเหว่และ ซึมเศร้าเป็นสาเหตุสำคัญอย่างหนึ่ง ของการพยายามฆ่าตัวตาย ในกลุ่มผู้สูงอายุ และดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น อัตราการฆ่า ตัวตายสำเร็จในกลุ่มผู้สูงอายุนั้น สูงกว่าในคนวัยอื่น เป็นการยากที่จะประเมินว่าผู้สูงอายุที่ถูกกระทำรุนแรงมีจำนวน มากน้อยเพียงใด เพราะยังไม่มีการสำรวจในระดับชาติที่ศึกษา ประเด็นนี้โดยเฉพาะ ตามรายงานขององค์การอนามัยโลก การ ศึ ก ษาความรุ น แรงต่ อ ผู้ สู ง อายุ ในประเทศที่ พั ฒ นาแล้ ว เช่ น สหรัฐอเมริกา คานาดา ฟินแลนด์ เนเธอร์แลนด์ และอังกฤษ ซึ่งทำการศึกษาในช่วงทศวรรษที่ 1990 และก่อนหน้านั้นเล็ก น้อย พบว่ามีผู้สูงอายุประมาณร้อยละ 4-6 ถูกกระทำรุนแรงใน ครอบครัว เฉพาะในคานาดา เนเธอร์แลนด์ และสหรัฐอเมริกา มีความแตกต่างกันเพียงเล็กน้อยระหว่างผู้สูงอายุเพศชายกับ เพศหญิงที่ถูกกระทำรุนแรง แต่ในฟินแลนด์อัตราผู้ถูกกระทำ รุนแรงในผู้สูงอายุเพศหญิงสูงกว่าเพศชายกว่าหนึ่งเท่าตัว สถิติผู้สูงอายุที่ถูกกระทำรุนแรงในระดับประเทศสำหรับประเทศ ไทยยังไม่มี เพราะยังไม่ปรากฏว่ามีการสำรวจในเรื่องนี้มาก่อน ที่ผ่านมาเคยมีการศึกษาที่จับประเด็นความรุนแรงต่อผู้สูงอายุ โดยเจาะจงเฉพาะพื้นที่บางจังหวัด แต่ก็มีจำนวนจำกัด เมื่อปี 2545 มีการศึกษาผู้สูงอายุที่ถูกกระทำรุนแรงในครอบครัว ใน 4 จั ง หวั ด ของภาคตะวั น ออกเฉี ย งเหนื อ โดยที ม นั ก วิ จั ย ของ มหาวิ ท ยาลั ย ขอนแก่ น พบว่ า เกื อ บครึ่ ง หนึ่ ง ของผู้ สู ง อายุ (46.4% จากกลุ่มตัวอย่าง 959 ราย) เคยถูกกระทำรุนแรงอย่าง ใดอย่างหนึ่ง (การสำรวจไม่ได้จำกัดช่วงเวลาว่า ความรุนแรงที่ ถามถึงนั้นเกิดขึ้นในช่วงเวลาใด) และส่วนมากของผู้ถูกกระทำ รุนแรงเป็นผูสงอายุเพศหญิง ข้อค้นพบจากการศึกษานี้ คล้ายกับ ู้ ที่พบในการศึกษาซึ่งทำในอำเภอแห่งหนึ่งของจังหวัดชัยภูมิในปี ต่อมา (2546) ลักษณะความรุนแรงที่กระทำต่อผู้สูงอายุในการ ศึกษาทั้งสองเรื่องนี้คล้ายกัน เรียงตามลำดับที่พบมากที่สุดไป หาน้อยที่สุดคือ: (1) ด้ า นอารมณ์ แ ละจิ ต ใจ เช่ น ถู ก กั ก ขั ง ตวาด ขู่ ตะคอก แช่ง ประณาม ไม่พูดด้วย และทำให้รู้สึก ขายหน้าหรือเสียเกียรติ (2) ถูกทอดทิ้ง เช่น ทิ้งให้อยู่ตามลำพัง ถูกผลักไสให้ ออกจากบ้าน ไม่สนใจดูแลเมื่อต้องการ การดูแล ไม่ให้เงินใช้ หรือปล่อยให้เลี้ยงหลานเล็กๆ อยู่ตาม ยถากรรม (3) ถูกเอาเปรียบด้านทรัพย์สิน เช่น ยึด ครอบครอง หลอกเอาเงิน ขโมย ขู่เข็นบังคับเอาทรัพย์สิน ขาย หรือจำนองทรัพย์สินโดยไม่ขอความยินยอม (4) ถูกทำร้ายทางร่างกาย เช่น ตบตีให้ได้รับบาดเจ็บ ไม่พาไปหาหมอในยามเจ็บป่วย ไม่ให้ยาเมือต้องการ ่
103
104
(5) ถู ก ล่ ว งละเมิ ด ทางเพศ เช่ น บั ง คั บ ข่ ม ขื น หรื อ ลวนลามทางเพศ อัตราผู้สูงอายุที่ถูกกระทำรุนแรงในการศึกษาที่อ้างถึงข้างต้นนี้ สูงกว่าที่พบในสังคมประเทศที่พัฒนาแล้วมาก อาจเป็นไปได้ที่ ความแตกต่างนี้จะเนื่องมาจากพื้นฐานทางสังคมและวัฒนธรรม ที่ ต่ า งกั น หรื อ เพราะความแตกต่ า งในนิ ย ามและช่ ว งเวลาที่ ผู้ศึกษากำหนดเป็นกรอบในการสำรวจก็ได้ ความรุนแรงต่อผู้สูงอายุนั้นอาจจะมีสาเหตุมาจากสมาชิกอื่นใน ครัวเรือน หรือจากผู้สูงอายุเองก็ได้ คนอื่นที่ทำร้ายผู้สูงอายุนั้น มักจะเป็นคนที่มีปัญหาทางบุคลิกอย่างใดอย่างหนึ่งโดยเฉพาะ คื อ เป็ นคนเจ้ า อารมณ์ ชอบตั ด สิ น ปั ญ หาด้ ว ยความรุ น แรง จิตใจแปรปรวน ดื่มสุรา เสพสิ่งเสพติด ติดการพนัน ครอบครัว มี ปั ญ หาทางเศรษฐกิ จ หรื อ มี ปั ญ หาความสั ม พั น ธ์ ภ ายใน ครอบครั ว เป็ น เหตุ ใ ห้ เ กิ ด ความเครี ย ด และนำไปสู่ ก าร แสดงออกด้วยคำพูดและการกระทำที่รุนแรงต่อผู้สูงอายุ ตั ว ของผู้ สู ง อายุ เ องก็ ใ ช่ ว่ า จะไม่ มี ส่ ว นให้ เ กิ ด ความรุ น แรง เนื่องจากสภาพทางร่างกาย อารมณ์ จิตใจที่เปลี่ยนไปตามวัย บวกกับความที่ต้องเป็นผู้พึ่งพิงคนอื่นในหลายด้าน (ร่างกาย กิจวัตรประจำวัน เศรษฐกิจ) อาจทำผู้สูงอายุที่ไม่รู้เท่าทันความ เปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นบางคนกลายเป็นคนเจ้าอารมณ์ อ่อนไหว ง่าย จู้จี้ ขีบ่น ระแวง ดุด่าลูกหลานมากผิดปกติ หรือเอาแต่ใจ ้ ตัวเอง อาการเหล่านี้อาจจะเป็นเหตุให้สมาชิกอื่นในครัวเรือน ควบคุมอารมณ์ไม่อยู่ กระทำรุนแรงด้วยวาจาหรือใช้กำลังกับ
ผู้สูงอายุได้ ยิ่งถ้าผู้สูงอายุมีปัญหาเกี่ยวกับความจำเสื่อม หรือ ความไม่สมประกอบบางอย่างด้วยแล้ว อาจเป็นสาเหตุทำให้ลูก หลานที่ไม่เข้าใจรู้สึกเบื่อ ทำตัวห่างเหิน ละเลย หรือกักขัง ซึ่ง ล้วนเป็นความรุนแรงต่อผู้สูงอายุทั้งสิ้น ผู้สูงอายุที่มีลักษณะเช่น นี้มีความเสี่ยงสูงที่จะถูกกระทำรุนแรง
ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง
ในช่ ว งเวลาหลายปีที่ผ่ า นมานี้ คนไทยได้ พ บเห็นอุบัติการณ์ ความรุนแรงเชิงโครงสร้างถี่มากขึ้น อีกทั้งดีกรีแห่งความรุนแรง ก็เข้มข้นยิ่งขึ้นด้วย รูปธรรมของความรุนแรงเหล่านี้เห็นได้ชัด ในการชุมนุมประท้วงอันเป็นผลพวงมาจากระบบเศรษฐกิจและ การพั ฒ นาที่ ไม่ เป็ น ธรรม ซึ่ ง เกิ ด ขึ้ น นั บ ครั้ ง ไม่ ถ้ ว น ตั้ ง แต่ ประเทศไทยมีการพัฒนาประเทศตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและ สังคมแห่งชาติ (ในต้นทศวรรษที่ 2500 เป็นต้นมา) และที่สำคัญ ไม่น้อยไปกว่านั้นก็คือ การชุมนุมประท้วงที่มีสาเหตุสำคัญมา จากความขัดแย้งทางการเมือง และเหตุการณ์ไม่สงบในสาม จังหวัดชายแดนภาคใต้
ระบบเศรษฐกิจและการพัฒนาไม่เป็นธรรม
ความรุนแรงเชิงโครงสร้างที่ปรากฏในบริบททางเศรษฐกิจและ การพั ฒ นามี ค วามซั บ ซ้ อ น และในบางมิ ติ ก็ เชื่ อ มโยงไปถึ ง กระแสที่เป็นอยู่ในระดับสากลและโลกาภิวัตน์ แต่ก็ไม่ยากเกิน ไปที่ แ ยกแยะให้ เห็ น ว่ า ความรุ น แรงที่ เ กิ ด ขึ้ นนั้ น มี ที่ ม าที่ ไป อย่างไร เนื่องจากโครงสร้างสังคมไม่เป็นธรรม กล่าวโดย สวนแบงรายไดของประชากรที่จําแนกเปน 5 กลุม เฉพาะคือ นโยบายเศรษฐกิจที่มุ่งเน้นทุนนิยมและ เทาๆ กัน (quintile) ตามฐานะ พ.ศ. 2550 ตลาดเสรี ภายใต้กระแสอันเชี่ยวกรากของระเบียบ โลกใหม่ (new world order-คือประชาธิปไตย การ 4.3% รวยที่สุด 8.0% ค้ า เสรี สิ่ ง แวดล้ อ ม และสิ ท ธิ ม นุ ษ ยชน) โดยที่ 12.4% 55.1% รวย ประชาชนหลายภาคส่วนยังไม่พร้อมที่จะมีส่วนร่วม ปานกลาง 20.2% ได้ อ ย่ า งมั่ น คงเพี ย งพอ บวกกั บ กฎหมายที่ เ อื้ อ จน ประโยชน์แก่คนบางกลุ่ม และการบริหารจัดการ จนที่สุด ยั ง ผลให้ ทางเศรษฐกิ จ ที่ ข าดธรรมาภิ บ าล ประชาชนกลุ่มที่ “พร้อมและแข็งแรงกว่า” สามารถ 70 เข้ า ถึ ง และผู ก ขาดทรั พ ยากรได้ อ ย่ า งกว้ า งขวาง 60 รวยที่สุด ขณะที่ ป ระชาชนในระดั บ รากหญ้ า ที่ อ่ อ นแอกว่ า 50 54.4 55.1 รวย ซึ่ ง เป็ น มวลชนส่ ว นใหญ่ เข้ า ถึ ง ทรัพยากรได้ยาก 40 ปานกลาง ผลลัพธ์คือมีช่องว่างมหาศาลในด้านส่วนแบ่งรายได้ 30 ระหว่ า งประชาชนกลุ่ ม ที่ ร่ ำ รวยกั บ กลุ่ ม ที่ ย ากจน จน 20 ในลั ก ษณะที่ “ความรวยกระจุ ก ความจน จนที่สุด 10 กระจาย” คนรวยยิ่ ง รวยขึ้ น คนจนยิ่ ง จนลง 4.6 4.3 สภาวะเช่ นนี้ ในตั ว มั น เองก็ คื อ ความรุ น แรงทาง 0 2531 2533 2535 2537 2539 2541 2543 2545 2547 2549 2550 พ.ศ. สังคม และมีโอกาสจะก่อให้เกิดความรุนแรงอย่าง อื่นตามมาได้อีกมาก
ที่มา: สํานักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแหงชาติ, 2550.
รอยละ
ตัวเลขปี 2550 บอกว่า 55% ของรายได้ทั้งประเทศอยู่ในมือ ของกลุ่มคนเพียง 20% ที่รวยที่สุด (ประมาณ 12.6 ล้านคน) ที่เหลืออีกไม่ถึงครึ่ง (45%) เป็นส่วนแบ่งสำหรับคนไทย 80% (หรือประมาณ 50.4 ล้านคน) เฉพาะประชาชน 20% ที่จนที่สุด และอยู่ในขั้นต่ำสุดของบันไดรายได้ของคนทั้งประเทศนั้น ส่วน แบ่งของพวกเขามีแค่ 4% เท่านั้น เปรียบให้เห็นง่ายๆ ก็คือ ถ้า มีเงินอยู่ 100 บาท สำหรับคน 100 คน คน 20 คนที่จนที่สุดได้ ไปเพียง 4 บาท (เฉลี่ยคนละ 20 สตางค์) ขณะที่คนที่รวยที่สุด 20 คน ได้ไปตั้ง 55 บาท (เฉลี่ยคนละ 2.75 บาท) ที่เหลืออีก 41 บาท เป็นของคนอีก 60 คนที่อยู่ตรงกลางระหว่างกลุ่มจน ทีสดและรวยทีสดนี้ แนวโน้มของช่องว่างรายได้ระหว่างประชาชน ุ่ ุ่ กลุ่มที่จนที่สุดกับรวยที่สุดนี้ แทบไม่มีการเปลี่ยนแปลงในช่วง เวลาประมาณ 20 ปีที่ผ่านมา (2531-2550) แม้ว่าสัดส่วนคนจน (คื อ คนที่ มี ร ายได้ เพื่ อ การบริ โ ภคต่ ำ กว่ า เส้ น ความยากจน) จะลดลงอย่างมากในช่วงเวลาดังกล่าวนี้ก็ตาม สภาวะที่ต่างกันราวฟ้ากับดินระหว่างคนรวยกับคนจนเช่นนี้ ในเนื้อแท้แล้วก็คือรูปแบบหนึ่งของความรุนแรงที่แสดงออกมา ในทางเศรษฐกิจนั่นเอง นโยบายการพัฒนาที่ไม่สมดุลและไม่ยั่งยืนก็นำไปสู่ความรุนแรง เชิ ง โครงสร้ า งได้ ไม่ ยิ่ ง หย่ อ นไปกว่ า กั น ตั ว อย่ า งที่ ชั ด เจนคื อ การพัฒนาเศรษฐกิจที่เน้นภาคอุตสาหกรรมและการส่งออก เป็นหลัก ทำให้ภาคเกษตรกรรมซึ่งเป็นอาชีพรองรับมวลชน ส่วนใหญ่ได้รับความสนใจน้อยกว่าที่ควร แต่การส่งเสริมภาค อุตสาหกรรม โดยไม่ได้ให้ความสำคัญอย่างเพียงพอกับความ ยั่งยืนของทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม ทำให้เกิดปัญหาทรัพยากร ขาดแคลน (ที่ดิน ป่าไม้ น้ำ และสินแร่ คือตัวอย่างที่ชัดเจน) ขณะที่สิ่งแวดล้อมก็เป็นพิษ จนกลายเป็นปัญหาสำคัญชองชาติ อย่ า งหนึ่ ง ในปั จ จุ บั น และนี่ ก็ คื อ ความรุ น แรงอี ก ชนิ ด หนึ่ ง เราอาจเรียกมันว่า ความรุนแรงต่อธรรมชาติ ทรัพยากรและ สิ่ ง แวดล้ อ ม ซึ่ ง ในที่ สุ ด แล้ ว ก็ จ ะเป็ นความรุ น แรงต่ อ สุ ข ภาพ และชีวิตความเป็นอยู่ของคนในสังคม อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ปั ญ หาทั้ ง หมดนี้ ไม่ ได้ ม าจากนโยบายที่ ไม่ ร อบคอบแต่ เพี ย ง อย่ า งเดี ย ว การที่ ป ระชาชนไม่ ได้ มี ส่ ว นร่ ว มในการตั ด สิ น ใจ เกี่ยวกับโครงการพัฒนาต่างๆ และการบังคับใช้กฎหมายหละ หลวมแบบลูบหน้าปะจมูก ก็มีส่วนทำให้ปัญหาขยายตัวรุนแรง ขึ้นด้วย ประชาชนในระดับรากหญ้าและประชาชนชายขอบ กลายเป็นผูทตองแบกรับปัญหาสิงแวดล้อมเป็นพิษและทรัพยากร ้ ี่ ้ ่ ขาดแคลน มากกว่าประชาชนในภาคส่วนอื่นของสังคม สำหรับมวลชนผู้แบกรับผลของความรุนแรงดังกล่าว ที่พอทน ได้ก็ก้มหน้ารับผลแห่งความรุนแรงนั้นต่อไป แต่ที่ทนไม่ได้ก็ กำลังมีจำนวนมากขึ้น มวลชนเหล่านี้ได้ลุกขึ้นมาเรียกร้องเอา กับรัฐอย่างแข็งขันและเอาจริงเอาจัง ในรูปแบบที่มีการจัดตั้ง เป็นกลุ่มเป็นองค์กร บ้างก็ประท้วงและคัดค้านโครงการทั้งของ รัฐและเอกชน ที่พวกเขาเห็นว่ามี หรือจะมีผลกระทบต่อวิถีชีวิต ของพวกเขา ไม่ว่าจะเป็นด้านอาชีพ สิ่งแวดล้อม แหล่งอาหาร สุขภาพ ถิ่นที่อยู่ หรือวิถีทางวัฒนธรรม ก็ตาม
ในช่ ว งเวลาหลายปี ที่ ผ่ า นมา มี ก ลุ่ ม และองค์ ก รจั ด ตั้ ง ของ ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบจากโครงการพัฒนาต่างๆ เกิดมาก ขึ้นเรื่อยๆ กระจายอยู่ทั่วประเทศ การเรียกร้องของกลุ่มและ องค์กรเหล่านี้ก็มีแนวโน้มมากขึ้นด้วย รายงานการวิจัยเรื่อง “สถานการณ์ด้านสิทธิมนุษยชนกับฐาน ทรัพยากรในสถานการณ์สากล” โดยนักวิจัยของสำนักงานคณะ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ระบุว่า ในช่วงเวลา 2 ปี จาก พ.ศ. 2547-2548 คณะอนุกรรมการ 5 คณะ ในคณะกรรมการ สิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ได้รับเรื่องร้องเรียนเกี่ยวกับการละเมิด สิทธิด้านฐานทรัพยากรทั้งสิ้น 229 เรื่อง กล่าวคือ ในปี 2547 มี 58 เรื่อง แต่ในปี 2548 มี 171 เรื่อง เกือบ 2 ใน 3 ของเรื่อง ที่ร้องเรียนเหล่านี้เป็นเรื่องเกี่ยวกับสิทธิในการจัดการที่ดินและ ป่า (ทั้งนี้ ไม่รวมเรื่องร้องเรียนซึ่งอาจจะมีในแหล่งอื่นอีก แต่ไม่ สามารถจะรวบรวมมาแสดงในที่นี้ได้) การลุกขึ้นประท้วงและร้องเรียนของกลุ่มเหล่านี้ ปฏิเสธไม่ได้ เลยว่าเป็นอาการที่แสดงออกของความรุนแรงเชิงโครงสร้าง แต่ ความจริ ง ที่ เจ็ บ ปวดก็ คื อ แทบทุ ก ครั้ ง ที่ มี ก ารจั ด การกั บ การ ประท้วงเรียกร้องของกลุ่มเหล่านี้ มักจะมีความรุนแรงทางตรง ในระดั บ ใดระดั บ หนึ่ ง เข้ า มาเกี่ ย วข้ อ งด้ ว ยเสมอ เช่ น การ กระทบกระทั่ ง กั นจนบาดเจ็ บ บางครั้ ง ก็ ถึ ง เสี ย ชี วิ ต การถู ก จับกุม หรืออย่างน้อยที่สุดก็ทำร้ายกันด้วยคำพูดที่อีกฝ่ายหนึ่ง รับไม่ได้
105
ความรุนแรงทางการเมือง: ล้ำเส้น ไร้กติกา?
ที่สุดแห่งความรุนแรงทางการเมืองของไทย คงไม่มีอะไรเท่ากับ การปฏิวัติรัฐประหารและการก่อกบฏเพื่อโค่นล้มรัฐบาล โดยมี รถถังและกระบอกปืนเป็นส่วนประกอบที่ขาดเสียมิได้ แต่ความ รุนแรงก็มิได้จำกัดอยู่ที่การใช้กำลังเพียงอย่างเดียว หากมีความ รุนแรงเชิงโครงสร้างในมิติอื่นๆ ตามมาอีกมากมาย บางทีก็ รุนแรงพอๆ กับก่อนการปฏิวัติรัฐประหาร หรือมากกว่าเสียอีก ในประวัติศาสตร์การปกครองของไทย ตั้งแต่เปลี่ยนจากระบอบ สมบูรณาญาสิทธิราช มาเป็นระบอบประชาธิปไตย ใน พ.ศ. 2475 จนถึง พ.ศ. 2551 มีการปฏิวัติรัฐประหารและการก่อกบฏ เกิดขึ้นทั้งสิ้น 24 ครั้ง (กบฏ 10 ครั้ง) หรือเกิดขึ้นทุกๆ 3 ปี ต่อครั้ง (มีบางปีที่เกิดเหตุการณ์เช่นนี้ขึ้นมากกว่า 1 ครั้ง คือ ปี 2476 = 2 ครั้ง ปี 2491 = 3 ครั้ง ปี 2494 = 2 ครั้ง และปี 2520 = 2 ครั้ง) แม้ว่า ในช่วงหลังๆ การปฏิวัติรัฐประหารจะทิ้ง ช่วงห่างมากขึ้น ก็ตาม ประเทศไทยจึงอาจจะเป็นประเทศเดียว ในภูมิภาคเอเชีย (หรืออาจจะในโลกด้วยซ้ำไป) ที่มีการปฏิวัติ รัฐประหารบ่อยที่สุด ที่เกิดขึ้นมาแล้วนั้นบางครั้งก็มีการสูญเสีย ทั้งชีวิตและเลือดเนื้อ แต่แม้ว่าจะไม่มีการเสียชีวิตและเลือดเนื้อ การปฏิวัติรัฐประหารก็คือความรุนแรงในตัวของมันเองอยู่แล้ว เพราะเป็นการใช้กำลังบังคับ ซึ่งเป็นวิสัยของการไร้วุฒิภาวะ ทางการเมือง
106
ข้อเท็จจริงที่ไม่อาจปฏิเสธได้คือ การปฏิวัติรัฐประหาร เป็นการได้มาซึ่งอำนาจมาโดยวิธีที่ไม่ชอบ อำนาจที่ได้มา จากวิธีที่ไม่ชอบ (ไม่ว่าจะมีคนชื่นชอบโดยเปิดเผยหรือไม่ เปิดเผยก็ตาม) ย่อมไม่มีความชอบธรรมในตัวของมันเอง และอำนาจที่ไม่ชอบธรรมย่อมยากที่จะนำไปสู่สิ่งที่ดีและ ชอบธรรมได้ ดั ง นั้ น จึ ง ไม่ แปลกที่ภ ายหลั ง จากการปฏิ วั ติ รัฐประหารทุกครั้งความรุนแรงทางโครงสร้างเดิมๆ และความ รุนแรงอย่างใหม่ก็เกิดขึ้น เช่น การคอรัปชั่น โกงกิน การใช้ อำนาจเกินขอบเขตของเจ้าหน้าที่รัฐ การฉกฉวยโอกาสเอารัด เอาเปรียบทางเศรษฐกิจ โดยกลุ่มผู้บริหารและพ่อค้านักธุรกิจ ที่โยงใยอยู่กับกลุ่มอำนาจ เนื้อแท้ของการปฏิวัติรัฐประหาร เป็นอุปสรรคทั้งต่อเสรีภาพ และการแสดงออกทางความคิ ด ซึ่ ง เป็ น ปั จ จั ย สำคั ญ ในการ พัฒนาทางปัญญา และต่อเศรษฐกิจของชาติด้วย จะเห็นได้เช่น หลั ง การปฏิ วั ติ เมื่ อ กั น ยายน 2549 สหรั ฐ อเมริ ก าชะลอการ เจรจาการค้าเสรีที่ได้เริ่มต้นกับไทยไว้ก่อนหน้านั้นแล้ว ขณะ เดียวกันอัตราการขยายตัวของมูลค่าการส่งออกไปหรัฐอเมริกา และประเทศคู่ค้าอื่นบางประเทศก็ลดลงด้วย ทั้งนี้เพราะประเทศ ที่ศิวิไลซ์ทางการเมืองส่วนมาก “ไม่สะดวก” ที่จะติดต่อค้าขาย กับประเทศที่มีรัฐบาลเผด็จการที่มาจากการรัฐประหารนั่นเอง ข้อมูลของกระทรวงพาณิชย์ชี้ให้เห็นว่า ในปี 2547 อัตราการ ขยายตัวของมูลค่าส่งออกไปสหรัฐอเมริกาอยู่ที่ระดับ 10.16% ในปี 2548 ลดลงเป็น 9.3% ในปี 2549 ซึ่งเกิดการรัฐประหาร ในประเทศไทยในปลายไตรมาสที่ 3 อัตราการขยายตัวลดลง เหลือ 8.9% และลดลงอย่างแรงในปี 2550 จนติดลบถึง -9.6% (ปี 2550 สหรัฐอเมริกาเองก็เริ่มมีปัญหาซับไพร์มภายในของ เขาด้วย) แต่ภายหลังประเทศไทยมีรัฐบาลมาจากการเลือกตั้ง เมื่อต้นปี 2551 แล้ว ทำให้ภาพพจน์ของประเทศดีขึ้น และทำให้ อัตราการติดลบของมูลค่าการส่งออกไปสหรัฐอเมริกาลดลงมา เหลือ -0.3 เท่านั้น ทั้งๆ ที่ในปี 2551 นั้นสหรัฐอเมริกาประสบ ประสบวิ ก ฤตเศรษฐกิ จ หนั ก กว่ า ปี ก่ อ นหน้ า นั้ น มากก็ ต าม ในทำนองเดียวกัน อัตราขยายตัวการส่งออกไปยังประเทศคู่ค้า สำคัญของไทย อย่างเช่น สหภาพยุโรป สหราชอาณาจักร และ ญี่ปุ่น ก็ลดลงอย่างมากด้วย อัตราการขยายตัวมากระเตื้องขึ้น บ้างก็ต่อเมื่อมีรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งในต้นปี 2551
ความรุ น แรงทางการเมื อ งอี ก รู ป แบบหนึ่ ง คื อ การชุ ม นุ ม ประท้ ว งที่ เ กิ ด ขึ้ นซ้ ำ ซากในช่ ว งเวลา 3-4 ปี ที่ผ่ า นมา ต้ อ ง ยอมรับว่า ในสังคมที่มีวุฒิภาวะทางการเมืองนั้น การชุมนุมด้วย ความสงบและไม่ก่อความเดือดร้อนแก่ประชาชนทั่วไป เป็น เรื่องปกติธรรมดา แต่ของไทยนั้นดูเหมือนจะเกินเลยไปกว่านั้น การชุมนุมประท้วงหลายครั้งจึงมีความรุนแรงทั้งทางตรงและ ทางอ้ อ ม อย่ า งใดอย่ า งหนึ่ ง ตามมา เช่ น การประท้ ว งของ กลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย (กลุ่มเสื้อเหลือง) และกลุมแนวร่วมประชาธิปไตยต่อต้านเผด็จการ (กลุมเสือแดง) ่ ่ ้ ความจริงที่น่าเศร้า คือ เชื้อไฟแห่งความรุนแรงในการชุมนุม ประท้วงเหล่านั้น ส่วนหนึ่งมาจากการมีรัฐบาลที่บริหารบ้าน เมืองไม่โปร่งใส มีผลประโยชน์ทับซ้อน และไม่รับฟังเสียงของ ประชาชน อีกส่วนหนึ่งมาจากความต้องการของกลุ่มผู้ชุมนุมที่ จะขับไล่และเอาชนะฝ่ายตรงข้ามให้ได้สถานเดียว โดยไม่ได้ คำนึงถึงประเทศชาติและประชาชนส่วนใหญ่ มิไยที่จะมีเสียง เตือนสติจากผู้หวังดี ปี 2551 เป็นปีที่คนไทยได้เห็นความรุนแรงทางการเมืองในรูป ของการชุมนุมประท้วงมากเสียจนจำแทบไม่ไหว การชุมนุม หลายครั้งมีทั้งความรุนแรงและความยืดเยื้ออย่างไม่มีเหตุผล ข้อมูลจากศูนย์เอราวัณ ซึ่งเป็นศูนย์ที่ช่วยเหลือฉุกเฉินด้านการ แพทย์ ระบุว่า เฉพาะการชุมนุมที่มีความรุนแรงจากการปะทะ กันระหว่างกลุ่มผู้ประท้วงกับเจ้าหน้าที่ตำรวจ หรือระหว่างกลุ่ม ผู้ประท้วงต่างสีกัน ในกรุงเทพมหานครเพียงที่เดียว มีทั้งสิ้น 12 ครั้ง ในปีที่ผ่านมา (เฉลี่ยเดือนละ 1 ครั้ง) ผลของการปะทะ กันทำให้มีผู้ได้รับบาดเจ็บ 737 คน และเสียชีวิต 8 คน ทั้งนี้ ไม่ ร วมความสู ญ เสี ย ที่ ม ากเกิ นจะประมาณ จากการบุ ก ยึ ด ทำเนียบรัฐบาล และสนามบินสุวรรณภูมิของกลุ่มพันธมิตรฯ การประท้วงที่เกินขอบเขตเช่นนั้นทำให้ประชาชนสับสน และแยกไม่ออกว่า นันคือ การประท้วงทางการเมือง หรือ ่ การก่อการร้ายต่อเศรษฐกิจและชือเสียงของประเทศกันแน่ ่ ที่กล่าวนั้นคือความรุนแรงทางตรง ซึ่งในตัวมันเองก็หนักหนา เกินกว่าจะรับได้อยู่แล้ว แต่ยังมีความรุนแรงที่ซ่อนอยู่เบื้องลึก และพร้อมจะระเบิดออกมาได้อีก หากไม่ถูกจัดการอย่างดีพอ นั่นคือ การแบ่งฝักแบ่งฝ่าย ความแตกแยก และ ความเกลียดชังในหมู่ประชาชน ตราบใดที่สิ่งเหล่านี ้ ยังมีอยู่ ความรุนแรงทางการเมืองก็มีโอกาสประทุ ขึ้นมาได้อก และความพยายามจะสมานฉันท์ก็ไม่ได้ ี เป็นอะไรมากกว่าวลีไพเราะที่ทำให้นโยบายของรัฐ ฟังดูหรู แต่ไม่มีผลในทางปฏิบัติ ในแง่หนึ่ง ความรุนแรงทางการเมืองที่เกิดขึ้น เมื่อปีที่ผ่านมา เป็นดัชนีที่บอกอยู่ในตัวมันเอง ว่า วุฒิภาวะทางการเมืองของสังคมไทยยังอยู่ ในระดับต่ำ เมื่อเทียบกับมาตรฐานสากล
อัตราการขยายตัว (ร้อยละ) ของการส่งออกสินค้าไทย ไปยังประเทศคู่ค้าสำคัญบางประเทศ พ.ศ. 2546-2551 ปี สหรัฐ ญี่ปุ่น สหราช สหภาพ อเมริกา ยุโรป อาณาจักร 2546 -2.4 11.4 10.5 4.4 2547 10.2 13.4 14.7 13.7 2548 9.3 3.1 11.3 -7.9 2549 8.9 12.5 3.5 15.5 2550 -9.6 6.6 0.2 -3.5 2551 -0.3 2.3 5.8 4.8
ที่มา : ศูนย์เทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร สำนักงานปลัดกระทรวงพาณิชย์
ความรุนแรงในสามจังหวัด ชายแดนภาคใต้: ไฟยังระอุ
ห้าปีหลังเหตุการณ์ปล้นปืนที่ค่ายกรม หลวงนราธิวาสราชนครินทร์ อำเภอ เจาะไอร้ อ ง จั ง หวั ด นราธิ ว าส จนถึ ง วันนี้ สถานการณ์ความรุนแรงที่ก่อให้ เกิดความสูญเสียทั้งชีวิตและทรัพย์สิน ของคนไทยจำนวนมาก ยังไม่มีทีท่าว่า จะสงบ ตัวเลขจำนวนเหตุการณ์ที่เกิด ขึ้นในแต่ละปี แม้จะเปลี่ยนแปลงขึ้นลง บ้ า ง แต่ ก็ ยั ง อยู่ ในระดั บ สู ง มาก เช่ น เฉพาะในปี 2551 ที่ผ่านมาหมาดๆ มี เหตุการณ์รุนแรงเกิดขึ้นทั้งสิ้น 1,370 ครั้ ง หรื อ เฉลี่ ย วั น ละ 3-4 ครั้ ง มี ประชาชนทังทหารตำรวจ และพลเรือน ้ ทั่ ว ไปเสีย ชีวิต 605 คน (เฉลี่ยวันละ เกือบ 2 คน) นอกจากนี้ยังมีผู้บาดเจ็บ อีก 1,171 คน ถ้านับรวมตลอดเวลา 5 ปี ชีวิตผู้คนที่สูญเสียไปแล้วมีมากถึง ที่มา : ศูนย์ปฏิบัติการสำนักงานตำรวจแห่งชาติส่วนหน้า จังหวัดยะลา 3,244 คน บาดเจ็บอีก 5,811 คน ส่วน ความสู ญ เสี ย ทรั พ ย์ สิ นทั้ ง ของรั ฐ และ ของเอกชนนั้ น ประมาณค่ า มิ ไ ด้ ข้ อ มู ล เท่ า ที่ มี อ ยู่ แ สดงว่ า ความรุนแรงในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้จะดำรงอยู่ต่อไป ความถี่ของเหตุการณ์ในภาคใต้มีแนวโน้มลดลง แต่ความรุนแรง ตราบเท่ า ที่ ม าตรการแก้ ปั ญ หายั ง ไม่ ส ามารถลงลึ ก ถึ ง ระดั บ ของเหตุการณ์มีแนวโน้มเพิ่มขึ้น และปฏิบัติการของกลุ่มผู้ก่อ รากเหง้าที่แท้จริงของเหตุปัจจัยแห่งความรุนแรงนี้ ความไม่สงบก็มีแนวโน้มเจาะกลุ่มเป้าหมายมากขึ้น นั่นเป็นเพียงบางส่วนของความสูญเสียที่พอจะนับเป็นตัวเลขได้ สื่อรุนแรง: สังคมตระหนัก แต่ยังมีผลของความรุนแรงอีกส่วนหนึ่งที่ไม่อาจนับได้ แต่ผล แต่ยังทำอะไรได้ไม่มาก ของมั น สามารถสั ม ผั ส ได้ อ ย่ า งเป็ น รู ป ธรรม นั่ น คื อ การที่ ประชาชนมีชีวิตอยู่ในความหวาดกลัว หวาดระแวง ไม่มั่นคง ในโลกยุคข้อมูลข่าวสารอย่างเช่นทุกวันนี้ แทบไม่มีที่ไหนที่สื่อ เครี ย ด ความสั ม พั นธ์ ในสั ง คมเปลี่ ย นไป ผู้ ค นสิ้ น หวั ง ขาด ไม่ ส ามารถเอื้ อ มมื อ เข้ า ไปถึ ง สื่ อ มาพร้ อ มกั บ ข้ อ มู ล ข่ า วสาร กำลังใจที่จะสรรค์สร้างสิ่งที่ดีงาม กล่าวสั้นๆ ความรุนแรงใน หลากหลายชนิ ด ไม่ ว่ า เราจะต้ อ งการหรื อ ไม่ ต้ อ งการก็ ต าม วันหนึ่งๆ ตั้งแต่ตื่นนอนในตอนเช้าจนถึงเข้านอนในตอนกลาง สามจังหวัดชายแดนภาคใต้คือ กรณีตัวอย่างที่ชัดเจนของภัยที่ คุกคามสุขภาวะทุกด้าน ในทุกระดับ ตั้งแต่บุคคลไปจนกระทั่ง คืน เราบริโภคข่าวสารผ่านสื่อต่างๆ แทบนับจำนวนครั้งไม่ถ้วน ไม่ว่าจะเป็นข่าว ความรู้หรือและความบันเทิง จากโทรทัศน์ สังคม วิ ท ยุ หนั ง สื อ พิ ม พ์ มิ ว สิ ค วิ ดี โ อ วิ ดี โ อเกมส์ อิ น เตอร์ เ น็ ต ความรุนแรงที่ผู้คนในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้กำลังประสบ โทรศัพท์มือถือ ภาพยนตร์ และหนังสือ ที่มีความหลากหลาย อยู่ในวันนี้ ไม่ได้เกิดมาจากสุญญากาศ หากมีรากหยั่งลึกอยู่ใน ทั้งเนื้อหาและการนำเสนอ ประวัติศาสตร์ โครงสร้างสังคมอันไม่เป็นธรรม และวัฒนธรรม ที่มองความแตกต่างของคนอื่นอย่างคับแคบ กล่าวอย่างเจาะจง เฉพาะโทรทัศน์นั้น ปัจจุบันครัวเรือนที่ไม่มีคงหาได้ยาก การ ความไม่เข้าใจในประวัติศาสตร์ท้องถิ่น บวกกับนโยบายรวม สำรวจในปี 2546 โดยมหาวิทยาลัยอัสสัมชัญ ร่วมกับมูลนิธิ ศู น ย์ แ ละการปฏิ บั ติ จ ากส่ ว นกลางที่ ไม่ เป็ นธรรม อั น เป็ น ผล เครือข่ายครอบครัว มูลนิธิเพื่อการพัฒนาเด็ก และสำนักงาน มาจากทั ศ นคติ ที่ยั ด เยีย ดความเป็ น อื่ น ให้ แ ก่ ก ลุ่ ม คนมี ค วาม กองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) พบว่า เด็กส่วน แตกต่างกับตน ไม่ว่าจะในด้านภาษา ศาสนา และวัฒนธรรม ใหญ่ ใ ช้ เวลาว่ า งดู ที วี ม ากที่ สุ ด ระหว่ า งวั น จั น ทร์ ถึ ง วั น ศุ ก ร์ ทั้งหมดนี้เป็นหัวเชื้อที่บ่มเพาะความขัดแย้ง ความหวาดระแวง เด็กใช้เวลาดูทีวีเฉลี่ยวันละ 3.5 ชั่วโมง แต่ในวันเสาร์อาทิตย์ และความเกลี ย ดชั ง ที่ น ำไปสู่ ก ารต่ อ ต้ า นด้ ว ยความรุ น แรง เวลาที่ เด็ ก นั่ ง อยู่ ห น้ า จอที วี เพิ่ ม เป็ น 5.5 ชั่ ว โมง กล่ า วได้ ว่ า ครอบครัวทุกวันนี้ “เลี้ยงลูกด้วยทีวี” มากขึ้น อย่างที่สังคมไทยไม่เคยประสบมาก่อน
สรุปเหตุการณ์ความไม่สงบและความรุนแรง ในจังหวัดชายแดนภาคใต้ พ.ศ. 2547-2551 เหตุการณ์ 2547 2548 2549 2550 ยิง 531 905 1,040 1,308 ทำร้าย 53 52 39 41 วางเพลิง 232 308 281 359 วางระเบิด 76 238 327 492 25 140 10 3 ปล้นอาวุธปืน สายไฟ ซิมการ์ด ชุมนุมประท้วง 2 - 14 45 422 219 214 ก่อกวน เช่น โปรยตะปูเรือใบ ฯลฯ 33 ฆ่าตัดคอ 0 12 3 13 จับเป็นตัวประกัน 0 1 1 0 รวม 952 2,078 1,934 2,475 ผู้บาดเจ็บและเสียชีวิต ผู้บาดเจ็บ 314 564 746 1,015 ผู้เสียชีวิต 491 1,105 1,200 1,844 รวม 805 1,669 1,946 2,859
2551 861 28 88 267 0 5 114 7 0 1,370 605 1,171 1,776
107
108
สิ่งที่สื่อนำมาให้เรา มีทั้งเรื่องที่ดีงามสร้างสรรค์ และที่เป็นเรื่อง รุนแรงหลากหลายรูปแบบ ในส่วนที่เป็นความรุนแรงนั้น บาง อย่างเราอาจตระหนักรู้ แต่บางอย่างเราอาจไม่ได้คิดเลยว่านั่น คือความรุนแรง โดยเฉพาะที่มาในนามของความบันเทิง เฉพาะ ในสื่อที่ใกล้ตัวเราที่สุด คือ โทรทัศน์ หนังสือพิมพ์และวิทยุนั้น แทบจะไม่มีวันไหนที่เราเปิดสื่อเหล่านี้ขึ้นมาแล้ว ไม่มีเรื่องที่เป็น ความรุนแรงให้เห็นหรือได้ยิน ทั้งนี้ ไม่รวมสื่อประเภทที่เสนอ เรื่องราวที่มีเนื้อหารุนแรงโดยตรง เช่น ภาพยนตร์ประเภทบูล้าง ๊ ผลาญหรื อ ยั่ ว ยุ ก ามารมณ์ และเกมส์ ป ระเภทรุ น แรงต่ า งๆ เป็นต้น ซึ่งมักมีแรงจูงใจในการผลิตที่แตกต่างออกไป การสำรวจเนื้อหารายการโทรทัศน์ โดยโครงการศึกษาและเฝ้า ระวัง สื่ อ เพื่อ สุขภาพของสังคมซึ่งวิเคราะห์รายการละครทาง โทรทัศน์ฟรีทีวีทั้ง 5 ช่อง ที่ออกอากาศระหว่างเวลา 16.0022.00 น. ในเดือนสิงหาคม 2548 พบว่ามีการนำเสนอเนื้อหา ด้านเพศ ความรุนแรง และการดูถูกเหยียดหยามคนบางกลุ่ม บางพวกแทรกอยู่ในเนื้อหาทุกเรื่อง ที่น่าเป็นห่วงคือในรายการ ละครก่อนข่าวภาคค่ำ ช่วงเวลา 16.00-20.00 น. มีปริมาณ ความรุ น แรงมากกว่ า ในละครที่ อ อกอากาศช่ ว งดึ ก เสี ย อี ก ขณะที่รายการซึ่งมีส่วนพัฒนาการศึกษาและการเรียนรู้ของเด็ก ลดลง แม้ ว่ า รั ฐ บาลจะเห็ น ความสำคั ญ ในเรื่ อ งนี้ และได้ มี นโยบายให้สอโทรทัศน์เสนอรายการทีเป็นประโยชน์ในการเรียนรู้ ื่ ่ ของเด็ก ให้ มากขึ้น แต่สิ่งที่เกิดขึ้นก็ยังไม่มากพอ ทั้ ง ในด้ า น ปริ ม าณและคุณภาพ ยังไม่สามารถเบียดสื่อรุ น แรงออกจาก ผังรายการได้มากนัก ต้องยอมรับว่า ในยุคที่พ่อแม่มีเวลาให้ลูกน้อยลงอย่างเช่นทุกวัน นี้ สื่ อ อย่ า งโทรทั ศ น์ วิ ดี โอเกมส์ และเกมส์ ค อมพิ ว เตอร์ มี บทบาทสำคัญในกระบวนการหล่อหลอมกล่อมเกลาพฤติกรรม ของเด็ก ด้วยเหตุนี้ จึงมีความกังวลว่าความรุนแรงที่ปรากฏใน สื่อเหล่านั้นจะมีอิทธิพลต่อความคิดและพฤติกรรมของเด็ก ใน สังคมตะวันตกมีการศึกษานับร้อยๆ เรื่องในช่วงเวลา ประมาณ 50 ปี ที่ผ่านมา ยืนยันว่า การเสพสื่อรุนแรงมีผลทำให้เด็กมี พฤติกรรมก้าวร้าว แม้ว่าสื่อรุนแรงจะไม่ใช่คำอธิบายเพียงอย่าง เดียวในเรื่องนี้ก็ตาม ความรุนแรงที่ปรากฏในสื่อ ก็ไม่ต่างมากนักกับความรุนแรงที่ เด็กได้เห็นในชีวิตจริง คือสามารถมีอิทธิพลต่ออารมณ์ ความ เชื่อ ทัศนคติ และพฤติกรรมของเด็กและวัยรุ่นได้มาก การวิจัย ในสังคมตะวันตกชีให้เห็นว่า อิทธิพลสำคัญของสื่อรุนแรงทีมต่อ ้ ่ ี เด็กคือ (1) ทำให้เกิดความรู้สึกว่าความรุนแรงเป็นสิ่งที่น่ากลัว (2) ทำให้ได้เรียนรู้รูปแบบและวิธีการทำให้เกิดความรุนแรง และความรู้นี้จะนำไปสู่พฤติกรรมก้าวร้าวได้ง่าย (3) ทำให้เกิด ความชินชากับความรุนแรงจนเห็นว่ามันเป็นสิ่งธรรมดา อิทธิพลข้อแรกและข้อสองนั้น อาจจะทำให้เด็กหลีกเลี่ยงหรือ ละเว้นความรุนแรงก็ได้ หรืออาจจะทำให้ใช้ความรุนแรงเป็น เครื่องมือทำให้ฝ่ายตรงข้ามกลัวและยอมอยู่ใต้อำนาจก็ได้ ขึ้น อยู่กับปัจจัยแวดล้อมอื่นๆ แต่อิทธิพลข้อที่สามเป็นสิ่งที่น่าเป็น
ห่ ว งมาก เพราะความชิ น ชาเมื่ อ บวกกั บ ความรู้ ใ นวิ ธี ก าร ทำความรุนแรง (ข้อสอง) แล้ว จะมีอิทธิพลเพียงพอที่จะทำให้ เด็กบางคนเลือกใช้วิธีการรุนแรงในการแก้ปัญหา ไม่ว่าจะเป็น ปัญหาความขัดแย้งกับเพื่อน หรือปัญหาส่วนตัวที่หาทางออก ไม่ได้ก็ตาม ที่ผ่านมามีตัวอย่างให้เห็น เช่น คำให้การของเด็กและวัยรุ่นที่ก่อ อาชญากรรมบางคนบอกชัดว่า เขาทำเพราะได้ตัวอย่างมาจาก ภาพยนตร์ หรือเกมส์คอมพิวเตอร์ที่เขาชื่นชอบ แม้การฆ่าตัว ตายของเด็กและวัยรุ่นที่มีลักษณะเป็นพฤติกรรมเลียนแบบก็ เคยปรากฏเป็นข่าวในต่างประเทศมาแล้ว โดยเด็กทำตามบุคคล ที่เขายึดถือเป็นแบบฉบับหรือคลั่งไคล้ เช่น ดาราหรือนักร้อง ที่ได้จบชีวิตของตัวเองด้วยอัตวินิบาตกรรม การที่สื่อรุนแรงทำให้ผู้เสพชินชากับความรุนแรง จนมองความ รุนแรงว่าเป็นสิ่งธรรมดานั้น ในแง่หนึ่งก็คือกระบวนการที่มัน ทำให้ ค วามรุ น แรงกลายเป็ น วั ฒ นธรรม คื อ เป็ น แนวทางที่ ยอมรับได้สำหรับจัดการความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล นั่นเอง เมื่อถึงระดับนั้น สังคมก็จะมองการกระทำบางอย่างที่ควรถือว่า เป็นความรุนแรง ว่าไม่ใช่เรื่องรุนแรงอีกต่อไป เช่น การเอา เปรียบผู้ที่ด้อยกว่า การทำร้ายคนที่ถือว่าเป็นคู่แข่ง การแก้แค้น ผู้ที่ทำร้ายตนด้วยการ “เอาคืน” ที่รุนแรงกว่า หรือแม้แต่การ ทุ จ ริ ต คอรั ป ชั่ น เป็ น ต้ น ทั ศ นะเช่ น นั้ น คื อ รากฐานของ วัฒนธรรมแห่งความรุนแรง ซึ่งไม่เป็นคุณูปการต่อสุขภาวะของ สังคมแต่อย่างใด สื่อลามก หรือสื่อที่เสนอเรื่องทางเพศในลักษณะเชิญชวน ถือ เป็ น ความรุ น แรงของสื่ อ อี ก รู ป แบบหนึ่ ง เพราะสามารถมี อิ ท ธิ พ ลต่ อ พฤติ ก รรมทางเพศที่ ไม่ พึ ง ปรารถนาของเด็ ก และ เยาวชนได้ สื่ อ ชนิ ด นี้ ในปั จ จุ บั น สามารถเข้ า ถึ ง ได้ ง่ า ย โดย เฉพาะที่อยู่ในรูปของละครทางโทรทัศน์ วีซีดีหนังโป๊ การ์ตูน ลามก มิวสิควิดีโอลามก เว็บลามก และการโฆษณาที่ใช้เพศเป็น เครื่องดึงดูดความสนใจ จริงอยู่ สื่อไม่ใช่ปัจจัยเพียงตัวเดียวที่มี อิทธิพลต่อพฤติกรรมทางเพศของเด็กและวัยรุ่น แต่ก็มีความ สำคัญ ทั้งต่อการเรียนรู้และต่อพฤติกรรม การสำรวจนักเรียน ชั้ น มั ธ ยมศึ ก ษาปี ที่ 1 ถึ ง 6 ของเอแบคโพล เมื่ อ เดื อ น กุมภาพันธ์ 2552 พบว่านักเรียนร้อยละ 13 เคยมีเพศสัมพันธ์ แล้ว ในจำนวนนี้ ร้อยละ 10 บอกว่าแรงผลักดันที่ทำให้มีเพศ สัมพันธ์คือ ภาพยนตร์ที่มีเนื้อหาเรื่องเพศ สื่อลามกในเว็บไซต์ และวีซีดี เป็นต้น แม้ว่าสังคมจะได้ให้ความสนใจเรื่องนี้มานาน ดังจะเห็นได้จาก การวิพากษ์วิจารณ์ในโอกาสและรูปแบบต่างๆ (การประชุม สัมมนา บทวิเคราะห์ กระทู้ในเว็บไซต์ ฯลฯ) แต่ก็ดูเหมือนว่า จะยังทำอะไรได้ไม่มากนัก ประเด็นสำคัญอยู่ที่ว่า การควบคุม การผลิตและการนำเสนอสื่อประเภทนี้ทำได้ยาก อีกด้านหนึ่ง มาตรการอย่างเช่นการกำหนดเรตติ้งรายการโทรทัศน์อย่างที่ ปรากฏอยู่ ทุ ก วั นนี้ ก็ ยั ง ไม่ มีก ารศึ ก ษาที่ชั ด เจนว่าทำให้คนดู ตระหนักและนำไปปฏิบัติจริงๆ มากน้อยเพียงใด
4
คือภัยที่คุกคามสุขภาวะ
กับการถูกผู้อื่นทำร้าย ความสูญเสียปีสุขภาวะจากการทำร้าย ตัวเองและฆ่าตัวตาย สูงกว่าความสูญเสียจากการถูกทำร้าย ความสูญเสียต่อเศรษฐกิจของชาติอันเนื่องมาจากการบาดเจ็บ และตายจากความรุนแรง ที่สำคัญมี 2 ส่วน คือ ส่วนที่เป็น ค่ า ใช้ จ่ า ยในการรั ก ษาพยาบาลโดยตรง กั บส่วนที่เป็นความ สู ญ เสี ย กำลั ง ผลิ ต (productivity) รายงานสถานการณ์ แ ละ ความสูญเสียปีสุขภาวะฯ ที่อ้างถึงข้างต้น ได้ประมาณการความ สูญเสียทางเศรษฐกิจ อันเนื่องจากการบาดเจ็บและเสียชีวิต จากความรุนแรง (การทำร้ายตัวเองและถูกทำร้าย) สำหรับ ปี พ.ศ. 2547 มีประเด็นที่น่าสนใจคือ - การบาดเจ็บและตายจากการทำร้ายตัวเองและถูก ผู้ อื่ นทำร้ า ยก่ อ ให้ เ กิ ด ความสู ญ เสี ย ทางเศรษฐกิ จ คิดเป็นมูลค่าประมาณ 33,000 ล้านบาท - มากกว่าร้อยละ 90 ของความสูญเสียทางเศรษฐกิจ เกิดจากความสูญเสียกำลังผลิต ซึ่งมีมูลค่าประมาณ 31,000 ล้ า นบาท และเป็ นความสูญเสียที่เกิดกับ ผู้ชายมากกว่าผู้หญิงประมาณ 4.7 เท่า - ร้อยละ 88 ของความสูญเสียกำลังผลิต มาจากการ เสียชีวิต
เพราะสุ ข ภาวะคื อ สภาพที่ ม นุ ษ ย์ มี ค วาม สมบู ร ณ์ พ ร้ อ มทั้ ง กาย จิ ต สั ง คม และ ปั ญ ญา เชื่ อ มโยงกั น เป็ น องค์ ร วมอย่ า ง สมดุล แต่ความรุนแรงขัดขวางและปิดกั้นไม่ ให้มนุษย์บรรลุถึงความสมบูรณ์พร้อมนั้น ดังนั้น จึงกล่าวได้ว่าความรุนแรงเป็นภัย คุกคามต่อสุขภาวะ ทั้งโดยตรงและโดยอ้อม ในทุ ก ระดั บ ตั้ ง แต่ ร ะดั บ บุ ค คลไปจนถึ ง ครอบครัว ชุมชน สังคม และประเทศชาติ
ความรุนแรงที่ก่อให้เกิดการบาดเจ็บหรือเสียชีวิตนั้น เป็นรูป ธรรมที่สัมผัสได้ไม่ยาก อีกทั้งสามารถวัดและบอกได้ว่า การ บาดเจ็บและการเสียชีวิตเนื่องจากความรุนแรง (ซึ่งในที่นี้รวม การทำร้ายตัวเองและการถูกทำร้าย) นั้น ทำให้ประชากรโดย รวมสู ญ เสี ย “ปี สุ ข ภาวะ” ไปมากน้ อ ยเพี ย งใด การสู ญ เสี ย สิ่งที่เรียกว่าปีสุขภาวะนี้ นักวิชาการสาธารณสุขกำหนดเรียกว่า เป็ น “ภาระโรค” ซึ่ ง ส่ ว นมากวั ด เป็ นความสู ญ เสี ย ในระดั บ ประชากรโดยรวม หรือในระดับมหภาค นอกจากความสูญเสีย ในรูปของภาระโรคแล้ว นักวิชาการสาธารณสุขยังประมาณการ ความสูญเสียต่อเศรษฐกิจของชาติ อันเนื่องมาจากการบาดเจ็บ และเสียชีวิตจากความรุนแรงได้ด้วย รายงาน “สถานการณ์และความสูญเสียปีสุขภาวะจากความ รุนแรงในประเทศไทย ปี พ.ศ. 2547” ของสำนักงานพัฒนา นโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ (เผยแพร่ กันยายน 2550) ระบุว่า การสูญเสียปีสุขภาวะของประชากรโดยรวม เฉพาะที่ เนื่องมาจากการตายและภาวะบกพร่องทางสุขภาพ ซึ่งมีสาเหตุ มาจากความรุ น แรง คิ ด เป็ น จำนวนปี ไ ด้ 2.7 แสนปี หรื อ ประมาณ 2.7% ของความสูญเสียปีสุขภาวะจากทุกสาเหตุ เนื่องจากผู้ชายบาดเจ็บและเสียชีวิตจากความรุนแรงมากกว่า ผู้หญิงหลายเท่า การสูญเสียปีสุขภาวะสำหรับประชากรเพศ ชายจึงสูงกว่าประชากรเพศหญิง กล่าวคือ ในปี 2547 ประชากร เพศชายสูญเสียปีสุขภาวะประมาณ 2.2 แสนปี หรือคิดเป็น ร้อยละ 3.8 ของการสูญเสียเนื่องจากเจ็บป่วยและตายจากทุก สาเหตุ ขณะที่ประชากรหญิงสูญเสียปีสุขภาวะประมาณ 5.6 หมื่นปี หรือคิดเป็นร้อยละ 1.3 เท่านั้น ถ้าเปรียบเทียบระหว่าง การบาดเจ็บและการตายจากการทำร้ายตัวเองและฆ่าตัวตาย
109
ภาระโรค (burden of disease) เป็ นดั ช นี สุ ข ภาพแบบ องค์ ร วม กำหนดขึ้ น เพื่ อ บอกให้ ท ราบถึ ง ความสู ญ เสี ย อันเกิดจากโรคหรือความเจ็บป่วยแต่ละชนิด โดยนำเอา ความสู ญ เสี ย 2 ด้ า น มาพิ จ ารณาไปพร้ อ มกั น คื อ (1) ความสูญเสียที่เกิดจากการตายก่อนวัยอันควร (Years of Life Lost - YLL) และ (2) ความสูญเสียจากการเจ็บ ป่วยหรือพิการ (Years Lived with Disability - YLD) ดัชนีนี้มีชื่อเรียกเฉพาะว่า “ปีสุขภาวะที่สูญเสียปรับด้วย ความบกพร่ อ งทางสุ ข ภาพ” (Disability-Adjusted Life Years - DALYs) ความสูญเสียอย่างแรกนั้น ก็คือผลต่าง ระหว่างอายุคาดเฉลี่ยสูงสุดของประชากร กับอายุที่บุคคล แต่ละคนเสียชีวิตอันเนื่องมาจากโรคหรือความเจ็บป่วยที่ นำมาวิเคราะห์นั้น ส่วนความสูญเสียอย่างที่สอง คือจำนวน เวลา (ปี) ที่เสียไปเพราะความเจ็บป่วยหรือพิการจากโรค หรื อ จากการเจ็ บ ป่ ว ยที่ ถู ก นำมาวิ เคราะห์ ดั ช นีนี้ ใช้ เป็ น มาตรวั ด ความสู ญ เสี ย ปี สุ ข ภาวะของประชากรในระดั บ มหภาค
ที่มา: Murray CJ and Lopez AD. 1996
ภาระโรค
110
- ร้อยละ 83 ของความสูญเสียกำลังผลิตเป็นความ สูญเสียในกลุ่มอายุ 15-44 ปี - อัตราความสูญเสียกำลังผลิตต่อการเสียชีวิต 1 ราย คิดเป็นมูลค่า 2.3 ล้านบาท สำหรับผู้ชาย และ 2.0 ล้านบาท สำหรับผู้หญิง - ความสู ญ เสี ย ที่ เ ป็ น ค่ า รั ก ษาพยาบาลมี มู ล ค่ า ประมาณ 1.9 พันล้านบาท - ร้อยละ 60 ของความสูญเสียทีเป็นค่ารักษาพยาบาล ่ เป็นความสูญเสียในกลุ่มอายุ 15-29 ปี ความสูญเสียที่กล่าวข้างต้นเป็นส่วนที่พอจะวัดเป็นตัวเลขได้ เท่านั้น แต่ภัยคุกคามจากความรุนแรงไม่ได้มีเฉพาะที่วัดเป็น ตั ว เลขได้ ยั ง มีผ ลทางจิ ต ใจ สั ง คม และปั ญ ญา ซึ่ ง เป็ น เรื่ อ ง ละเอียดอ่อน แต่ก็ส่งผลด้านลบต่อการดำรงชีวิตของมนุษย์ได้ ไม่น้อยไปกว่าการบาดเจ็บและการเสียชีวิต ประเด็นสำคัญ เราจะต้องเข้าใจว่า ผลกระทบของความรุนแรง ต่อสุขภาวะด้านใดด้านหนึ่ง มักจะส่งผลต่อเนื่องไปยังด้านอื่นๆ ด้วย แม้อาจจะไม่เชื่อมโยงถึงกันได้ทั้งหมด แต่ก็บอกถึงความ เป็นองค์รวมของสุขภาวะในชีวิตได้ เช่น ถ้าความรุนแรงจาก การทะเลาะวิวาททำให้เกิดการทำร้ายกันทางร่างกาย จนฝ่ายใด ฝ่ายหนึ่งหรือทั้งสองฝ่ายบาดเจ็บหรือเสียชีวิต การบาดเจ็บหรือ เสียชีวิตนั้นย่อมมีผลต่อจิตใจของผู้ที่เกี่ยวข้องอย่างหลีกเลี่ยงไม่ ได้ อาจจะเป็ น ความหวาดกลั ว ความระแวง ไม่ ไ ว้ ว างใจ ความเครี ย ด ความเกลี ย ดชั ง และโกรธแค้ น หรื อ แม้ ก ระทั่ ง ความอาฆาตพยาบาท สภาวะทางจิตใจเช่นนั้นสามารถนำไปสู่ ความแตกแยก และคุกคามต่อความสัมพันธ์ทางสังคม ผลที่ ตามมาอาจทำให้ ก ารอยู่ ร่ ว มกั นขาดความสงบสุ ข โดยนั ย นี้ ความรุนแรงทางตรงที่คุกคามสุขภาพกายนั้น สามารถมีผลต่อ
เนื่องไปถึงสุขภาวะทางจิตและสุขภาวะทางสังคมด้วย อีกตัวอย่างหนึ่ง จะเห็นได้จากความรุนแรงทางการเมือง ที่มี สาเหตุมาจากความขัดแย้งทางความคิดและผลประโยชน์ ซึ่งนำ ไปสู่การชุมนุมประท้วง แต่การชุมนุมประท้วงก็อาจพัฒนาไปสู่ ความรุนแรงทางตรงได้ ดังที่เกิดขึ้นแล้วหลายครั้งหลายหนใน ช่ ว ง 3-4 ปี ที่ ผ่ า นมา ขณะเดี ย วกั น เราก็ ป ฏิ เ สธไม่ ไ ด้ ว่ า การชุมนุมประท้วงในปีที่ผ่านมา ได้ก่อให้เกิดความแตกแยก ทางสังคม (ไม่ใช่เป็นแค่ความแตกต่างทางความคิดเท่านั้น) ใน ช่ ว งเวลาที่ มี ก ารประท้ ว งนั้ น ผู้ ค นจำนวนมากตกอยู่ ในภาวะ เครีย ดและอึ ด อั ด สั ง คมตกอยู่ ในสภาพอึ ม ครึม หาทางออก ไม่เจอ หันไปทางไหนมีแต่การแบ่งสีแบ่งฝ่าย ผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง มองไม่เห็นอย่างอื่นนอกจากความผิดและความเลวของฝ่าย ตรงข้าม ซึ่งทำให้ต้องการเอาชนะอีกฝ่ายหนึ่งให้ได้สถานเดียว ทางออกอื่นที่อยู่บนฐานของความเข้าใจและการใช้ปัญญาถูก มองข้าม นั่นก็คือสภาพที่สุขภาวะทางปัญญาถูกคุกคามโดยตรง ที่ สุ ด ของเหตุ ก ารณ์ ค วามรุ น แรงที่ คุ ก คามสุ ข ภาวะทุ ก ด้ า น เห็นจะไม่มีอะไรเกินเหตุการณ์ความไม่สงบในจังหวัดชายแดน ภาคใต้ ผลของเหตุการณ์รุนแรงที่มีต่อชีวิตร่างกาย สภาพจิตใจ การอยู่ร่วมกันในสังคม และภูมิปัญญาที่พัฒนาต่อเนื่องมานับ ร้อยปี มีมากเกินจะประมาณ ดังได้กล่าวแล้วข้างต้น ที่น่ากังวล คือ ยังไม่อาจคาดเดาได้ว่าเหตุการณ์จะจบลงเมื่อไร และด้วยวิธี อย่ า งไร แต่ ที่ แน่ น อนคื อ ภั ย ที่ คุ ก คามต่ อ สุ ข ภาวะยั ง ดำรงอยู่ และจะดำเนินต่อไป จนกว่าไฟแห่งความรุนแรงจะมอดลง ถ้าจะไม่ให้สุขภาวะถูกคุกคาม ก็คงหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะ ต้องหยุด หรือลดดีกรีแห่งความรุนแรงลงให้ได้ แต่นั่นคือ พันธกิจที่ท้าทายมากสำหรับสังคมไทยปัจจุบัน
ปีสุขภาวะที่สูญเสีย อันเนื่องมาจากสาเหตุความรุนแรงในประชากรไทย พ.ศ. 2547 ชาย หญิง จำนวนปี % ของความ จำนวนปี % ของความ สาเหตุ/ ความรุนแรง สุขภาวะที สูญเสียจาก ่ สุขภาวะที สูญเสียจาก ่ สูญเสีย ทุกสาเหตุ สูญเสีย ทุกสาเหตุ ตาย/เจ็บ/พิการ 5,716,465 100.0 4,228,613 100.0 จากทุกสาเหตุ จากความรุนแรงทุกชนิด 215,732 3.8 55,937 1.3 107,206 1.9 37,092 0.9 ทำร้ายตัวเอง 108,367 1.9 18,845 0.4 ถูกทำร้าย 156 0.0 0 0.0 สงคราม
ที่มา: ปรับจาก สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ. 2550.
รวม จำนวนปี สุขภาวะที ่ สูญเสีย 9,945,078 271,669 144,298 127,212 159 % ของความ สูญเสียจาก ทุกสาเหตุ 100.0 2.7 1.5 1.3 0.0
 ข้อเท็จจริงมีอยู่ว่า ความรุนแรงที่เกิดขึ้นกับมนุษย์ ไม่ ใช่ เรื่ อ งของสั ญ ชาตญาณ แต่ เ ป็ น สิ่ ง ที่ ม นุ ษ ย์ ส ร้ า งขึ้ น แม้ว่าความผิดปกติทางชีววิทยา และความบกพร่องทาง จิต อาจจะทำให้บางคนเสี่ยงต่อการกระทำรุนแรงได้ แต่ อิทธิพลของปัจจัยเหล่านั้นก็เป็นสิ่งที่ป้องกันหรือทำให้ลด น้อยลงได้ ภายใต้สิ่งแวดล้อมและการอบรมกล่อมเกลาที่ เหมาะสมและมีประสิทธิภาพ ข้อเท็จจริงนี้ ทำให้เรากล่าว ได้อย่างมั่นใจว่า ความรุนแรงเป็นสิ่งที่สามารถหลีกเลี่ยง หยุดหรือทำให้ลดน้อยลงได้ แม้จะเป็นสิ่งท้าทายก็ตาม
แต่ความรุนแรงมีความซับซ้อนหลากหลาย ดังได้แสดงให้เห็นมาแล้วข้างต้น จึงเป็นไป ไม่ได้ที่มาตรการแก้ปัญหาเพียงมาตรการเดียวจะเป็นเครื่องมือแก้ปัญหาความรุนแรง ที่ใช้ได้ผล ในทุกเรื่องและทุกระดับ มาตรการแก้ปัญหาความรุนแรงที่มีประสิทธิภาพ ควรเป็นมาตรการที่เป็นองค์รวม ให้ความสำคัญแก่กิจกรรมสอดแทรกที่จะก่อให้เกิด ความเปลี่ยนแปลงในระดับบุคคล ความสัมพันธ์ ชุมชน และสังคมไปพร้อมกัน
111
5
หยุดความรุนแรง: ท้าทาย แต่ ไม่เหลือวิสัย
ระดับบุคคล
มาตรการสำคัญ ในระดั บ บุ ค คล ควรมีจุ ด มุ่ ง หมายหลั ก อย่ า งน้ อ ย 2 ประการ คือ ประการแรก ควรมุ่งปลูกฝังทัศนคติและพฤติกรรมที่ไม่รุนแรงในกลุ่มเด็กและวัยรุ่น ทั่วไป เพื่อว่าพวกเขาจะได้ไม่เป็นผู้กระทำความรุนแรง ทั้งต่อผู้อื่นและต่อตัวเอง ขณะ เดียวกันก็จะได้มีทักษะที่จะหลีกเลี่ยงความรุนแรงได้ ประการที่สอง ควรมุ่งเปลี่ยน ทัศนคติและพฤติกรรมของบุคคลที่อยู่ในภาวะเสี่ยงต่อความรุนแรง ทั้งเด็กและ ผู้ใหญ่ โดยเฉพาะผู้ที่มีแนวโน้มจะเข้าไปเกี่ยวข้องกับความรุนแรง ทั้งในฐานะผู้ก่อ และผู้รับผลของความรุนแรง ในประการที่สองนี้ ผู้เกี่ยวข้องในโครงการป้องกัน ความรุนแรง จะต้องมีความรู้และไวต่อเหตุการณ์ สามารถแยกแยะได้ว่าอะไรคือ ปัจจัยเสี่ยงที่จะทำให้เด็ก วัยรุ่น ครอบครัว ผู้สูงอายุ และฝูงชน กระทำความ รุ น แรง ใครคื อ กลุ่ ม เสี่ ย ง และทางออกที่ เหมาะสมปราศจากความรุ น แรง คืออะไร แนวทางที่จะได้ผลในระดับบุคคลอาจทำได้หลายวิธี ตัวอย่างเช่น การ ให้การศึกษาในระบบโรงเรียน หรือการฝึกอบรมเฉพาะทาง ที่จะทำให้เด็ก เกิดการเรียนรู้และมีทักษะที่จะแก้ปัญหาความขัดแย้ง โดยไม่ใช้ความ รุนแรง โครงการลดปัญหาการล้อเลียนในโรงเรียน และโครงการอบรม ทางศีลธรรมที่จะช่วยให้เด็กและวัยรุ่นเรียนรู้วิธีบริหารความโกรธ
และอารมณ์ของตน แทนการระบายออกด้วยความรุนแรง สำหรับกลุ่มที่เสี่ยง ต่อความรุนแรงทั้งเด็กและผู้ใหญ่ (เช่น ผู้มีพฤติกรรมก้าวร้าว คิดฆ่าตัวตาย) ควรมีกิจกรรม หรือหน่วยงานที่ให้คำปรึกษา หรือให้การบำบัดถ้าจำเป็น
ระดับความสัมพันธ์
เพราะความขัดแย้งเป็นสาเหตุสำคัญอย่างหนึ่งของความรุนแรง ดังนั้น มาตรการที่จะลดความรุนแรงจากสาเหตุนี้ควรมุ่งให้คนรู้จักสร้าง และ จั ด การความสั ม พั น ธ์ กั บ คนรอบข้ า ง ในทุ ก ระดั บ เฉพาะอย่ า งยิ่ ง คือในครอบครัว ในโรงเรียน และสถานที่ทำงาน ในปัจจุบัน แม้ว่าสังคมจะตระหนักอยู่พอสมควรว่า ความรุนแรงใน ครอบครั ว มี ส าเหตุ ส ำคั ญ มาจากความสั ม พั นธ์ ที่ เปราะบาง แต่ โครงการที่ มุ่ ง สร้ า งความสั ม พั น ธ์ อั น ดี ใ นครอบครั ว ยั ง มี จ ำกั ด สื่อมวลชนและองค์กรที่ทำงานด้านส่งเสริมครอบครัวควรจะให้ ความสนใจในประเด็ นนี้ ม ากขึ้ น กิ จ กรรมอย่ า งเช่ น การให้ คำปรึกษา น่าจะเป็นสิ่งที่มีประโยชน์ ไม่เฉพาะสำหรับคู่สามี ภรรยาที่มีปัญหาเท่านั้น หากยังเป็นประโยชน์สำหรับรายที่ไม่มี ปั ญ หาด้ ว ย เนื่ อ งจากปั ญ หาอาจจะเกิ ด ขึ้ น เมื่ อ ใดก็ ไ ด้ แต่ สำหรั บ บางรายที่ มี ปั ญ หาเรื้ อ รั ง อาจจำเป็ นต้ อ งได้ รั บ การ บำบัด ดังนั้น โครงการประเภทครอบครัวบำบัดอาจจะมีความ จำเป็น นั่นหมายถึงการเตรียมทั้งด้านบุคลากรและด้านสิ่ง อำนวยความสะดวกเพื่อการนี้ นอกจากนี้ การให้การศึกษาแก่พ่อแม่เกี่ยวกับการอบรมเลี้ยง ดูบุตรวัยต่างๆ ก็มีความสำคัญ โดยเฉพาะในยุคที่พ่อแม่มี เวลาให้แก่ลูกน้อยลงเช่นทุกวันนี้ กิจกรรมประเภทนี้ควรถือ เป็นส่วนสำคัญของการศึกษาสำหรับประชาชน ซึ่งสื่อมวลชน แขนงต่างๆ สามารถทำได้ และถ้าจะให้ดียิ่งขึ้น กิจกรรมส่ง เสริมความสัมพันธ์ในครอบครัวควรจัดควบคู่ไปกับการรณรงค์ เพื่อการลด ละ เลิก การดื่มสุรา ยาเสพติด และการพนัน เพราะมีการศึกษาจำนวนมากชี้ว่า สิ่งเหล่านี้เป็นปัจจัยที่นำไปสู่ ความรุนแรงในครอบครัว
112
การขับเคลื่อนในระดับ มหภาค เช่นนี้จะต้อง ประสานพลังจาก 3 ด้านไปพร้อมกัน คือการขับเคลื่อนความรู้ ขับเคลื่อนนโยบาย และขับเคลื่อนสังคม ในลักษณะสามประสาน หรือยุทธศาสตร์ สามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา
ระดับชุมชน
มาตรการป้ อ งกั นความรุ น แรงในชุ ม ชน ควรมุ่ ง ทำให้ คนในชุมชนตระหนักในภัยคุกคามจากความรุนแรง ให้มีการพูดคุย แลกเปลี่ยนความคิดเห็น กระตุ้นให้เกิดความร่วมมือ และเฝ้าระวัง ไม่ให้โอกาสที่ความรุนแรงในรูปของอาชญากรรม หรือการทะเลาะ วิ ว าทจะเกิ ด ขึ้ น ได้ รู ป แบบของกิ จ กรรมอาจจะเป็ นการรณรงค์ เพื่ อ ให้การศึกษาแก่ประชาชนในชุมชน โดยใช้สื่อมวลชนที่มีอยู่ ดำเนินการ ลดปัจจัยเสี่ยงและพื้นที่เสียงที่จะนำไปสู่ความรุนแรง เช่น สถานบันเทิง บ่อน และอบายมุขต่างๆ ขณะเดียวกันก็เพิ่มพื้นที่ดี เช่น สวนสาธารณะ ห้องสมุด และสนามกีฬา จัดให้มีการเฝ้าระวังความรุนแรงโดยคนในชุมชน ร่วมมือกัน จัดให้มีแสงสว่างที่เพียงพอตามถนนและตรอกซอย และให้มี กลไกภายในสังคมเพื่อจัดการความขัดแย้งทุกระดับ โดยใช้หลักสมานฉันท์ เป็นสำคัญ โดยสรุปคือ ควรส่งเสริมกิจกรรมที่จะทำให้เกิด “ชุมชนสีขาว”
ระดับสังคม
มาตรการในระดับสังคมจะต้องมีเป้าหมายที่ชัดเจนเพื่อการขับ เคลื่อน สู่สังคมที่ไร้ความรุนแรง การขับเคลื่อนในระดับมหภาค เช่ นนี้ จ ะต้ อ งประสานพลั ง จาก 3 ด้ า นไปพร้ อ มกั น คื อ การ ขับเคลื่อนความรู้ ขับเคลื่อนนโยบาย และขับเคลื่อนสังคม ใน ลักษณะสามประสาน หรือยุทธศาสตร์สามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา
ขับเคลื่อนความรู้
เพราะความรุนแรงเป็นปัญหาสังคมที่ซับซ้อน การแก้ปัญหานี้ จะต้องทำบนพื้นฐานของความรู้และข้อมูลที่เพียงพอ เชื่อถือได้ ดังนั้น จึงจำเป็นต้องมีการสร้างและการจัดการความรู้ให้ชัดว่า สังคมไทยมีความรุนแรงอะไรบ้าง ขนาดของปัญหานั้นๆ อยู่ใน ระดับใด ใครคือกลุ่มเสี่ยง แนวโน้มเป็นอย่างไร อะไรเป็นเหตุ ปัจจัยสำคัญ จะแก้ได้อย่างไร และจะระดมองค์ความรู้ตลอดจน แนวทางปฏิ บั ติ ที่ มี อ ยู่ ใ นสั ง คมและวั ฒ นธรรมมาใช้ ใ ห้ เ ป็ น ประโยชน์ได้อย่างไร บทความนี้ได้แสดงให้เห็นชัดว่า ยังมีช่องว่างทางความรู้ในเรื่อง ความรุนแรงอยู่มากในสังคมไทย ข้อมูลที่มีอยู่บ้างในบางเรื่องก็ กระจัดกระจาย ไม่มการจัดการทีดเท่าทีควร ทำให้ผู้ปฏิบัติงาน ี ่ ี ่ ประสบความยากลำบากในการนำไปแปลเป็นกิจกรรมเพื่อการ ขับเคลื่อน ในระดับชาติจึงน่าจะมี “สถาบันจัดการความรู้ ด้านความรุนแรงในสังคม” หากสถาบันเช่นนั้นเกิดขึ้นได้จริง ควรจะเป็นหน่วยงานที่มีความเป็นอิสระและคล่องตัวพอสมควร การพัฒนาระบบข้อมูลควรมีเป้าหมายชัดเจน เพื่อวางเป้าหมาย ที่สามารถวัดได้ว่า สังคมไทยควรจะบรรลุถึงจุดใดในเรื่องการ ลดความรุนแรง เช่น ในเรื่องฆ่าตัวตาย จะต้องมีอัตราไม่เกิน เท่าไรต่อแสนประชากร และการฆ่ากันตายต้องไม่เกินเท่าไร ต่อแสนประชากร เป็นต้น ความรู้นั้นจะต้องมีอย่างต่อเนื่อง และจะต้องสื่อไปยังสังคมและผู้กำหนดนโยบาย เพื่อการขับ เคลื่อนต่อไป หน่วยงานหลายหน่วยที่มีอยู่อาจจะมีบทบาทสำคัญในเรื่องนี้ เช่น หน่วยงานวิจัยในมหาวิทยาลัย สำนักงานคณะกรรมการ วิจัยแห่งชาติ และสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) เป็นต้น สำหรับสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุข ภาพ (สสส.) ในฐานะองค์กรที่ขับเคลื่อนทางสุขภาพโดยตรงอยู่ แล้ ว ก็ อ าจจะมี บ ทบาทเข้ า มาหนุ นช่ ว ยงานด้ า นการจั ด การ ความรู้ได้ส่วนหนึ่ง
การปฏิ บั ติ เฉพาะเรื่ อ งกฎหมายนั้ น ปั จ จุ บั นนี้ สั ง คมไทยมี กฎหมายที่จ ะให้ ค วามคุ้ม ครอง หรื อ ดูแ ลด้ านสวัสดิการของ ประชากรกลุ่ ม ต่ า งๆ อยู่ พ อสมควร เช่ น พระราชบั ญ ญั ติ คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 พระราชบัญญัติผู้สูงอายุแห่งชาติ พ.ศ. 2546 พระราชบัญญัติคุ้มครองเด็ก พ.ศ. 2546 และล่าสุด คื อ พระราชบั ญ ญั ติ คุ้ ม ครองผู้ ถู ก กระทำด้ ว ยความรุ น แรงใน ครอบครัว พ.ศ. 2550 พระราชบัญญัติเหล่านี้มีผลในด้านการ คุ้มครองและเยียวยาผู้ถูกกระทำรุนแรงได้ในระดับหนึ่ง แต่ผล ในทางป้องกันความรุนแรงอาจจะไม่ชัดเจนเท่าที่ควร ดังนั้น นโยบายและยุทธศาสตร์ที่จะมีผลในเชิงป้องกันคือสิ่งที่ควรจะ ได้ทำให้ชัดเจนกว่าที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน ตัวนโยบายที่จะมีผลในเชิงป้องกันความรุนแรง ที่น่าจะได้ทำให้ ชัดเจนมากขึ้น เช่น นโยบายกระจายรายได้ นโยบายพัฒนา หลักประกันความมั่นคงทางสังคม (social safety net) และ นโยบายการสร้างความสมานฉันท์แห่งชาติ เป็นต้น นโยบาย เหล่านี้จะต้องพัฒนาและดำเนินการอย่างมีส่วนร่วมจากทุกภาค ส่วน ไม่เฉพาะแต่ฝ่ายรัฐและฝ่ายการเมืองเท่านั้น แต่ต้องร่วม กันทั้งสังคม โดยอาศัยกระบวนการต่างๆ ที่มีอยู่ เช่น สมัชชา สุขภาพ สภาผู้นำชุมชน สภาที่ปรึกษาทางเศรษฐกิจและสังคม รวมทังกลไกองค์การปกครองท้องถิน และรัฐสภาด้วย โดยสรุปคือ ้ ่ ต้องดำเนินการในลักษณะกระบวนการพัฒนานโยบายสาธารณะที่ ประชาชนมีส่วนร่วม (Participatory Public Policy Process)
ขับเคลื่อนสังคม
เพราะความรุ น แรงมี ร ากหยั่ ง ลึ ก อยู่ ใ นโครงสร้ า งสั ง คมและ วัฒนธรรม การขับเคลื่อนสังคมเพื่อลดความรุนแรงจะต้องมุ่ง ปรับเปลี่ยนโครงสร้างสังคมและวัฒนธรรมแห่งความรุนแรง จะ ต้องมียุทธศาสตร์และกระบวนการในการขับเคลื่อนสังคมทั้ง สั ง คมออกจากความรุ น แรง และไปสู่ ก ารสร้ า งสั ง คมและ วัฒนธรรมใหม่ ที่เอื้อต่อความเสมอภาคและสมานฉันท์ การขับเคลื่อนนี้จะต้องทำผ่านระบบการศึกษา สื่อสารมวลชน การรณรงค์ และกลไกทางสั ง คม ตั้ ง แต่ ค รอบครั ว ศาสนา ชุมชน ท้องถิ่น ไปจนถึงประเทศโดยรวม สังคมที่มีความรู้ความ เข้าใจในปัญหา มีพลังจากการมีส่วนร่วม และมีจุดมุ่งหมายร่วม กันเช่นนี้ ก็จะรวมกันขับเคลื่อนนโยบายได้อย่างมีประสิทธิภาพ ด้วย
113
ขับเคลื่อนนโยบาย
การขั บ เคลื่ อ นด้ า นนโยบายมี เรื่ อ งสำคั ญ ที่ เ กี่ ย วข้ อ งกั น อยู่ 2 เรื่ อ ง เรื่ อ งแรกคื อ ตั ว นโยบายพร้ อ มด้ ว ยยุ ท ธศาสตร์ บนพื้นฐานของความรู้และข้อมูลที่ดี เรื่องที่สองคือ กฎหมาย ซึ่งเป็นเครื่องมือและกลไกที่จะนำนโยบายและยุทธศาสตร์ไปสู่
ความรุนแรงไม่ใช่สิ่งที่จะหยุดหรือลดลงได้ด้วยการ ร้ อ งขอ แต่ ด้ ว ยการลงมื อ ทำ บนพื้ น ฐานของ ความรู้ที่เพียงพอ นโยบายที่ถูกต้อง และการขับ เคลื่อนที่ทุกภาคส่วนร่วมมือกันอย่างเป็นเอกภาพ มีแต่การลงมือทำเช่นนี้เท่านั้นที่จะทำให้การหยุด ความรุนแรง ซึ่งเป็นงานท้าทาย กลายเป็นงานที่ ไม่ยากเกินวิสัยที่จะทำได้
ภาคผนวก
บรรณานุกรม: ตัวชี้วัดระบบบริการสาธารณสุข
ภาษาไทย ชื่นฤทัย กาญจนะจิตรา และคณะ. 2548. สุขภาพคนไทย 2548. กรุงเทพฯ: สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล. ปราโมทย์ ประสาทกุล และปัทมา ว่าพัฒนวงศ์. 2549. ภาวะการตาย และความยืนยาวของชีวิตประชากรไทย.ใน กฤตยา อาชวนิจกุล และวรชัย ทองไทย (บรรณาธิการ). ประชากรและสังคม 2549 : ภาวะการตาย ภาพสะท้อนความมั่นคงของประชากร. หน้า 2233. กรุงเทพฯ: บริษัทแปลนพริ้นติ้งจำกัด พินิจ ฟ้าอำนวยผล. 2549. รายงานผลการศึกษาการพัฒนาดัชนี ชี้วัดเพื่อการวิเคราะห์ข้อมูลผู้ป่วยในของ 3 กองทุน. สนับสนุน โดยสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ. วิโรจน์ ตั้งเจริญเสถียร และคณะ. 2549. รายงานสถานะสุขภาพ คนไทย: การวิเคราะห์ขอมูลจากการสำรวจ อนามัยและสวัสดิการ ้ พ.ศ.2546. ใน วารสารวิชาการสาธารณสุข 15 (4) : หน้า 515527. วิโรจน์ ตั้งเจริญเสถียร. 2551. เอกสารประกอบการประชุมร่วมกัน ระหว่ า งคณะทำงานด้ า นเอดส์ ณ โรงแรม ริ ช มอนด์ จั ง หวั ด นนทบุรี ใน วันที่ 11 สิงหาคม 2551. สมาคมแพทย์ โรคหั ว ใจแห่ ง ประเทศไทย ในพระบรมราชู ป ถั ม ภ์ . 2549. รายงานผลการศึกษาสถานการณ์โรคหลอดเลือดหัวใจ จากทะเบี ย นโรค. สนั บ สนุ น โดยสมาคมแพทย์ โ รคหั ว ใจแห่ ง ประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ สำนักงานกองทุนสนับสนุน การสร้างเสริมสุขภาพ สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข เครือข่าย ประสานงานวิจัยคลินิก สหสถาบัน. สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ. 2551. ระบบจ่าย ตรงค่ า รั ก ษาพยาบาลสวั ส ดิ ก ารรั ก ษาพยาบาลข้ า ราชการ. เอกสารนำเสนอในวั นที่ 12 กั น ยายน 2551 ณ ห้ อ งประชุ ม สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.). สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2534. การสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2534. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2539. การสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2539. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2543. การสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2543. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2543. การสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน พ.ศ.2543. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2544. การสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2544. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2545. การสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน พ.ศ.2545. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ
114
สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2546. การสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2546. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2547. การสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2547. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2547. การสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน พ.ศ.2547. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2548. การสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2548. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิตแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสือสาร. ิ ่ 2549. การสำรวจอนามัยและสวัสดิการ พ.ศ.2549. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิตแห่งชาติ. ิ สำนักงานสถิติแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการ สื่อสาร. 2549. การสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน พ.ศ.2549. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิติแห่งชาติ. สำนักงานสถิติแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการ สื่ อ สาร. 2549. รายงานการสำรวจการอนามั ย เจริ ญ พั น ธุ์ พ.ศ.2549. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิติแห่งชาติ. สำนักงานสถิติแห่งชาติ กระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการ สือสาร. 2550. รายงานผลทัวราชอาณาจักรการสำรวจสถานการณ์ ่ ่ เด็กในประเทศไทย ธันวาคม 2548-กุมภาพันธ์ 2549. กรุงเทพฯ: สำนักงานสถิติแห่งชาติ. สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ (บรรณาธิการ). 2547. การสาธารณสุขไทย 2545-2547.กรุ ง เทพฯ: โรงพิ ม พ์ อ งค์ ก ารรั บ ส่ ง สิ น ค้ า และ พัสดุภัณฑ์. สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ (บรรณาธิการ). 2550. การสาธารณสุขไทย 2548-2550.กรุ ง เทพฯ: โรงพิ ม พ์ อ งค์ ก ารรั บ ส่ ง สิ น ค้ า และ พัสดุภัณฑ์. สุวทย์ วิบลผลประเสริฐ. (มปป.) ไม่ระบุป.ี เอกสารประกอบการประชุม ิ ุ Inequitable Access to Innovative Health Technologies: The Challenges to the Grand Challenges in Global Health. ภาษาอังกฤษ Comptroller Generals Department. 2008. Secondary data on CSMBS expenditure in various years. Bangkok; Ministry of Finance. Hill, K., Vapattanawong P. et al. 2007. Epidemiologic transition interrupted: a reassessment of mortality trends in Thailand, 1980-2000. In International Journal of Epidemiology. 36: 374-84. International Health Policy Program. 2008. Thai National Health Account 1994-2005. Nonthaburi: IHPP. International Health Policy Program. 2008. The final report of Investment Plan for Health in the 10th National Development Plan. Nonthaburi; IHPP. Kasemsap V, Prakongsai P and Tangcharoensathien V. 2005. Budget impact analysis of a policy on universal access to RRT under universal coverage in Thailand. In: Tangcharoensathien V, Kasemsap V, Teerawatananon Y, Supaporn T, Vasavid C and Prakongsai P. 2005. Universal Access to Renal Replacement Therapy in Thailand :
A policy analysis. Nonthaburi; International Health Policy Program. Kessomboon P., Panarunothai S. and Wongkanaratanakul P. 2005. Detecting Adverse Events in Thai Hospitals Using Medical Record Reviews: Agreement among Reviewers. J Med Assoc Thai 2005; 88(10): 1412-8. Limwattananon S, Tangcharoensathien V, and Prakongsai P.2007. Catastrophic and Poverty Impacts of Health Payments: Results from National Household Surveys in Thailand. In WHO Bulletin 85(8).600-6. Porapakkham Y. et al. 2008. Improving vital statistics and cause of death statistics: the experience of Thailand. Revenga A, Over M, Masaki E, Peerapatanapokin W, Gold J, Tangcharoensathien V and Thanprasertsuk S. 2006. The Economics of Effective AIDS Treatment Evaluating Policy Options for Thailand. Washington; the World Bank. Rhode J, Cousens S, Chopra M, et al. 2008. Alma-Ata Rebirth and Revision 4: 30 years after Alma Ata: has primary health care worked in countries? The Lancet Vol 372; 950-61. Limwattananon S. analyzed from the World Health Survey (WHS) data, World Health Organization. Scholz W, Hennicott J C and Sakunphanit T. 2008. Technical Paper on Long Term Projection on Thai Health Care Expenditure. EU Health Care Reform Project, Nonthaburi; National Health Security Office. Srithamrongsawat S. 2007. Payment Methods of Health Insurance in Thailand. Presentation to the Workshop on Perspectives and Chanllanges in Health Care Financing. Tangcharoensathien V. et al. 2007. “Improving Health-Related Information Systems to Monitor Equity in Health: Lessons from Thailand. In The Economics of Health Equity. New York: Cambridge University Press. 222-246 Tangcharoensathien V.2006.Role of Pharmaco-Economic in Thailand. PowerPoint Presentation on ISPOR in Shanghai. March 2006. Tangcharoensathien, V., Tisayatikorn, K. et al. 2005. Equity in the Thai health system: experiences of high executive administrators in the Ministry of Public Health, Thailand. In Journal of Health Science. 14(3):436-52. Tangcharoensathien, V., Limwattananon, S. et al. 2006. Perspectives of Thai Stakeholders on Equity in Health Nonthaburi, Aserm Trust Fund, work package No5. The World Bank, 2002. World Development Indicator 2002.The United States of America: The World Bank. First printing. Tisayaticom K, Patcharanarumol W, Tangcharoensathien V, Tiampriwan A and Sumalee H. 2007. Technical paper No.6: SHA-Based Health Accounts in the Asia/Pacific Region: Thailand 2005. In:THE JOINT OECD/KOREA RCHSP SHA TECHNICAL PAPERS. Seoul; Joint OECD/Korea RCHSP. Vapattanawong P. et al. 2007. Reductions in child mortality levels and inequalities in Thailand: analysis of two censuses. In Lancet Vol.369.March 10. Page: 850-855. World Health Organization. 2006.The World Health Report 2006: working together for health. Ganeva:World Health Organization. World Health Organization. 2007. Evertbody Business: Strengthening Health System to Improve Health Outcomes: WHO’s Framework for Action. Geneva: Worlld Health Organization.
บรรณานุกรม: 10 สถานการณ์เด่นทางสุขภาพ 1. การเมืองแบ่งขั้ว คนไทยแบ่งข้าง... สัญญาณอันตรายของสังคมไทย
1 “สั ง คมเดิ น หน้ า สู่ ค วามรุ น แรง”. กรุ ง เทพธุ ร กิ จ บี ส วี ค . (1-7 กันยายน 2549). 2 “Yes หรือ No ก็ไม่ OK”.. เทศมองไทย. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับ ที่ 1410 (24-30 สิงหาคม 2550). 3 “ไทยรองบ๊วยอาเซียน อันดับประเทศที่สงบสุขที่สุด”. สรุปข่าวใน ประเทศ. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1449 (23-29 พฤษภาคม 2551). 4 สุรชาติ บำรุงสุข. “สงครามการเมือง-สงครามกลางเมือง”. ยุทธ บทความ. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1448 (16-22 พฤษภาคม 2551). 5 ศัลยา ประชาชาติ. “สงคราม (กลาง) การเมือง ต่างชาติลดเครดิต ประเทศ สยามประเทศ ungovernable”. บทความพิเศษ. มติชน สุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1464 (5-11 กันยายน 2551). 6 “วิกฤตการเมืองทำสูญแล้ว 3.5 หมื่นล้าน ยืดเยื้อถึงสิ้นปีคาดพัง แสนล้าน”. สรุปข่าวในประเทศ. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1465 (12-18 กันยายน 2551). 7 นิธิ เอียวศรีวงศ์. “ความขัดแย้งสุดโต่ง”. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับ ที่ 1453 (20-26 มิถุนายน 2551). 8 พงศ์ธรรม เผ่าไท. “พื้นที่กลางระหว่างสองขั้วความขัดแย้งใน สังคม (1)”. บทความพิเศษ. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1475 (2127 พฤศจิกายน 2551). 9 นายดาต้า. “ความสุขที่หายไป”. เมนูข้อมูล. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1470 (17-23 ตุลาคม 2551). 10 “ข่ า วสายกลางมาแรง สานเสวนา-3 หยุ ด จี้ 2 ขั้ ว ยุ ติ ค วาม รุนแรง”. แมลงวันในไร่ส้ม. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1472 (31 ตุลาคม - 6พฤศจิกายน 2551). 11 “ตุลาฯ เศร้าของสังคมไทย”. เทศมองไทย. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1471 (24-30 ตุลาคม 2551). 12 “ไทยติดที่ 7 ปท.อันตรายที่สุดในโลก”. สรุปข่าวในประเทศ. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1477 (5-11 ธันวาคม 2551). 13 “เครดิ ต ประเทศเดี้ ย ง ยึ ด สนามบิ น สุ ว รรณภู มิ ร้ า ยกว่ า ซาร์ ส สึนามิ”. รายงานพิเศษ. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1477 (5-11 ธันวาคม 2551). 14 “นายกฯ สั่งเฉียบจับมือป่วน/ลอบทำร้ายผู้อื่น/เตือนข้าราชการ/ วางตัวเป็นกลาง”. สยามรัฐ. (10 มกราคม 2552). 15 “ผลสอบแก๊สน้ำตา 7 ต.ค. “การเมือง”รอด ตร.ขอหมายจับ 21 พธม.” มติชนรายวัน. (21 กุมภาพันธ์ 2552). 16 สุรชาติ บำรุงสุข. “แบ่งขั้ว-แยกข้าง: การเมืองไทย 2552”. ยุทธ บทความ. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1487 (13-19 กุมภาพันธ์ 2552).
115
2. ยาเสพติดกลับมาเบ่งบาน เพราะการเมืองอ่อนแอ
1 สถิติคดีอาญา 5 กลุ่ม ทั่วราชอาณาจักร. ศูนย์ข้อมูลข้อสนเทศ สำนักงานตำรวจแห่งชาติ. สืบค้นจาก [http://statistic.ftp. police. go.th/dn_main.htm] เมื่อวันที่ 10 มกราคม 2552. 2 สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด. อ้าง ใน สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ (บรรณาธิการ). การสาธารณสุขไทย 2548-2550. นนทบุรี: สำนักนโยบายและยุทธศาสตร์ กระทรวง สาธารณสุข. น. 134. 3 กุ ล ภา วจนสาระ และกฤตยา อาชวนิ จ กุ ล . ความมั่ นคงของ ปั จ เจกบุ ค คลในสั ง คมไทย. รายงานเสนอต่ อ The United Nations Development Programme (UNDP). ธันวาคม 2551. 4 “ปส.พอใจคุมยาเสพติดช่วงปีใหม่”. ผู้จัดการรายวัน. (7 มกราคม 2551). 5 “ตร.รวบเครือข่ายว้าแดงพร้อมยาบ้าครึ่งแสน หลังโรงงาน 53 แห่งเร่งปัมส่งเข้าไทย”. ผู้จัดการออนไลน์. (6 ตุลาคม 2551). ๊ 6 “ดีเอสไอเตรียมรวบเพิ่ม 2 เครือข่ายยาเสพติดข้ามชาติใช้ไทย เป็นจุดพักยา”. พิมพ์ไทย. (11 พฤศจิกายน 2551). 7 “เด็กสาวอัพยาปลุกเซ็กซ์ก่อนขายบริการ เอแบคโพลแฉยาบ้า กลับมาระบาด จวกรัฐบาลสอบตก”. ไทยรัฐ. (16 พฤษภาคม 2551). 8 รายงานผลการสำรวจประเมินปฏิบัติการรวมพลังประชาไทย พ้น ภัยยาเสพติด (ครึ่งแผน) 1 เมษายน-30 มิถุนายน 2551 ฉบับ สมบูรณ์. กรุงเทพฯ: ศูนย์อำนวยการป้องกันและปราบปรามยา เสพติด (ศอ.ปส.) สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบ ปรามยาเสพติด มหาวิทยาลัยอัสสัมชัญ. 9 “เผยปี 51 มีผู้ติดยาเสพติดกว่า 5 แสน แต่บังคับบำบัดได้แค่ 7 หมื่น”. ผู้จัดการออนไลน์. (1 กรกฎาคม 2551). 10 “จิตแพทย์ชี้ปัญหาสุขภาพจิตปี 2552 น่าเป็นห่วง เนื่องจากแนว โน้ ม ยาเสพติ ด กลั บ มาระบาดอี ก ครั้ ง เตื อ นระวั ง 7 สั ญ ญาณ อันตรายทำให้ยาเสพติดระบาดทวีความรุนแรง วอนทุกฝ่ายช่วยกัน แก้ปัญหาอย่างจริงจัง”. มายแบรนด์ เอเจนซี่. (21 พฤศจิกายน 2551). 11 “สัญญาณเตือนระวัง มหันตภัยยาเสพติดคืนชีพ”. สะกิดกระบวน การยุ ติ ธ รรม. ประชาทรรศน์ ร ายสั ป ดาห์ . (15 พฤศจิ ก ายน 2551). 12 “สภาพั ฒ น์ เ ผย Q3/51 แม้ ย อดบริ โภคสุ ร า-ยาสู บ ลดลง แต่ เยาวชนยังไม่ลดละเลิก”. อินโฟเควสท์. (8 ธันวาคม 2551). 13 ”สสช.เผย ยาเสพติ ด เริ่ ม กลั บ มาสร้ า งปั ญ หาแก่ สั ง คมไทยอี ก ครั้ง”. สำนักข่าวกรมประชาสัมพันธ์. (18 ธันวาคม 2551). 14 กรมพินิจและคุ้มครองเด็กและเยาวชน “จำนวนและร้อยละของ คดีเด็กและเยาวชนที่กระทำผิดในฐานะความผิดเกี่ยวกับยาเสพ ติด” ใน ข้อมูลสถิติประจำปี. กลุ่มงานข้อมูลและสารสนเทศ. สำนักพัฒนาระบบงานยุติธรรมเด็กและเยาวชน . 15 “ห้ามเด็ก 18 ตะลอนหลัง 4 ทุม”. โพสต์ทเู ดย์. (9 ธันวาคม 2551). ่ 16 มโนรัตน์ ศุภรหัสรังสี. 2549. การหาแนวทางในการป้องกันและ แก้ ไขปั ญ หายาเสพติ ด ในประเทศไทย. คณะเศรษฐศาสตร์ . มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. 2549.
17 สถาบันวิจัยสังคม (หน่วยวิจัยยาเสพติดและผลกระทบทางสังคม) จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. สถานการณ์ปัญหายาเสพติดในกลุ่ม เด็ ก และเยาวชนในสถานพิ นิ จ ฯ และศู น ย์ ฝึ ก และอบรมและ เยาวชน. บทความเสนอในการประชุมสัมมนานักวิชาการด้าน การแพร่ ร ะบาดยาเสพติ ด ในประเทศไทย ครั้ ง ที่ 5 จั ด โดย ศูนย์วิจัยเอแบคนวัตกรรมทางสังคม การจัดการและธุรกิจ มหา วิ ท ยาลั ย อั ส สั ม ชั ญ , 14-16 พ.ค. 2551. สื บ ค้ นจาก [http:// www.abacpoll.au.edu/acsan_thai/index.html]. เมื่อวันที่ 25 ธันวาคม 2551.
3. วิกฤตอาหารแพง น้ำมันแพง คนจนอ่วมที่สุด
1 “New Deal แก้วิกฤตอาหาร ข้อเสนอจากธนาคารโลก” มติชน. (7 เมษายน 2551). 2 “ปัมน้ำมันเล็กทยอยปิดตัว”. แฟ้มข่าว. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ ๊ 1442 (4-10 เมษายน 2551). 3 “นโยบายพลังงานยวบ บทเรียนรับมือออยล์ช็อก”. ข่าวสด (31 ธันวาคม 2551). 4 “ADB ชี้โลกหมดยุคอาหารถูก”. โลกวันนี้ (23 เมษายน 2551). 5 “เรื่องเศร้าของชาวนาไทยในยุคข้าวแพง”. เทศมองไทย. มติชน สุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1443 (11-17 เมษายน 2551). 6 “คนไทยปรับนิสัย เลิกกินหอมมะลิ กินข้าวแค่พออิ่ม”. โลกวันนี้. (21 เมษายน 2551). 7 “วิฑูรย์ ปัญญากุล ชำแหละฟองสบู่ข้าว”. เรื่องจากปก. โลกสี เขียว. ฉบับที่ 99 (กรกฎาคม-สิงหาคม 2551). 8 “คนไทยปรั บ ตั ว ลดความฟุ่ ม เฟื อ ยรั บ มื อ เศรษฐกิ จ ชะลอตั ว ”. ข่าวสด (28 ธันวาคม 2551). 9 “คนรากหญ้าหนี้ท่วมหัว เฉลี่ย 2.1 แสนบาทต่อราย”. โลกวันนี้. (19 ธันวาคม 2551). 10 “เกาะติดสถานการณ์เลิกจ้างปี’52 ตัวเลขคนว่างงานพุ่งเกินล้าน”. รายงานพิเศษ. มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับที่ 1477 (5-11 ธันวาคม 2551). 11 “สกู๊ปหน้า 1”. ไทยรัฐ (12 มกราคม 2552). 12 “ก.แรงงานเผยส่อเลิกจ้างอีก 1.32 แสนราย”. กรุงเทพธุรกิจ. (24 กุมภาพันธ์ 2552). 13 “มึ น ! น้ ำ มั น ลดของกิ น แพง กระทุ้ ง พาณิ ช ย์ อ ย่ า ทำเป็ น ลื ม / ยู นิ ลี เวอร์ - สหพั ฒ น์ ฯ ไม่ ล ดแต่ แ ถม”. ฐานเศรษฐกิ จ (13-15 พฤศจิกายน 2551). 14 “วิ ก ฤตน้ ำ มั น ค่ า ครองชี พ แพงพ่ น พิ ษ หลั ก สู ต รป.ตรี - โท สะเทือน” ประชาชาติธุรกิจ (5 มิถุนายน 2551). 15 “เอแบคโพลล์ระบุ ก.พ.คนไทยสุขน้อยลง จากปัญหาการเมืองศก.รุมเร้า”. สำนักข่าวอินโฟเควสท์ (8 มีนาคม 2552). 16 “ยื่นคำขาดรัฐยุติแก้ รธน.ขายน้ำมัน 25 บาท/ลิตร-7 วันไม่แก้ เจออีแต๋น 1,000 คัน ปิดทำเนียบ” ผู้จัดการรายวัน. (9 มิถุนายน 2551).
116
4. วิกฤตรุมเร้า...คนไทยเสี่ยงซึมเศร้า-ฆ่าตัวตาย
1 โครงการช่วยเหลือผู้ที่เสี่ยงต่อการฆ่าตัวตาย. กรมสุขภาพจิต. กระทรวงสาธารณสุข. <http://www.suicidethai.com/report> 2 “เพ้อ-เหงา-เศร้า-ซึม สัญญาณเสี่ยงฆ่าตัวตาย”. แนวหน้า (12 สิงหาคม 2551). 3 “จำนวนการฆ่าตัวตายสำเร็จและอัตราการฆ่าตัวตายสำเร็จต่อ ประชากรแสนคนจำแนกตามจังหวัด ปี พ.ศ. 2550”. สืบค้นจาก [http://www.hiso.or.th/hiso/health_event/picture/suicide1.php] 4 “ผู้หญิงฆ่าตัวตายมากกว่าผู้ชาย”. เดลินิวส์ (10 มิถุนายน 2551). 5 “โรคซึมเศร้า: การวินิจฉัยและการรักษา”. สืบค้นจาก [http:// www.ramamental.com/gp_dep.html] 6 “เพ้อ-เหงา-เศร้า-ซึม สัญญาณเสี่ยงฆ่าตัวตาย”. อ้างแล้ว. 7 “วิกฤติคนไทยปี 52...โคม่าหนัก เสี่ยงต่อสุขภาพจิต-เพิ่มการฆ่า ตัวตายสูง”. แนวหน้า. (30 ธันวาคม 2551). 8 “เพ้อ-เหงา-เศร้า-ซึม สัญญาณเสี่ยงฆ่าตัวตาย”. อ้างแล้ว. 9 “ส่งท้ายปี วิกฤตสุขภาพจิต บทเรียนคนไทย ปีฉลูเน้นสร้างพลัง สุขภาพจิต”. บ้านเมือง (2 มกราคม 2552). 10 “วิกฤติคนไทยปี 52...โคม่าหนัก เสี่ยงต่อสุขภาพจิต-เพิ่มการฆ่า ตัวตายสูง”. อ้างแล้ว. 11 “ส่งท้ายปี วิกฤตสุขภาพจิต บทเรียนคนไทย ปีฉลูเน้นสร้างพลัง สุขภาพจิต”. อ้างแล้ว. 12 “เผยพิษการเมือง ทำฆ่าตัวตายพุ่ง”. เดลินิวส์ (26 พฤศจิกายน 2551). 13 “การเมืองเดือด...สุขภาพจิตคนไทยพัง ถึงเวลา ลด-ละ-เลิก ปลดล็อคความเครียด”. แนวหน้า. (1 ธันวาคม 2551). 14 “การเมืองเดือด...สุขภาพจิตคนไทยพัง ถึงเวลา ลด-ละ-เลิก ปลดล็อคความเครียด”. อ้างแล้ว.
5. สงครามมหากาพย์ของชีวิตและผลประโยชน์: การใช้สิทธิโดยรัฐ (ซีแอล) เพื่อสิทธิชีวิตคน
1 http://www.wto.org/english/news_e/sppl_e/sppl111_e.htm 2 นพ.สุ วิ ท ย์ วิ บุ ล ผลประเสริ ฐ , Thailand’s experience with Government-Use Licenses, Paper presented in the Symposium on Flexibilities in the International Intellectual Property Rules and the Local Production of Medicines for ASEAN Countries เมื่อวันที่ 17 ธันวาคม 2551. 3 ผู้จัดการ, 7 ตุลาคม 2551 4 นพ.สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ. 2551. อ้างแล้ว. 5 กระทรวงสาธารณสุข และ สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่ง ชาติ, คำตอบต่อ 10 ประเด็นสำคัญ ในเรื่องการใช้สิทธิโดยรัฐต่อ ยาต้านโรคมะเร็งที่มีสิทธิบัตรทั้ง 4 รายการ, กุมภาพันธ์ 2551 6 รายงาน “การพัฒนาการเข้าถึงยาในประเทศไทย: การใช้ข้อยืด หยุ่ น ต่ า งๆ ของข้ อ ตกลงทริ ป ส์ ” โดย คณะผู้ เชี่ ย วชาญจาก องค์การอนามัยโลก, สำนักงานโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ, องค์การประชุมสหประชาชาติว่าด้วยการค้าและการพัฒนา และ องค์การการค้าโลก, มิถุนายน 2551 7 แนวหน้า, 7 กุมภาพันธ์ 2551
8 กระทรวงสาธารณสุ ข และสำนั ก งานหลั ก ประกั นสุ ข ภาพแห่ง ชาติ, อ้างแล้ว 9 แนวหน้า, อ้างแล้ว 10 มติชน, 10 เมษายน 2551 11 สำนักข่าวประชาไท, 21 กุมภาพันธ์ 2552 12 สำนั ก งานหลั ก ประกั น สุ ข ภาพแห่ ง ชาติ , บทสรุ ป ผู้ บ ริ ห าร, 4 มีนาคม 2551 ซึ่งต่อมาในปลายปี 2551 การศึกษาผลกระทบการ ประกาศบั ง คั บ ใช้ สิ ท ธิ เ หนื อ สิ ท ธิ บั ต รของประเทศไทย โดย โครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ (Health Intervention and Technology Assessment: HITAP) พบว่า ภายหลั ง จากที่ ไ ทยทำซี แ อลและสหรั ฐ อเมริ ก าตั ด สิ ท ธิ พิ เศษ ทางการค้า (จีเอสพี) แต่การส่งออกสินค้าโดยภาพรวมก็เพิ่มขึ้น ไม่ได้ลดลงตามกระแสข่าวแต่อย่างใด 13 กรุงเทพธุรกิจ, 11 มีนาคม 2551 14 มติชน, 10 มิถุนายน 2551 15 ปีเตอร์ แมนเดลสัน, 21 กุมภาพันธ์ 2551 16 สำนักข่าวประชาไท, 17 มีนาคม 2551 17 ผู้จัดการ, 25 มิถุนายน 2551 และ นพ.สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ อ้างแล้ว 18 Bangkok Post, 7 กุมภาพันธ์ 2552 19 สัมภาษณ์ นายแพทย์สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ เมื่อ 3 มีนาคม 2552. 20 ดร.เจษฎ์ โทณะวนิก, โพสต์ทูเดย์, 12 กุมภาพันธ์ 2552 21 PHARMABIZ และ TWN Info Service on Intellectual Property Issues 22 ผู้จัดการ, 26 มีนาคม 2551 23 ผู้จัดการ, 13 มิถุนายน 2551 24 ผู้จัดการ, 16 สิงหาคม 2551 25 มติสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ, ธันวาคม 2551 26 สำนักข่าวประชาไท, 6 สิงหาคม 2551 27 ระเบี ย บวาระการประชุ ม (Conference Agenda), 3-6 พฤศจิกายน 2551
117
6. ภัยทางเพศในสถานศึกษา ถึงเวลาต้องแก้ไข อย่างเป็นระบบ
1 “ก.ค.ศ.ห่วงสถิติครูอนาจาร-ชู้สาวพุ่ง”. มติชน (15 พฤษภาคม 2551). 2 “พ.ร.บ.ระเบียบข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา พ.ศ. 2547”. ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 121 ตอนพิเศษ ที่ 79 ก. วันที่ 23 ธันวาคม 2547. น.55. 3 “ก.ค.ศ.ออกประมวลจริยธรรมครูครั้งแรก”. มติชน (11 สิงหาคม 2551). น.22. และ (ร่ า ง) ประมวลจริ ย ธรรมและจรรยาของ ข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา. 2551. น.12. สืบค้น จาก http://61.19.33.60/vinainew/indexa.php?name=news& file=readnews&id=2 เมื่อวันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2552. 4 “อจ.มธ.ทำฉาวกาม นักศึกษาสาวปี 3 อมนกเขาอัพเกรด”. ไทย รัฐ (24 เมษายน 2551).
118
5 “แลกเกรด-ให้นักศึกษาสาว อมนกเขา จับอจ.หนุ่มวิศวะมธ.”. ข่าวสด ( 24 เมษายน 2551). 6 “มธ.ให้ออกอาจารย์ฉาวก่ออนาจาร คลอดกฎห้ามเรียกนักศึกษา หญิงเข้าพบ” ใน กรุงเทพธุรกิจ ( 25 เมษายน 2551). 7 “ซ้อนแผนแอบถ่าย ผศ.ฉาว ขออึ๊บนักศึกษาแลกเกรด”. ไทยรัฐ (30 มิถุนายน 2551). 8 “สั่งพักราชการ ผศ.หื่น ม.อุบลฯ ลวนลามนักศึกษาสาว”. คมชัด ลึก (30 มิถุนายน 2551). 9 “ป.ป.ช.รับเรื่องอาจารย์ ม.อุบลฯ ลวนลาม นักศึกษา”. เดลินิวส์ (3 กรกฎาคม 2551). 10 “พ.ร.บ.ระเบี ย บข้ า ราชการพลเรื อ นในสถาบั น อุ ด มศึ ก ษา พ.ศ.2547”. ราชกิ จ จานุ เบกษา. เล่ ม 121 ตอนพิ เศษ ที่ 70 ก. วันที่ 12 พฤศจิกายน 2547. 11 คณะกรรมการข้าราชการพลเรือนในสถาบันอุดมศึกษา. ประกาศ ก.พ.อ. เรื่ อ งมาตรฐานของจรรยาบรรณที่ พึ ง มี ใ นสถาบั น อุด มศึ กษา. ลงวันที่ 8 พฤษภาคม 2550. สืบ ค้นจาก http:// www.mua.go.th/data_main/law/08_05_50.pdf เมื่อวันที่ 28 มกราคม 2552. 12 สภามหาวิ ท ยาลั ย จุ ฬ าลงกรณ์ ม หาวิ ท ยาลั ย . ข้ อ บั ง คั บ ของ จุ ฬ าลงกรณ์ ม หาวิ ท ยาลั ย ว่ า ด้ ว ยการบริ ห ารงานบุ ค คล พ.ศ.2551. ลงวันที่ 25 มีนาคม 2551. 13 สภามหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์ . ประกาศมหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์ ว่าด้วยจรรยาบรรณวิชาชีพอาจารย์. ลงวันที่ 15 สิงหาคม 2549. และฝ่ายวิชาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. คู่ มื อ จรรยาบรรณวิ ช าชี พ (Code of Ethics) มหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์. 2549. 14 “มธ.ระบุเกรด อจ.นกเขา ไม่ผิดปกติ /ประกาศ 3 กฎเหล็กสกัด ปัญหาละเมิดทางเพศ”. สยามรัฐ. วันที่ 5 มิถุนายน 2551. 15 สภามหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์ . ข้ อ บั ง คั บ ของมหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์ ว่าด้วยการดำเนินการทางวินัย การอุทธรณ์ และ การร้องทุกข์ พ.ศ.2551. ลงวันที่ 30 มิถุนายน 2551. 16 สภามหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์ . ข้ อ บั ง คั บ ของมหาวิ ท ยาลั ย ธรรมศาสตร์ ว่ า ด้ ว ยจรรยาบรรณของบุ ค ลากรและอาจารย์ พ.ศ.2551. ลงวันที่ 30 ธันวาคม 2551. 17 “’สุเมธ’ แฉ พบ 6 อาจารย์มหาวิทยาลัยฉาวอนาจารจริง”. คม ชัดลึก (15 กันยายน 2551). 18 “รมช.เตรี ย มขึ้ น บั ญ ชี ด ำ 12 อาจารย์ หื่ น !”. เดลิ นิ ว ส์ (18 กันยายน 2551). 19 “ต้านนันทนาการลามก-ท่าเต้น ‘เมียงู –ไก่ย่าง’“. ข่าวสด. (21 กันยายน 2551).
3 กองบรรณาธิการ. “เมลามีน ที่ไม่ได้อยู่แค่ในจาน”. นิตยสาร ฉลาดซื้อ. ปีที่ 15 ฉบับที่ 92 ตุลาคม 2551. 4 กองบรรณาธิการ. “เมลามีน ที่ไม่ได้อยู่แค่ในจาน”. นิตยสาร ฉลาดซื้อ. ปีที่ 15 ฉบับที่ 92 ตุลาคม 2551. อ้างแล้ว 5 “ฮู-ยูนิเซฟแถลงร่วม สุดสลดอื้อฉาวนม ชาติเอเซียแห่ห้ามนำ เข้านมจีนเพิ่มอีก”. ผู้จัดการ. วันที่ 27 กันยายน 2552. 6 กองบรรณาธิการ. “เมลามีน ที่ไม่ได้อยู่แค่ในจาน”. นิตยสาร ฉลาดซื้อ. ปีที่ 15 ฉบับที่ 92 ตุลาคม 2551. อ้างแล้ว 7 “ถามตอบเรื่องเมลามีน”. สืบค้นจาก [http://www.fda.moph. go.th/www_fda/fda_melamine/index-melamine.php] อ้างแล้ว 8 “คุกกี้หมีโคอาล่าแบนอีก-ของจีน”. ข่าวสด (27 กันยายน 2551). 9 “อายัดนมผง 20 ตัน อย.ขอตรวจซ้ำหาเมลามีน เตรียมออก ประกาศคุมเข้มสารมรณะ”. ผู้จัดการ (30 กันยายน 2551). 10 “สธ. เผยประกาศควบคุมสารเมลามีน มีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 10 ต.ค. 2551 ฝ่าฝืนลงดาบเด็ดขาด”. คมชัดลึก. สืบค้นจาก [http:// komchadluek.net/2008/10/11/x_ljam_x003_225429. php?news_id=225429] 11 “ประกาศสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่องคำชี้แจง เกี่ยวกับประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 311) พ.ศ. 2551 เรือง กำหนดอาหารทีหามผลิต นำเข้า หรือจำหน่าย และประกาศ ่ ่ ้ สำนั ก งานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่ อ ง กำหนดเงื่ อ นไข อาหารที่ตรวจพบสารเมลามีนและสารในกลุ่มเมลามีน”. สืบค้น จาก [http://elib.fda.moph.go.th/fulltext2/lawfda/39679/1.pdf] 12 “ศาลตัดสินบอสซานลู่ บ. นมเมลามีนจำคุกชั่วชีวิต!”. ผู้จัดการ. (23 มกราคม 2552). 13 “เหยื่อนมปนเปื้อนได้เฮ บริษัทนมจีนพร้อมจ่ายค่าชดเชย”. แนว หน้า (30 ธันวาคม 2551). 14 “นักวิจัยมหาลัยขอนแก่นเจ๋ง คิดชุดตรวจสารเมลามีนสำเร็จ”. มติชน (6 มกราคม 2552).
8. กรณี 54 ศพจากประเทศพม่าถึงกรณีโรฮิงญา …เป็นการค้ามนุษย์หรือไม่?
1 การย้ายถิ่นข้ามชาติที่ไม่ปกติ ในที่นี้หมายถึง การย้ายถิ่นที่มี ลักษณะเป็นการลักลอบเข้าเมืองที่ผู้ย้ายถิ่นไม่มีเอกสารการเดิน ทางที่ ถู ก ต้ อ ง อั น เนื่ อ งมาจากปั ญ หาจากประเทศต้ นทางที่ ไม่ สามารถออกเอกสารการเดินทางที่ถูกต้องให้ผู้ย้ายถิ่นได้ 2 “54 ความตายในตู้คอนเทนเนอร์ และอีกมากความตายที่ชาย ขอบ”. สืบค้นจาก (http://www.prachatai.com/05web/th/home/ 11847) และ “สรุปสถานการณ์ประจำปี 2551 เรื่องการละเมิด สิทธิมนุษยชน คนข้ามชาติจากประเทศพม่าในประเทศไทย”. สื บ ค้ นจาก (http://www.newspnn.com/V2008/detail.php? dataid=5986&code=n3_11122008_01&mode=th) 3 กฤตยา อาชวนิจกุล และพันธุ์ทิพย์ กาญจนะจิตรา สายสุนทร. 2548. คำถามและข้อท้าทายต่อ นโยบายรัฐไทยในมิติสุขภาวะ และสิทธิของแรงงานข้ามชาติ. นครปฐม: สถาบันวิจัยประชากร และสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล. และ Sureeporn Punpuing, Aree Jampaklay, Sirinan Kittisuksathit, Aree Prohmmo and Elaine Pearson. 2006. Young Migrant Workers in Thailand
7. นมปลอมปนเมลามีน... จากความตื่นตัวทั่วโลกถึงการรับมือของไทย
1 รศ.ดร.แก้ว กังสดาลอำไพ. “น่าอนาถ นมจีน”. นิตยสารฉลาด ซื้อ. ปีที่ 15 ฉบับที่ 93 พฤศจิกายน 2551. 2 “ถามตอบเรื่องเมลามีน”. สืบค้นจาก [http://www.fda.moph.go. th/www_fda/fda_melamine/index-melamine.php]
and Factors at Destination Resulting in Their Exploitation. The Mekong Sub-regional Project to Combat Trafficking in Children and Women, ILO. 4 กฤตยา อาชวนิ จ กุ ล . 2549. การขนย้ า ยแรงงานข้ า มแดนใน อุษาคเนย์. เสนอในการประชุมเรื่อง “แม่น้ำโขง–สาละวิน: ผู้คน ผื น น้ ำ และสุ ว รรณภู มิ ข องอุ ษ าคเนย์ ” ณ โรงแรมเซ็ น ทรั ล ดวงตะวัน จังหวัดเชียงใหม่. 23-24 พฤศจิกายน 2549. 5 “CNN ป้ายไทยลอยแพโรฮิงญาจมน้ำตาย 550”. ไทยโพสต์ (27 มกราคม 2552) 6 “ชำแหละเส้นทางค้ามนุษย์ ผ่านปมร้อน โรฮิงญา”. มติชน (30 มกราคม 2552) 7 ข่าวแถลงของกระทรวงการต่างประเทศวันที่ 18 เมษายน 2551 [สืบค้นจาก http://www.mfa.go.th/web/2666.php?id=24578] 8 “การดำเนินการของกระทรวงการต่างประเทศเกี่ยวกับการเสีย ชีวิตของชาวพม่าที่จังหวัดระนอง”. สืบค้นจาก (http://www.ryt9. com/s/mfa/340135/) 9 “สรุปเวทีเสวนาเรื่องสรุปบทเรียน 54 ศพ สู่นโยบายและมาตร การที่ยั่งยืน”. สืบค้นจาก (http://www.prachatai.com/05web/ upload/HilightNews/document/Migrant%20workers.doc) 10 “วิจัยตีแผ่ค้ามนุษย์มหาชัย กดขี่คนต่างด้าวเยี่ยงทาส” มติชน (17 ตุลาคม 2550). 11 “รายงานการค้ามนุษย์ประจำปี พ.ศ. 2551 ประเทศไทย”. สืบค้น จาก (http://thai.bangkok.usembassy.gov/tipthaireport08t.html) 12 “ชำแหละเส้นทางค้ามนุษย์ ผ่านปมร้อน โรฮิงญา”. มติชน (30 มกราคม 2552).
9 “ห่วงเด็กหญิงไทยนิยมล่าแต้ม ท้าจีบผู้ชายได้ใน 3 วัน”. คมชัด ลึก (15 กรกฎาคม 2551). 10 “เปิดคลินิกวัยรุ่นบางรัก บริการดูแลสุขภาพทางเพศ”. ผู้จัดการ ออนไลน์ (14 กุมภาพันธ์ 2551). 11 “เปิดคลินิกวัยรุ่นบางรัก บริการดูแลสุขภาพทางเพศ”. อ้างแล้ว. 12 “LOVE CARE STATION”. สืบค้นจาก [http://lovecarestation. com/th/] 13 “ไฟเขียวเด็กต่ำ 18 ตรวจหาเชื้อเอชไอวีโดยไม่ต้องขออนุญาตพ่อ แม่”. ผู้จัดการออนไลน์ (17 ธันวาคม 2551). 14 “สธ.ปิ๊งตรวจเชื้อเอดส์ในโรงเรียน-มหาวิทยาลัย” กรุงเทพธุรกิจ (12 กุมภาพันธ์ 2552). 15 กฤตยา อาชวนิจกุล และกนกวรรณ ธราวรรณ. 2550. วิเคราะห์ วิธีคิดวิทยาในงานวิจัยเรื่องเพศภาวะและเพศวิถีกับเอดส์ศึกษา. กรุงเทพฯ: แผนงานสร้างเสริมสุขภาวะทางเพศ มูลนิธิสร้างความ เข้าใจเรื่องสุขภาพผู้หญิง.
10. ก้าวแรกของสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: นวัตกรรม สังคมเพื่อร่วมสร้างและผลักดันนโยบายสุข ภาวะ
1 อำพล จินดาวัฒนะ. 2551. ถามมา ตอบไป เข้าใจ สช.. นนทบุรี: สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ, น. 37. 2 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. พระราชบัญญัติ สุขภาพแห่งชาติ พ.ศ.2550. นนทบุรี: สำนักงานคณะกรรมการ สุขภาพแห่งชาติ. น.6-7. 3 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. “หลักเกณฑ์ และวิธีการพิจารณาคณะกรรมการจัดสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ” ใน สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: เครื่องมือใหม่ในการพัฒนานโยบาย สาธารณะเพื่อสุขภาพแบบมีส่วนร่วม. จารึก ไชยรักษ์ และคน อื่นๆ (บรรณาธิการ). นนทบุรี: สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพ แห่งชาติ, น.72-74. 4 จารึก ไชยรักษ์ และคนอื่นๆ (บรรณาธิการ). สมัชชาสุขภาพแห่ง ชาติ: เครื่องมือใหม่ในการพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ แบบมีส่วนร่วม. นนทบุรี: สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่ง ชาติ, น.48-49. 5 “สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: เครื่องมือใหม่สร้างนโยบายสาธารณะ เพื่อสุขภาวะ (ตอนที่ 2)” ใน ไทยโพสต์ (28 ธันวาคม 2551). 6 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. รวมมติและข้อ เสนอจากสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ครั้งที่ 1 พ.ศ.2551. เอกสารอัด สำเนา. 7 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. รวมมติและข้อ เสนอจากสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ครั้งที่ 1 พ.ศ.2551. เอกสารอัด สำเนา. 8 “สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: เครื่องมือใหม่สร้างนโยบายสาธารณะ เพื่อสุขภาวะ (ตอนที่ 3)” ใน ไทยโพสต์ ( 24 ธันวาคม 2551). ดู รายละเอียดเพิ่มเติมใน สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. รวมมติและข้อเสนอจากสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ครั้งที่ 1 พ.ศ.2551. เอกสารอัดสำเนา.
119
9. ภัยเอดส์คุกคามวัยรุ่นไทย เพราะเพศสัมพันธ์ไม่ปลอดภัย
1 “Report on the global HIV/AIDS epidemic 2008: executive summary”. สื บ ค้ นจาก [http://data.unaids.org/pub/Global Report/2008/JC1511_GR08_ExecutiveSummary_en.pdf] 2 “สถานการณ์เอดส์ระบาดหนัก ป่วยเพิ่มนาทีละ 5 คน”. ข่าวสด (25 พฤศจิกายน 2551) 3 “วัยรุ่นเชียงใหม่ ติดเชื้อเอดส์พุ่ง แซงกลุ่มแม่บ้าน”. กรุงเทพ ธุรกิจ ( 29 เมษายน 2551). 4 “วัยรุ่นสุราษฎร์ฯ กว่าร้อยละ 50 ไม่ใช้ถุงยางอนามัยป้องกัน เอดส์”. สำนักข่าวกรมประชาสัมพันธ์ วันที่ 14 กุมภาพันธ์ 2551. 5 “สาธารณสุขสระแก้วแฉ! วัยโจ๋เมินใช้ถุงยางอนามัย”. เดลินิวส์ (13 ธันวาคม 2551). 6 “วัยรุ่นยุคใหม่ กล้ารักต้องกล้าเช็ค” โพสต์ ทูเดย์. (9 กรกฏาคม 2551). 7 “สธ. เผยเอดส์คุกคามวัยรุ่นไทยหนัก ป่วยกว่า 3 หมื่นคน ดึง เยาวชนร่วมรณรงค์”. ผู้จัดการออนไลน์ (28 พฤศจิกายน 2551). 8 “แฉสังคมไทยฟอนเฟะ ม.2 เริ่มมีเซ็กซ์”. ไทยรัฐ (2 กันยายน 2551).
9 ศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ สถาบันวิจัยระบบ สุ ข ภาพภาคใต้ มหาวิ ท ยาลั ย สงขลานคริ นทร์ มหาวิ ท ยาลั ย อิ ส ลามยะลา มหาวิ ท ยาลั ย นราธิ ว าสราชนคริ นทร์ เครื อ ข่ า ย รั ฐ ศาสตร์ รั ฐ ประศาสนศาสตร์ ภาคใต้ และเครื อ ข่ า ยสมั ช ชา สุขภาพในจังหวัดชายแดนภาคใต้ 10 “สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: เครื่องมือใหม่สร้างนโยบายสาธารณะ เพื่อสุขภาวะ (ตอนที่ 3)” ใน ไทยโพสต์ (24 ธันวาคม 2551). 11 “สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: เครื่องมือใหม่สร้างนโยบายสาธารณะ เพื่อสุขภาวะ (ตอนที่ 3)” ใน ไทยโพสต์ ( 24 ธันวาคม 2551) 12 “สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: เครื่องมือใหม่สร้างนโยบายสาธารณะ เพื่อสุขภาวะ (ตอนที่ 3)” ใน ไทยโพสต์ ( 24 ธันวาคม 2551). 13 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. รวมมติและ ข้อเสนอจากสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ครั้งที่ 1 พ.ศ.2551. เอกสาร อัดสำเนา. 14 “สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: เครื่องมือใหม่สร้างนโยบายสาธารณะ เพื่อสุขภาวะ (ตอนที่ 4)” ใน ไทยโพสต์ (25 ธันวาคม 2551). 15 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. อ้างแล้ว. 16 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. อ้างแล้ว. 17 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. อ้างแล้ว. 18 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. อ้างแล้ว. 19 สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. 2551. อ้างแล้ว. 20 “สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ: เครื่องมือใหม่สร้างนโยบายสาธารณะ เพื่อสุขภาวะ (ตอนที่ 4)” ใน ไทยโพสต์. วันที่ 25 ธันวาคม 2551
120
ชุ ม ชน” โดยชุ ม ชน เพื่ อ ชุ ม ชน www.ThaiPR.net วั นที่ 28 พฤศจิกายน 2552 4. ก้าวเข้าสู่ปีที่ 7 คนไทยกว่า 99% เข้าถึงและรักษาโรคได้ ครอบคลุมในระบบหลักประกันสุขภาพ - คนไทยกว่า 99 เข้าถึงและรักษาโรคได้ครอบคลุมในระบบหลัก ประกันสุขภาพ. คมชัดลึก (19 พฤศจิกายน 2551). - ดีเดย์1ต.ค.ผู้ป่วยบัตรทองใช้บริการฟอกเลือดได้แล้ว. คมชัดลึก (2 ตุลาคม 2551). - ข่าวเด่นสาธารณสุข ปี 2551. คมชัดลึก (31 ธันวาคม 2551).
เพื่อสุขภาวะแห่งมวลมนุษย์ หยุดความรุนแรง
เอกสารภาษาไทย กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. 2548. สถานบริการทางเพศ และผู้ ใ ห้ บ ริ ก ารทางเพศในประเทศไทยไทย ปี พ .ศ. 2548. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์การศาสนา. กฤตยา อาชวนิจกุล และคณะ. 2546. ความรุนแรงในชีวิตคู่กับ สุ ข ภาพผู้ ห ญิ ง . นครปฐม: สถาบั น วิ จั ย ประชากรและสั ง คม มหาวิทยาลัยมหิดล. กฤตยา อาชวนิจกุล. 2551. “ความรุนแรงทางเพศในสังคมไทยและ ข้อเสนอเชิงนโยบาย” ใน ถึงเวลา...ต้องเข้าใจและแก้ไข...ความ รุนแรงทางเพศ เอดส์ และท้องไม่พร้อม. แผนงานสร้างเสริมสุข ภาวะทางเพศ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.). กุลภา วจนสาระ. 2551. มีเรื่องเพศแบบไหนในห้องสมุด ข่าว และ บทความ ในฐานข้อมูลสุขภาวะทางเพศ. กรุงเทพฯ: มูลนิธิสร้าง ความเข้าใจเรื่องสุขภาพผู้หญิง และสถาบันวิจัยประชากรและ สังคม มหาวิทยาลัยมหิดล. ชื่นฤทัย กาญจนะจิตรา, ชาย โพธิสิตา กฤตยา อาชวนิจกุล และ วาสนา อิ่ ม เอม. 2547. สุ ข ภาพคนไทย 2546. นครปฐม: สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ชัยวัฒน์ สถาอานันท์. 2539. สันติทฤษฎี วิถีวัฒนธรรม. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มูลนิธิโกมล คีมทอง. ชัยวัฒน์ สถาอานันท์. 2551. ความรุนแรงกับการจัดการ”ความจริง” ปัตตานีในรอบกึ่งศตวรรษ. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์. ประภาส ปิ่นตบแต่ง, กฤษฎา บุญชัย และ วรินทรา ไกยูรวงศ์. 2549. สถานการณ์ดานสิทธิชมชนกับฐานทรัพยากรในสถานการณ์ ้ ุ สากล ปี พ.ศ.2547-2548. คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่ง ชาติ. พัทรินทร์ บุญเสริม. 2546. ความรุนแรงในครอบครัวต่อผู้สูงอายุ ในอำเภอบ้านเขว้า จังหวัดชัยภูมิ. วิทยานิพนธ์ปริญญาพยาบาล ศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการพยาบาลสุขภาพจิตและจิตเวช. บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น. พระไพศาล วิสาโล. 2550. สร้างสันติด้วยมือเรา. พิมพ์ครั้งที่ 2. นครปฐม: ศูนย์ศึกษาและพัฒนาสันติวิธี. มหาวิทยาลัยมหิดล ภั ณฑิ ล า อิ ฐ รั ต น์ และคณะ. 2545. รายงานการวิ จั ย เรื่ อ งความ รุ น แรงต่ อ ผู้ สู ง อายุ ใ นครอบครั ว ภาคตะวั น ออกเฉี ย งเหนื อ . ขอนแก่น: คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
4 เรื่องดีๆ เพื่อสุขภาพคนไทย
1. โรงพยาบาลยโสธรคว้ารางวัลพัฒนาระบบการบริการให้กับ ประชาชนในระดับโลก - เปิด 7 กลยุทธ์โรงพยาบาลยโสธร...เพื่อประชาชน สู่ความภาค ภูมิใจกับรางวัลด้านบริการระดับโลก. เดลินิวส์ (24 กรกฎาคม 2551). - สำนักสารนิเทศ สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. 2551. “สธ มอบโล่เชิดชูเกียรติ รพ.ยโสธร คว้ารางวัลพัฒนาระบบบริการ ระดับโลก”. สาร สธ. ปีที่ 5 ฉบับที่ 4 (กรกฎาคม-กันยายน). - www.unpan.org/dpepa_PSaward.asp 2. การร่วมกันขับเคลื่อนให้ประเทศไทยมีกฎหมายควบคุม เครื่องดื่มแอลกอฮอล์เพื่อสุขภาพฉบับแรก - สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ - ถาม-ตอบ (Frequently Asked Questions) สำนั ก งานคณะ กรรมการควบคุมเครืองดืมแอลกอฮอล์ กรมควบคุมโรค กระทรวง ่ ่ สาธารณสุข [http://www.thaiantialcohol.com/th/index.php? option=com_simplefaq&task=display&Itemid=82&catid=52& page=1#FAQ2] 3. “พยาบาลชุมชน” ก้าวใหม่ของการดูแลสุขภาพในชุมชน โดยชุมชน เพื่อชุมชน - สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ - สภาการพยาบาล http://www.thainoc.net - สสส. จับมือกับ คณะพยาบาลฯ ม.เชียงใหม่ ผลิต “พยาบาล
สำนักนโยบายและยุทธศาสตร์ กระทรวงสาธารณสุข. 2550. สถิติ สาธารณสุข พ.ศ.2550. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์องค์การสงเคราะห์ ทหารผ่านศึก. สมบัติ ตาปัญญา .2549. รายงานการสำรวจทัศนคติต่อการสร้าง วินัยและพฤติกรรมในการสร้างวินัยของครูต่อนักเรียน. รายงาน วิจัยเสนอต่อมูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ. เอกสารไม่ได้ตีพิมพ์. สมบัติ ตาปัญญา. 2549. รายงานการสำรวจปัญหาการรังแกกันของ นั ก เรี ย น. รายงานวิ จั ย เสนอต่ อ มู ล นิ ธิ ส าธารณสุ ข แห่ ง ชาติ . เอกสารไม่ได้ตีพิมพ์. สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ. 2550. รายงาน สถานการณ์ แ ละความสู ญ เสี ย ปี สุ ข ภาวะจากความรุ น แรงใน ประเทศไทย ปี พ.ศ.2547. เอกสารไม่ได้ตีพิมพ์ อรสา โฆวินทะ และศรัณญา เบญจกุล. 2549. “ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อ ความรุ น แรงในครอบครั ว ในพื้ นที่ 4 ภาค ของประเทศไทย”. วารสารนโยบายและแผนสาธารณสุข ปีที่ 9 ฉบับที่ 1-4 (ม.ค.ธ.ค. 2549) หน้า 92-105. ข้อมูลจากเว็บไซต์ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ. กระทรวงสาธารณสุข. 2550. รายงาน ข้ อ มู ล เด็ ก และสตรี ที่ ถู ก กระทำรุ น แรง. สื บ ค้ น จาก [http:// phdb.moph.go.th], วันที่ 10 มกราคม 2552. กลุ่มงานข้อมูลและสารสนเทศ สำนักพัฒนาระบบงานยุติธรรมเด็ก และเยาวชน กรมพินิจและคุ้มครองเด็ก. รายงานสถิติคดีประจำ ปี. สืบค้นจาก [http://www2.djop.moj.go.th/stat/show_stat.php], วันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2552. กลุ่ ม ภารกิ จ ด้ า นข้ อ มู ล ข่ า วสารและสารสนเทศสุ ข ภาพ สำนั ก นโยบายและยุ ท ธศาสตร์ กระทรวงสาธารณสุ ข . สื บ ค้ นจาก [http://healthdata.moph.go.th/], วันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2552. โครงการติดตามสภาวการณ์เด็กและเยาวชนรายจังหวัด. ข้อมูล สภาวการณ์ระดับประเทศ ระดับภาค ระดับจังหวัด ประจำปี 2549-2550. สืบค้นจาก [www.childwatchthai.com], วันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2552 บ้านพักฉุกเฉิน. สมาคมส่งเสริมสถานภาพสตรี. 2551. รายงาน ประจำปี 2551. สืบค้นจาก [http://www.apsw-thailand.org/ report.html], วันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2552. สำนักงานตำรวจแห่งชาติ. ข้อมูลสถิติคดีอาญา 5 กลุ่ม. สืบค้นจาก http://statistic.ftp.police.go.th/dn_main.htm วันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2552. ศูนย์เทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร สำนักงานปลัดกระทรวง พาณิชย์. รายงานข้อมูลการค้าระหว่างประเทศของไทย. สืบค้น จาก [http://www2.ops3.moc.go.th], วันที่ 5 มีนาคม 2552. ศู น ย์ ส ารสนเทศโรงงานอุ ต สาหกรรม กรมโรงงานอุ ต สาหกรรม. สถิติโรงงานอุตสาหกรรม ปี 2550. สืบค้นจาก [http://www.diw. go.th/diw/spss50.asp], วันที่ 5 มีนาคม 2552. สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. ความยากจนและการกระจายรายได้. สืบค้นจาก [http://www. nesdb.go.th/Default.aspx?tabid=322] , วันที่ 5 มีนาคม 2552. เอแบคโพลล์. 2552. รายงานการสำรวจสถานการณ์ทางเพศของ
หน่วยงานที่ให้ความอนุเคราะห์ข้อมูล ศู น ย์ ข้ อ มู ล ข้ อ สนเทศ กองบั ญ ชาการตำรวจนครบาล สำนั ก งาน ตำรวจแห่งชาติ. รายงานสรุปเหตุแจกแจงตามรายเดือน พ.ศ. 2548-2551. ศูนย์ปฏิบัติการสำนักงานตำรวจแห่งชาติส่วนหน้า จังหวัดยะลา. จำนวนเหตุการณ์ ผู้เสียชีวิต และบาดเจ็บ จากเหตุการณ์ความ ไม่สงบในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ 2547-2551. แหล่งข้อมูลบุคคล โคทม อารียา. (สัมภาษณ์วันที่ 16 กันยายน 2551). พระไพศาล วิสาโล. (สัมภาษณ์วันที่ 16 สิงหาคม 2551). สุลักษณ์ ศิวะรักษ์. (สัมภาษณ์วันที่ 31 สิงหาคม 2551).
นักเรียนชั้น ม.1-ม.6 และอิทธิพลของปัจจัยเสี่ยงที่มีต่อการมีเพศ สั ม พั นธ์ ในวั ย เรี ย น: กรณี ศึ ก ษานั ก เรี ย นชั้ น ม.1-ม.6 ในเขต กรุงเทพมหานคร. สืบค้นจาก www.abacpoll.au.edu. เมื่อวันที่ 3 มีนาคม 2552.
เอกสารภาษาอังกฤษ Galtung, J. 1990. “Cultural Violence”. Journal of Peaces Research. Vol.27 no.3. 1990 pp.291-305. Galtung, J. 1995. “Violence, Peace, and Peace Research,” in Essay on Peace. Australia: Central Queensland University Press. Knodel, J. Jiraporn Kespichayawattana, Suvinee Wiwatwanich, and Chanpen Saengtienchai. 2007. Migration and Intergenerational Solidarity: Evidence from Rural Thailand. Bangkok: UNFPA. Knodel, J. and Napaporn Chayovan. 2008. Population Aging and the Well-Being of Older Persons in Thailand: Past Trends, Current Situation and Figure challenges. Bangkok: UNFPA Thailand and the Pacific Regional office. Krug EG, Dahlberg LL, Mercy, JA Zwi AB and Lozano R (Eds.). 2002. World report on violence and health. Geneva: World Health Organization. Murray CJ; Lopez AD. 1996. The global burden of disease: a comprehensive assessment of mortality and disability from diseases, injuries, and risk factors in 1990 and projected to 2020. Harvard University, School of Public Health. Nevins T. 2004. The effect of Media Violence on Adolescent Health. A research report written for Physicians for Global Survival. Available from; pgs.ca/wp-content/uploads/2008/ 03/effectsofmediaviolence_final.pdf. , January 25, 2009. Stacy L. Smith, Emily Moyer-Gusé, and Edward Donnerste in. Media Violence and Sex Available from; [www.uk. sagepub.com/mcquail5/downloads/Handbookchaps/ ch26%20Downing%20HB.pdf], January 25, 2009.
121
ดัชนีชี้วัดสุขภาพคนไทย
กระบวนการทำงาน
คั ด เลื อ กประเด็ น ที่ จ ะนำเสนอเป็ น ชุ ด ตั ว ชี้ วั ด สุขภาพคนไทย โดยผ่านคณะกรรมการชี้ทิศทาง ร่ ว มพิ จ ารณาและตั ด สิ น ประเด็ นที่ น่ า สนใจ และเป็ น ประโยชน์ต่อสาธารณชน ค้ น หา และติ ด ต่ อ ผู้ เ ชี่ ย วชาญ จั ด ประชุ ม กลุ่ ม ผู้ เชี่ ย วชาญ ในประเด็นชุดตัวชี้วัดสุขภาพคนไทย เพื่อร่วมกันกำหนดจำนวนหมวดตัวชี้วัด กำหนดผู้เชี่ยวชาญรับผิดชอบหลักในแต่ละหมวด เพื่อจัดทำหมวดตัวชี้วัดสุขภาพตามหมวดที่ได้รับ มอบหมาย ประชุมระดมสมอง พิจารณาร่างตัวชี้วัด เพื่อร่วมพิจารณาความเหมาะสม ความครอบคลุมของเนื้อหา และความซ้ำซ้อนของตัวชี้วัด รวมทั้งแนะนำข้อมูลที่ควรนำมาประกอบตัวชี้วัด ประชุมผู้เชี่ยวชาญผู้รับผิดชอบในแต่ละหมวด เพื่อพิจารณาเนื้อหาที่ได้ร่างมา และค้นหาสาระสำคัญ ของแต่ละหมวด ผู้ทรงคุณวุฒิ อ่านทบทวนหมวดตัวชี้วัดสุขภาพ โดยอ่านภาพรวมทุกหมวดในชุดตัวชี้วัดสุขภาพ คนไทย พร้อมให้คำแนะนำในการปรับแก้ไขงาน
122
เกณฑ์ในการจัดทำเนื้อหาตัวชี้วัด
ค้นหาสาระสำคัญ (Key message) ของหมวดทีจะนำเสนอ เพือให้เนือหาไม่กระจัดกระจายในการนำเสนอ ่ ่ ้ ค้นหาสถิตขอมูลเกียวกับตัวชีวดแต่ละตัวทีคดเลือก โดยเน้นข้อมูลรายปี เพือนำเสนอแนวโน้ม และรวมถึง ิ ้ ่ ้ั ่ ั ่ ผลการสำรวจล่าสุด เพื่อให้เห็นสถานการณ์ เน้นรูปแบบ และเนื้อหาที่ง่ายต่อการอ่านและเข้าใจต่อผู้อ่านทุกระดับ
10 สถานการณ์เด่น ในรอบปี และ 4 ผลงานดีๆ ของคนไทย
-
สถานการณ์ในรอบปี ประกอบด้วย สถานการณ์เด่นลำดับ 1 ถึง 10 และผลงานดีๆ ของคนไทย เพื่อสุขภาพของคนไทย อีก 4 สถานการณ์ ซึ่งเรียกงานส่วนนี้ว่า “สถานการณ์เด่น 10+4” เกณฑ์การเลือกสถานการณ์ และเกณฑ์การจัดลำดับ สถานการณ์เด่น มีดังนี้
เกณฑ์การเลือกสถานการณ์เด่น
เป็นสถานการณ์ที่เกิดขึ้นในช่วงปี 2551 มีผลกระทบอย่างสำคัญต่อสุขภาพคนไทยในวงกว้าง ซึ่งผลกระทบหมายรวมถึงความมั่นคงปลอดภัยด้วย เป็นนโยบายที่ส่งผลต่อสุขภาพที่มีผลบังคับใช้หรือผลทางปฏิบัติที่เกิดขึ้นในปีนี้ชัดเจน เป็นเรื่องใหม่ที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นบ่อยครั้งมากในรอบปี สำหรั บ ผลงานดี ๆ ของคนไทยทางสุ ข ภาพ เป็ น เรื่ อ งของการประสบความสำเร็ จ ในการประดิ ษ ฐ์ คิ ด ค้ น ความก้าวหน้าทางวิทยาการด้านสุขภาพ การค้นพบแนวทางใหม่ๆ ที่เป็นผลดีกับสุขภาพสังคม และคนไทยโดยรวม
เกณฑ์การจัดลำดับ สถานการณ์เด่น
สำรวจความคิ ด เห็ น จากประชาชน ทั่วไป โดยใช้แบบสำรวจสถานการณ์ที่มี สถานการณ์ ส ำคั ญ ในสั ง คมไทยทั้ ง ที ่ เป็นข่าวและไม่เป็นข่าว เกิดขึ้นตั้งแต่ต้นปี 2552 จนถึ ง ณ เวลาที่ ท ำการสำรวจ สถานการณ์ การเรียงลำดับสถานการณ์ ในแบบสำรวจจั ด เรี ย งโดยการจั บ สลาก ซึ่งไม่ใช่การจัดสำดับความสำคัญ สำหรับ ตัวเลือกความคิดเห็นของประชาชน แต่ละ สถานการณ์นั้นจะให้ความสำคัญ โดยใช้ มาตรวัดแบบประมาณค่า (Rating Scale) ของลิ เคอร์ ท (Likert Scale) แบ่ ง ระดั บ ความคิ ด เห็ น เป็ น 3 อั น ดั บ คื อ มาก (คะแนน=3 คะแนน) ปานกลาง (คะแนน =2คะแนน) และน้อย (คะแนน=1 คะแนน) การวิเคราะห์ข้อมูล โดยการใช้โปรแกรม สถิติ (SPSS) เพื่อหาค่าเฉลี่ยจากมากไป น้อย จากนั้นนำมาเรียงลำดับความสำคัญ และนำผลการสำรวจแต่ ล ะครั้ ง มาหาค่ า เฉลี่ยแบบถ่วงน้ำหนัก การตัดสินเลือกสถานการณ์เด่นประจำปี ได้ รั บ ความเห็ นชอบจากคณะกรรมการ ชี้ทิศทางโครงการสุขภาพคนไทย
เรื่องพิเศษประจำฉบับ
หั ว ข้ อ เรื่ อ งพิ เ ศษประจำฉบั บ มี 2 ลั ก ษณะ คื อ เป็ น เรื่ อ งที่ เ น้ น กลุ่ ม เป้ า หมาย (target group oriented) กั บ เรื่ อ งเฉพาะประเด็ น (issue oriented) โดยอาจมีการเลือกเรื่องแต่ละลักษณะสลับกันไปในแต่ละปี ที่มา ของเรื่องอาจจะพิจารณาเลือกจาก 10 สถานการณ์เด่นในรอบปีที่ผ่านมา ก็ได้ หลักเกณฑ์สำคัญในการเลือกประจำฉบับคือ - เป็นเรื่องที่มีความสำคัญเชิงนโยบาย - เป็นเรื่องที่มีประโยชน์ต่อประชาชน - เป็นเรื่องที่มีประเด็นและมุมมองที่หลากหลาย
123
วิธีการทำงาน
1. คณะกรรมการชี้ ทิ ศ ทางประชุ ม เพื่ อ เลื อ กหั ว ข้ อ เรื่ อ งพิ เศษ ประจำฉบับในแต่ละปี 2. ทีมงานสุขภาพคนไทยกำหนดกรอบโครงร่างของรายงาน 3. ติดต่อผู้เชี่ยวชาญในแต่ละประเด็น เพื่อปรึกษาข้อมูลเชิงวิชา การ 4. ทีมงานสุขภาพคนไทยประมวลและเรียบเรียงเนื้อหาทางวิชา การให้เหมาะสมกับการสื่อสารต่อสาธารณะ และตรวจสอบ ความถูกต้องกับนักวิชาการและผู้เชี่ยวชาญในประเด็นนั้นๆ อีกครั้ง 5. ผู้ทรงคุณวุฒิอ่านทบทวนร่างเนื้อหารายงานและปรับแก้ไข
คณะกรรมการชี้ทิศทาง
1. นพ. สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ 2. นพ. วิชัย โชควิวัฒน 3. นพ. อำพล จินดาวัฒนะ 4. นพ. พินิจ ฟ้าอำนวยผล 5. นพ. ณรงค์ กษิติประดิษฐ์ 6. นพ. ชูชัย ศุภวงศ์ 7. รศ. อภิญญา เวชยชัย 8. ดร. สุทธิลักษณ์ สมิตะสิริ 9. คุณยุวดี คาดการณ์ไกล 10. คุณปาริชาต ศิวะรักษ์ 11. คุณเบ็ญจพร ฉัตรกุล ณ อยุธยา 12. คุณวรัญญา เตียวกุล 13. คุณพิภพ ธงไชย
124
สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข สถาบันพัฒนาการคุ้มครองการวิจัยในมนุษย์ สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ สำนักงานพัฒนาระบบข้อมูลข่าวสารสุขภาพ สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์ สถาบันวิจัยโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ นักวิจัยอิสระ สำนักงานสถิติแห่งชาติ มูลนิธิเด็ก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ องค์กรชุมชนคลองขนมจีนอำเภอเสนา จ. อยุธยา สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล
ประธาน กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการ กรรมการและเลขานุการ กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ เจ้าหน้าที่โครงการ เจ้าหน้าที่โครงการ เจ้าหน้าที่โครงการ
14. ผศ.ดร. วิลาสินี อดุลยานนท์ 15. คุณสุรินทร์ กิจนิตย์ชีว์ 16. คุณเบญจมาภรณ์ จันทรพัฒน์ 17. รศ.ดร. ชื่นฤทัย กาญจนะจิตรา 18. รศ.ดร. กฤตยา อาชวนิจกุล 19. รศ.ดร. ชาย โพธิสิตา 20. อ.ดร. อุมาภรณ์ ภัทรวาณิชย์ 21. คุณสุภรต์ จรัสสิทธิ์ 22. คุณปาณฉัตร เสียงดัง 23. คุณกุลวีณ์ ศิริรัตน์มงคล
ผู้ทรงคุณวุฒิ
1. นพ.สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ 2. นพ.วิชัย โชควิวัฒน 3. คุณปาริชาต ศิวะรักษ์ 4. นพ.วิโรจน์ ตั้งเจริญเสถียร สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข สถาบันพัฒนาการคุ้มครองการวิจัยในมนุษย์ นักวิจัยอิสระ สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพ ระหว่างประเทศ ทบทวนทั้งเล่ม ทบทวนทั้งเล่ม ทบทวนทั้งเล่ม ทบทวนตัวชี้วัด ระบบบริการสุขภาพ
ผู้เชี่ยวชาญตัวชี้วัดระบบบริการสาธารณสุข
1 . ดร.นพ.วิโรจน์ ตั้งเจริญเสถียร 2. ดร.นพ.ภูษิต ประคองสาย 3. นพ.ฑิณกร โนรี 4. ดร.ภญ.วลัยพร พัชรนฤมล 5. นพ.พินิจ ฟ้าอำนวยผล สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ สำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ สำนักงานพัฒนาระบบข้อมูลข่าวสารสุขภาพ
ที่ปรึกษาด้านข้อมูลความรุนแรง
1 . พระไพศาล วิสาโล 2. คุณสุลักษณ์ ศิวะรักษ์ 3. รศ.ดร.โคทม อารียา 4. คุณกรวินท์ วรสุข วัดป่าสุคะโต ต.บ้านท่ามะไฟหวาน อ.แก้งคร้อ จ.ชัยภูมิ กรุงเทพมหานคร ศูนย์ศึกษาและพัฒนาสันติวิธี มหาวิทยาลัยมหิดล สมาคมส่งเสริมสถานภาพสตรี
125
ทีมวิชาการสุขภาพคนไทย
1. รศ.ดร.ชื่นฤทัย กาญจนะจิตรา 2. รศ.ดร.ชาย โพธิสิตา 3. รศ.ดร.กฤตยา อาชวนิจกุล 4. อ.ดร.อุมาภรณ์ ภัทรวาณิชย์ 5. คุณสุภรต์ จรัสสิทธิ์ 6. คุณปาณฉัตร เสียงดัง 7. คุณกุลวีณ์ ศิริรัตน์มงคล บรรณาธิการ เรียบเรียงและประมวล “เพื่อสุขภาวะแห่งมวลมนุษย์หยุดความรุนแรง” เรียบเรียงและประมวล “สถานการณ์เด่นทางสุขภาพ” เรียบเรียงและประมวล “ตัวชี้วัดสุขภาพ” เรียบเรียงและรวบรวมข้อมูลเบื้องต้น เรียบเรียงและรวบรวมข้อมูลเบื้องต้น เรียบเรียงและรวบรวมข้อมูลเบื้องต้น
นั ง สื อ สุ ข ภาพคนไทยฉบั บ นี้ ส ำเร็ จ ลงด้ ว ยดี ด้ ว ยความช่ ว ยเหลื อ จาก คณะกรรมการชี้ทิศทางทุกท่านในเรื่องแหล่งข้อมูล ประสบการณ์ต่างๆ ที่นำ มาเล่าให้ฟัง รวมทั้งข้อเสนอแนะดีๆ ที่เป็นประโยชน์ต่อหนังสือเล่มนี้ โดยเฉพาะ อย่ า งยิ่ ง ประธานคณะกรรมการชี้ ทิ ศ ทาง นายแพทย์ สุ วิ ท ย์ วิ บุ ล ผลประเสริ ฐ ที่เป็นทั้งผู้กระตุ้นและให้กำลังใจแก่คณะทำงานสุขภาพคนไทยไม่ย่อท้อ และท่าน ยั ง ได้ ช่ ว ยอ่ า นทบทวนและแก้ ไขต้ นฉบั บ เพื่ อ ให้ ห นั ง สื อ เล่ ม นี้ มี เนื้ อ หาครบถ้ ว น สมบูรณ์ และมีความน่าอ่านมากยิ่งขึ้น และขอขอบคุณนายแพทย์วิชัย โชควิวัฒน คุณปาริชาติ ศิวะรักษ์ ที่ช่วยปรับปรุงและอ่านทบทวนเนื้อหาทั้งหมด และขอบคุณ นายแพทย์อำพล จินดาวัฒนะ ที่ได้ให้ข้อคิดเห็นข้อเสนอแนะเรื่องราวของสมัชชา สุขภาพให้เนื้อหาวิชาการมีความละเอียดชัดเจนครบถ้วน ที่ ส ำคั ญ ในส่ ว นของตั ว ชี้ วั ด ระบบบริ ก ารสาธารณสุ ข ที่ เ ราได้ ผู้ เ ชี่ ย วชาญจาก หน่วยงานด้านสุขภาพ ได้แก่ นายแพทย์วิโรจน์ ตั้งเจริญเสถียร นายแพทย์ภูษิต ประคองสาย นายแพทย์ ฑิ ณ กร โนรี และเภสั ช กรหญิ ง วลั ย พร พั ช รนฤมล จากสำนักงานพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ (IHPP) และ นายแพทย์พินิจ ฟ้าอำนวยผล จากสำนักงานพัฒนาระบบข้อมูลข่าวสารสุขภาพ (HISO) ที่วางกรอบ แนวคิด ชี้แนวทางการนำเสนอ ไปจนถึงอ่านทบทวน ตรวจแก้ไขเนื้อหาให้มีความ ครบถ้วน ถูกต้อง และทันสมัย ขอขอบพระคุณเป็นอย่างสูงมา ณ โอกาสนี้ ขอขอบคุณทีมนักเขียนมืออาชีพ ที่ทำให้ 10 เรื่องสถานการณ์เด่นมีความน่าสนใจ เนื้อเรื่องน่าติดตาม เนื้อหาไม่เป็นวิชาการมากเกินไป ทำให้หนังสือเล่มนี้เหมาะกับ ผู้อ่านหลากหลายระดับ ท้ายสุด ขอขอบคุณคณะทำงานสุขภาพคนไทยทุกคนที่ยังคงมีความมุ่งมั่นตั้งใจ ในการจัดทำหนังสือดีๆ สู่สาธารณะ และพัฒนาหนังสือให้มีคุณภาพมากยิ่งขึ้น และขอขอบคุณเจ้าหน้าที่โครงการ คือ กุลวีณ์ ศิริรัตน์มงคล ปาณฉัตร เสียงดัง และสุภรต์ จรัสสิทธิ์ ที่เป็นเรี่ยวแรงสำคัญ ทำให้หนังสือสุขภาพคนไทยออกสู่ สายตาผู้อ่านในเดือนมีนาคมของทุกปี ขอได้รับความขอบคุณจากใจผู้จัดทำ คณะทำงานสุขภาพคนไทย
ห
126
แบบสอบถามความคิดเห็นเกี่ยวกับรายงานสุขภาพคนไทย
ทีมงาน “สุขภาพคนไทย” ขอความกรุณาท่านที่ได้รับหนังสือนี้ กรุณาตอบแบบสอบถาม
เพื่อประโยชน์ในการปรับปรุงคุณภาพของหนังสือให้ดียิ่งขึ้น โปรดทำเครื่องหมาย ¸ ลงใน c หน้าคำตอบที่ท่านเลือก ส่วนที่ 1 ข้อมูลผู้ตอบ c ชาย c หญิง 1. เพศ 2. อายุ ......................................... ปี 3. การศึกษา c ต่ำกว่ามัธยมต้น c มัธยมต้น c มัธยมปลาย/ ปวช. c อื่นๆ (ระบุ)....................... c อนุปริญญา c ปริญญาตรี c สูงกว่าปริญญาตรี c นักบริหาร c ครู/ อาจารย์ c นักเรียน/ นักศึกษา 4. อาชีพ c นักวิชาการ c ค้าขาย/ธุรกิจส่วนตัว c เจ้าหน้าที่/ พนักงาน c สื่อมวลชน c อื่นๆ (ระบุ)....................... 5. ท่านเคยอ่าน “สุขภาพคนไทย” ฉบับใดบ้าง c สุขภาพคนไทย 2546 วัยรุ่นกับสุขภาพ c สุขภาพคนไทย 2548 การค้าเสรีกับการเข้าถึงยา c สุขภาพคนไทย 2549 อยู่อย่างไรกับไข้หวัดนก ปรับเปลี่ยนเพื่ออยู่รอด? c สุขภาพคนไทย 2550 “หอมกลิ่นลำดวน” เตรียมพร้อมสู่สังคมผู้สูงอายุ c สุขภาพคนไทย 2551 โลกร้อน ภัยคุกคามจากน้ำมือมนุษย์ ส่วนที่ 2 ความพึงพอใจใน “สุขภาพคนไทย”
ประเด็น 1. 2. 3. 4. รูปเล่ม และขนาดของหนังสือ ความถูกต้องครบถ้วนของข้อมูล ความน่าสนใจของเนื้อหา ความน่าสนใจในการนำเสนอ พอใจมาก พอใจ ระดับความพึงพอใจ
ปานกลาง ไม่พอใจ ไม่พอใจมาก
ส่วนที่ 3 การใช้ประโยชน์จาก “สุขภาพคนไทย” ท่านคิดว่า “สุขภาพคนไทย” มีประโยชน์มากน้อยแค่ไหน
ส่วนต่างๆ ของหนังสือ 1. ตัวชี้วัด 2. สถานการณ์เด่น 3. เรื่องพิเศษประจำฉบับ 4. ภาพรวมของหนังสือ ใช้ประกอบ
การเรียน/
การสอน มีประโยชน์ มากที่สุด มีประโยชน์
มาก มีประโยชน์
ปานกลาง มีประโยชน์
น้อย ไม่ม
ี ประโยชน์
ท่านได้ใช้ประโยชน์จาก “สุขภาพคนไทย” อย่างไรบ้าง
ส่วนต่างๆ ของหนังสือ 1. ตัวชี้วัด 2. สถานการณ์เด่น 3. เรื่องพิเศษประจำฉบับ 4. ภาพรวมของหนังสือ
ใช้ประกอบการ
ใช้ประกอบ
การผลักดัน
จัดทำรายงาน/ เอกสาร/การนำเสนอ นโยบาย/มาตรการ
ใช้เพื่อเป็น
ความรู้
อื่นๆ
(ระบุ)
ข้อเสนอแนะอื่นเพิ่มเติม ขอขอบพระคุณ ที่ท่านได้สละเวลาในการตอบแบบสอบถามฉบับนี้
สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล กรุณาสง
ใบอนุญาตเลขที่ ปข. 7/212 ถาฝากสงภายในประเทศ ไมตองติดไปรษณียากร
โครงการเผยแพรขาวสารและการศึกษาดานประชากร (สุขภาพคนไทย) สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล 25 / 25 ถนนพุทธมณฑลสาย 4 ตำบลศาลายา อำเภอพุทธมณฑล จังหวัดนครปฐม 73170